Кіріспе

Француз-канадтық тәуелсіз тері саудагерлері

Coureur des bois (куʁœʁ де bwɑ;) немесе coureur de bois (куʁœʁ də bwɑ; көпше түрі: coureurs de(s) bois) – Жаңа Францияда және Солтүстік Американың ішкі аймақтарында саяхат жасаған тәуелсіз француз-канадтық саудагерлер. Олар көбінесе еуропалық тауарларды теріге айырбастау арқылы жергілікті халықтармен сауда жасаған. Кейбіреулері жергілікті халықтардың кәсіптері мен дағдыларын үйренді. Бұл сапарлар Солтүстік Американың ішкі аймақтарындағы тері саудасының бастауы болды. Алғашқыда олар бобрдың терісі мен жамылғысы үшін сауда жасады. Бірақ нарық кеңейген сайын, coureur de bois-тар Еуропаға жіберілетін сапалы бобр терілерін аулап, саудалап отырды.

Эволюция

Француз отаршылары Жаңа Францияның алғашқы күндерінен бастап жергілікті халықтармен бірге өмір сүріп, сауда жасағанмен, Coureurs des bois 17 ғасырдың екінші жартысында ең жоғары деңгейіне жетті. 1681 жылдан кейін тәуелсіз Coureur des bois біртіндеп мемлекеттік қолдауға алған voyageurs, лицензияланған тері саудагерлерімен байланысты жұмысшылармен ауыстырылды. Олар қайықпен кеңінен саяхаттады. 18 ғасырдың басында Coureurs des bois тері саудасындағы маңыздылығын жоғалтты. Дегенмен, олардың саны азайып бара жатқан кезеңде де, Coureur des bois колонияның символы ретінде қалыптасып, Жаңа Францияны ғасырлар бойы анықтап тұрған ұзаққа созылған аңыз туды.

1610-1630: ертедегі зерттеушілер мен аудармашылар

1608 жылы Квебек қаласында тұрақты қоныс құрғаннан кейін Сэмюэл де Шамплен жергілікті халықтармен немесе Бірінші Ұлттармен одақтасуға тырысты. Ол француз балаларын олардың арасында тілдерін үйрену үшін, аудармашылар болып жұмыс істеу үшін жіберді, осылайша голландтардың Гудзон өзені мен Атлантика жағалауындағы белсенділігіне қарсы, жергілікті халықтарды француздармен сауда жасауға көндіруді үмітті. Балалар жергілікті тілдерді, әдет-ғұрыптарды және дағдыларды үйреніп, жаңа ортаға тез бейімделді. 1610 жылы Этьен Брюлені гурон тайпасымен жібергеннен кейін бір жыл өткен соң, Шамплен оны аралап, жас жігіттің толығымен жергілікті киіммен киініп, гурон тілінде еркін сөйлейтінін көріп таң қалды. Брюле сияқты ерте зерттеушілер француз отарлаушыларына жергілікті халықтардың күрделі сауда желілері туралы білім берді, аудармашылар болып қызмет етті және дамып келе жатқан тері саудасын қолдады. 1610 мен 1629 жылдар аралығында ондаған француз азаматтары бірнеше ай бойы жергілікті халықтармен бірге өмір сүрді. Уақыт өте келе, осы ерте зерттеушілер мен аудармашылар тері саудасында маңызды рөл атқарды, 17 ғасырдың ортасында нақты Coureurs des bois пайда болуына жағдай жасады.

1649 1681: көтерілу

"Coureur des bois" термині тері саудасымен айналысқан, қалыпты ережеден тыс жолмен сауда жасаған адамдармен ең тікелей байланысты. Солтүстік Америкада тері саудасының алғашқы кезеңінде бұл термин, қалыпты сауда арналарын айналып өтіп, шұрақты далаға тереңірек еніп сауда жасаған адамдарға қолданылды. Дәстүр бойынша, Жаңа Франция үкіметі жергілікті халықтың терілерін тікелей француз саудагерлеріне беруін қалаған және француз қоныс аударушыларын Сент-Лоуренс аңғарынан тыс жерге шығудан тыйым салған. 17 ғасырдың ортасына қарай Монреаль тері саудасының орталығына айналды, жыл сайын тамыз айында өткізілетін жәрмеңкеде жергілікті халық терілерін еуропалық тауарларға айырбастады. Coureurs des bois толығымен жойылған жоқ, бірақ француз колониялық шенеуніктері оларды үнемі қанағаттандырмады. 1649 жылы жаңа губернатор Луи д’Айлебуст шұрақты даламен жақсы таныс француз азаматтарына Хурон еліне барып, Хурондықтарды Монреальге шақырып, саудаға қатысуларына көмектесуге рұқсат берді. Бұл coureurs des bois-қа жергілікті халықпен тәуелсіз сауда жасауға заңдық рұқсат бермесе де, кейбір тарихшылар д’Айлебусттің тәуелсіз саудагерлерді қолдауын coureurs des bois-ның ресми пайда болуының бастауы деп санайды. 1660 жылдары бірнеше фактор coureurs des bois санының күрт өