Жан Талон: Жаңа Францияның алғашқы басқарушысы

Кіріспе

Жаңа Франциядағы отаршылдық әкімші (1626–1694)

Жан Талон, Орсенвилль графы (8 қаңтар 1626 – 23 қараша 1694) – Жаңа Францияның алғашқы интенданты қызметін атқарған француз отаршылдық әкімшісі. Талон король Людовик XIV және оның министрі Жан Батист Колбер тарапынан Канада, Акадия және Ньюфаундлендте екі мерзімге: 1665–1668 және 1670–1672 жылдары Әділет, қоғамдық тәртіп және қаржы интенданты болып тағайындалды. Талон колонияның экономикалық негізін тері саудасынан ауыл шаруашылығына өзгертуге тырысты, бірақ бұл үшін халық санының көп болуы қажет екенін түсінді. Талон Жаңа Францияға қоныс аударушылар әкелді, оның ішінде 800-ден астам әйел «Патшаның қыздары» деп аталды. Бұл жас жетімдер Жаңа Францияға жергілікті ер адамдарға үйлену үшін келді. Ол неке беруге гранттар мен балаға арналған сыйлықтар арқылы халықтың өсуіне ықпал етті, яғни жұбайлар үйленгенде және бала туғанда берілетін қаржылық өтемақы. Талон сыра жасау үшін зығыр мен хмель сияқты жаңа дақылдар енгізу, кеме жасау және ағаш өңдеу өнеркәсібін құру, сондай-ақ кен өндіруді ынталандыру арқылы Жаңа Франция экономикасын әртараптандыруға тырысты. Ол 1668 жылы Квебек қаласында Канададағы алғашқы коммерциялық сыра зауытын – La Brasserie du Roy ашты. Талон сонымен қатар халық санын, ауыл шаруашылығы өндірісін және дамып келе жатқан колонияның жеке секторын арттыру үшін жұмыс істеді.

Жаңа Франция әлсіз және мұқтаж

Жан Талон 1665 жылы француз колониясына келгенге дейін, Самуэль де Шамплен құрған және Сент-Лоуренс өзенінің бойында орналасқан колония, жарты ғасырдан астам уақыт бойы өмір сүргеніне қарамастан, әлсіз және қиын жағдайда болды. Оның дамудағы сәтсіздігі бірнеше маңызды факторларға байланысты болды, соның ішінде сауда компанияларының колонияны тиімсіз басқаруы, Францияның немқұрайлылығы және Гауденосауне мен Вендат тайпалары арасындағы соғыстардың салдарынан туған ауыр жағдайлар. Сауда компаниялары колонияның өркендеуіне кедергі келтірді, себебі олар колонияның өмірінен гөрі ақша мен пайданы жоғары қойды, ал бұл көп маңызды емес еді, өйткені тұрғындардың көп бөлігі Coureurs des bois болғандықтан өздерін-өздері қамтамасыз ете алды. Францияда Жаңа Франция істеріне жауапты министр кардинал Ришелье болды. Бастапқыда ол колонияның жағдайын жақсартуға халықты көбейту арқылы қол жеткізуге тырысты, бірақ ол сәттілікке ие болмады. Кейін оның назары Еуропа саясатына ауысып, Жаңа Франция мәселелері назарсыз қалды. 25 жыл бойы отарлаушылар, жергілікті халық – ирокездерге қарсы қанағатсыз соғыстың салдарымен күресті. Жаңа Францияда Гауденосауне тайпаларымен күресуге лайықты әскери күш болған жоқ. Колонияның құлдырауына себеп болған басқа да жағдайларға Жаңа Франция басшылары арасындағы арақ саудасы, Франциядан көші-қонның азаюы, тері саудасының тоқырауы және нашар егіншілік жағдайлары да кірді. Жаңа Францияның отарлаушылары, губернаторы мен епископы Франциядан көмек сұрады.

Ерте өмір

Жан Талон Шампаньде, Филипп Талон мен Анна Мария де Бюри отбасында дүниеге келді. Ол 1626 жылдың 8 қаңтарында крещениеден өтті. Оның отбасы Париж Талондарымен туыс болды, олар Францияның бас прокуроры лауазымын кезек-кезек атқарды. Клермон иезуит колледжінде оқығаннан кейін Талон комиссариат қызметінде жұмыс істеді. Оның қабілеті тез арада көзге түсті, ал 30 жасқа келгенде Жаңа Францияның Интенданты лауазымына тағайындалды. Франция әкімшісі Колберт, өлі жатқан Жаңа Францияны қайта жандандыру үшін Интендант қажет болғанда, бірден Талонды ойлады және оны патшаға ұсынды. Талонның өкімхаты 1665 жылдың 23 наурызымен күнделген.

Жаңа Франция құтқарылды

1663 жылы Луи мен оның министрі Жаңа Францияға жаңа конституция беру туралы шешім қабылдады. Жүз серіктестің жарғысы жойылды, ал 1647 жылы құрылған Квебектің ескі кеңесі қайта ұйымдастырылып, Егемендік Кеңес болды. Егемендік Кеңес губернатордан, епископтан, интенданттан, бас прокурордан, хатшыдан және бес кеңесшіден тұрды. Оның функцияларына азаматтық және қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүргізу, полиция, жолдар, қаржы және сауда мәселелері кірді. 1665 жылы король Кариньян-Сальер полкін, жаңа губернаторды, жаңа интендантты, қоныс аударушылар мен жұмысшыларды және Жаңа Францияға қажетті жабдықтарды жіберді. Американың генерал-лейтенанты Александр де Прувиль де Трейси ирокездердің қатерімен күресу үшін жіберілді. 1665 жылдың 12 қыркүйегінде "Сен-Себастьен" кемесі губернатор Даниэль де Реми де Курсель мен сот, полиция және қаржы интенданты Жан Талонмен бірге Жаңа Францияға келді. Колберт Жан Талонға Жаңа Францияға сапарында басшылық ету үшін ұзақ нұсқаулар жазды. Бұл нұсқауларда шіркеу мен мемлекеттің өзара қарым-қатынасы, жаңадан құрылған Батыс Индия компаниясына көмек көрсету мәселесі, сондай-ақ ирокездерге қарсы соғыс және оны қалай табысты жүргізу керектігі талқыланды. Басқа нұсқаулардың ішінде мыналар бар: Егемендік Кеңесті құру және сот жүргізу; колонияны қоныстандыру және халықты шоғырландырудың маңыздылығы; сауда мен өнеркәсіпті дамытудың қажеттігі; шіркеуді ұстау үшін алымдар мәселесі; кеме жасау кемежайларын құру; және ауыл шаруашылығын қолдау.

Колонизацияны, ауыл шаруашылығын, кеме жасау мен сауданы дамыту

Трейси мен Курселлдің міндеті колонияны ирокездердің шабуылдарынан қорғау еді. Жаңа Францияға келген соң, оның алғашқы міндеті – әскерлерді күтіп-ұстау үшін азық-түлік, оқ-дәрі, құрал-саймандар мен керек-жарақты тасымалдауды ұйымдастыру, сондай-ақ келген сарбаздар мен жұмысшыларды күтіп-ұстау, ауру жұқтырғандардың дұрыс емделуіне және медициналық көмекке ие болуын қамтамасыз ету болды. Трейси ирокездерге қарсы сәтті шабуыл жасап, колонияда тыныштық орнатып, тәртіп пен келісімді қалпына келтірді. Ол 1667 жылдың 28 тамызында Канададан кетіп қалды, ал Курселл губернатор, ал Талон интендант болып қалды. Енді бейбітшілік орнаған соң, Талон өзінің отарлау жұмыстарын жалғастыра алды. 1665 жылы ол иезуиттерге берілген жерді қайтарып алып, келесі жылы келетін жаңа қоныс аударушыларға дайындық ретінде қырыққа жуық тұрғын үй салуға мүмкіндік берді. Бұл үйлер Боург Рояль, Боург-ла-Рэйн және Боур-Тэлон деп аталатын үш көршілес ауылға топтастырылды. Осы кезеңдегі ең маңызды тарихи құжаттардың бірі Талонның еңбегі болды. Жаңа Франциядағы жалпы санақ 1666-67 жылдардың қысында колония туралы ақпарат жинау үшін жүргізілді. Бұл – біздегі алғашқы канадалық санақ. Бұл санаққа патша әскері кірмеді, олардың құрамында 1200 адам болды. Талон елді мекендерді құруда өте ұйымдасқан еді. Жаңа ауылдар елордаға мүмкіндігінше жақын орналастырылды және қоныс аударушылар өзара көмек пен қорғанысты ынталандыру үшін орталық нүктеде топтастырылды. Жаңа келгендерді қабылдау үшін жайлы үйлер дайындалды. Талон бұл үйлерді қоныс аударушылармен толтырды, әр ауылда балташы, аяқ киім жасаушы және тас қалаушы сияқты білікті қолөнершілер болуын қамтамасыз етуге тырысты. Талонның отарлау саясаты – солдаттар мен тұрғындарға жер беру еді. Олар жерді иемденіп, қажетті азық-түлік пен құрал-саймандарды алды. Олар алғашқы екі акр жерді тазалап, өңдегендері үшін ақы алатын. Ал, олар үш-төрт жылда тағы екі акр жерді тазартып, дайындап, содан кейін келесі қоныс аударушыларға беруге міндетті болды. Талонның сәтті отарлау саясатының арқасында елде қоныстану жылдам дамыды. 1668 жылы жүргізілген санақ өте қанағаттанарлық сандарды көрсетті. 1667 жылы өңделген жердің көлемі болса, 1668 жылы өңделген жердің көлемі жетті, ал бидай өндірісі 130 978 бұшақты құрады. Талонның қызметі қоғамдық игілікке деген зор құлшынысын көрсетті. Ауыл шаруашылығын дамыту мақсатында 1668 жылы Сент-Чарльз өзенінің жағасында бидай өсіруді қолдау үшін сыра зауытын салған. Сонымен қатар, колонияда қымыз өндіруге үлкен қажеттілік болды. Ол қымыз өндіруді ынталандыру үшін жіп өндірісін монополияға алды. Ол дүкендердегі барлық жіптерді тартып алып, жіптерді алу үшін оны қымызбен айырбастау керектігін ескертті. Талон кеме жасау саласын енгізу арқылы сауда-саттықты дамытты. Кеме жасауды ынталандыру арқылы ол колонияның Батыс Үндістан және Франциямен сауда-саттығын кеңейтуді көздеді. Сонымен қатар ол Сент-Лоуренс өзенінің бойында балық аулау саласының дамуына ықпал етті. Талон колонияның өсуін одан әрі ынталандыру үшін некеге тұру мен балалы болуды ынталандыру үшін түрлі саясаттарды енгізді. Үйленген қыздарға үй шаруашылығын қамтамасыз ету үшін 50 ливрден және азық-түлікпен көмектесті. Патшаның жарлығына сәйкес, егер жас жігіт жиырмаға толғанда немесе одан бұрын үйленсе, оған "патшаның сыйлығы" деп аталатын 20 ливрден берілді. 1665-68 жылдары 6000 ливр жас отбасылардың некелерін қолдауға, ал тағы 6000 ливр төрт капитанның, үш лейтенанттың, бес прапорщик пен бірнеше кіші офицерлердің некелерін реттеуге және некелерін тойлауға жұмсалды. Сонымен қатар, отбасында он баласы бар отбасылар жылына үш жүз ливрден, ал он екі баласы бар отбасылар төрт жүз ливрден зейнетақы алды. Колонияда тұратын ерлер мен әйелдердің санын теңестіру үшін және некеге тұруды одан әрі ынталандыру үшін қыздар Франциядан Канадаға әкелу үшін мұқият таңдалып алынды. Олардың кейбіреулері патшаның қамқорлығымен қайырымдылық мекемелерінде өскен жетім балалар еді. Олар "Патшаның қыздары" деп аталды. Қалған қыздар адал отбасылардан шыққан, олардың ата-аналары оларды жақсы қамқорлық күтетін жаңа елге жіберуге дайын болды. Канадаға келген соң, олар бірден үйленіп, немесе біршама уақыт жақсы отбасыларға орналастырылды. Талонның тыраныс еңбегі халықтың өсуіне үлкен серпіліс берді. 1665 жылы 3215 қоныс аударушы және 533 отбасы болды. Үш жылдан кейін, халық саны 6282 қоныстанған және 1139 отбасыға жетті. Жан Талон экономикалық және саяси жүйенің негізін қалауда және коммерциялық, өнеркәсіптік прогреске үлкен үлес қосты.

It was up to Tracy and Courcelle to protect the colony from Iroquois attacks. Once Talon arrived in New France, his first task was to organize transportation of provisions, ammunition, tool, and supplies for the maintenance of the troops and to take care of incoming soldiers and laborers, making sure that those who contracted disease, received proper nursing and medical attention. Tracy had led a successful attack against the Iroquois and won peace for the colony, restoring order and harmony. He left Canada on August 28, 1667; Courcelle remained as governor and Talon remained as the Intendant. Now that peace was restored, Talon could carry out his works of colonization. In 1665, he had taken back the land granted to the Jesuits to establish about forty dwellings in preparation for new settlers, who would arrive the following year. These dwellings were to be grouped in three adjacent villages named Bourg Royal, Bourg la Reine, and Bour Talon. One of the most important historical documents of this period was carried out by Talon. A general census of New France was taken during the winter of 1666–67 to gather information about the colony. This the first Canadian census of which we have any record. It did not include the king's troops, which formed a body of 1200 men. Talon was highly organized in his establishment of settlements. New villages were established as close as possible to the capital and the settlers were grouped around a central point to encourage mutual help and defense. Proper dwellings were made ready to receive the newcomers. Talon proceeded to fill these dwellings with settlers, trying to have some skilled artisans, such as carpenters, shoemakers, and masons in each village. Talon's colonization policy was to give grants of settlements to soldiers and habitants. They took possession of the land and received an ample supply of food and tools required. They would receive payment in clearing and tilling the first two acres. In return, they had to clear and prepare another two acres in three or four years so that the two acres could be given to the next round of incoming settlers. Under Talon's successful colonization policy, the settlement of the country progressed rapidly. A census taken in 1668 gave very satisfactory figures. While in 1667 there had been under cultivation, in 1668 were now under cultivation, and wheat production amounted to 130,978 bushels. Talon's activity showed great zeal for the public good. In terms of promoting agriculture, he erected a brewery near the St. Charles River in 1668 to support cultivation of wheat. Furthermore, hemp was highly needed in the colony for making coarse cloth. To promote the production of hemp, he created a monopoly of thread. He seized all the thread on the shops, and gave notice that to acquire thread, they had to exchange it with hemp. Talon promoted commerce through his introduction of the shipbuilding industry. Through encouragement of shipbuilding, he had in mind the extension of the colony's trade with the West Indies and France. He also encouraged the development of the fishing industry along St. Lawrence River. To further encourage the growth of the colony, Talon established various policies to promote marriage and bearing of children. To young women who married, the intendant gave 50 livres in household supplies and some provisions. According to the king's decree, each youth who married at or before the age of twenty was entitled to 20 livres, called "the king’s gift." During the years 1665–68, 6000 livres were used to support the marriage of young gentlewomen without means, and another 6000 livres for settlement and marriage of four captains, three lieutenants, five ensigns and a few minor officers. Furthermore, families having ten children in their household were entitled to a pension of three hundred livres annually and four hundred livres were given to family with twelve children. To balance the number of men and women living in the colony and to promote further marriage, girls were carefully selected from France to be taken to Canada. Some of them were orphans, who grew up under the king's protection in charitable institutions. They were known as the "King's Daughters". The rest of the girls belonged to honest families, whose parents were willing to send them to a new country where they would be well provided for. When these young women arrived in Canada, they immediately married or were placed for a time in good families. Strenuous efforts of Talon gave great impulse to population. In 1665, there were 3,215 settlers, and 533 families. Three years later, the population now contained 6,282 settlers and 1,139 families. Jean Talon was hard at work in laying the foundation of an economic and political system and making commercial, industrial progresses.

Жаңа Францияға оралу

Францияға оралған Жан Талон Канада колониясын қолдауды жалғастырды. Патша мен Колберт оның Канада колониясын нығайту жоспарларын қуана мақұлдады. Талонның өтінішіне жауап ретінде әскерлер, жұмысшылар, әйелдер, қоныс аударушылар және жабдықтар жіберілді. Талон Францияда көп уақыт болған жоқ. 1669 жылдың 10 мамырында король Талонның Канадаға оралуына қатысты жаңа жарлыққа қол қойды. 18 тамызда, Жаңа Францияда бір жыл тоғыз ай болмағаннан кейін, ол Квебекке қайта келді. Жаңа Францияның интенданты ретіндегі екінші мерзімінде ол колонияның сыртқы істеріне баса назар аударды. Ол француздық ықпалды солтүстікке, оңтүстікке және батысқа қарай кеңейтуді қалады. 1670 жылдың 10 қазанында ол патшаға мынадай хат жазды: "Мен келгеннен бері, Канадада бұрын-соңды зерттелмеген жерлерге, кейбіреулерін батысқа және солтүстік-батысқа, ал енді біреулерін оңтүстік-батысқа және оңтүстікке батыл адамдарды жібердім". Оның зерттеу және жаңалықтар ашу саясаты Францияның беделін арттыруға, сауданы дамытуға және осы арқылы Канаданың болашақ құдіретіне жол ашуға бағытталған. Сонымен қатар, Акадияның дамуын ынталандыру арқылы ол Жаңа Англиямен шекарадағы Канаданы нығайтуға тырысты, ал солтүстік тайпаларымен жасаған одақ Сент-Джон көлінен Мистассини көліне және Гудзон шығанағына дейінгі кең аумақта сауда мүмкіндіктерін ашты. Патшаның Мемлекеттік Кеңесінің жарлығымен Талон көптеген сеньорияларды сыйлық ретінде берді. 10 қазаннан 8 қарашаға дейін ол офицерлер мен басқаларға шамамен алпыс сеньория берді. Тек 3 қарашада ол 31 сыйлық берді. Шындығында, сеньориялық сыйлықтар бұрын да Канадада берілген, бірақ олар ешқандай алдын ала жоспарсыз немесе нақты мақсатсыз жасалған. Талон сеньориялар жүйесін нақты мақсатпен ұйымдастырды, ол елді қорғау және отарлау болып табылды.

Мұра

Жан Талон ауыл шаруашылығын, отарлауды, сауданы, өнеркәсіпті және кеме жасауды дамыту арқылы колонияны күйреуден сақтап қалды. Ол әділдік пен үкімет құрылған негізді нығайтты. Болашақты көріп білу қабілетімен, ол Жаңа Францияның келешектегі кеңеюі мен өсуіне дайындық жасады. Жан Талон 1672 жылдың қараша айында Канададан кетіп қалды. Патша оның қызметтеріне деген құрметтің белгісі ретінде оның иелігін барондыққа көтерді және оны Ислет бароны етіп жариялады. Кейін ол Орсенвил графы атанды және Маримонт қамалының капитаны болып тағайындалды. Біраз уақыттан соң ол Патшаның киім-кешегінің бірінші валеті (Premier Valet de la garde robe du Roi) болды. Соңында ол Патша кабинетінің хатшысы қызметіне ие болды. Жан Талон 1694 жылдың 24 қарашасында, жиырма жеті жасында дүние салды.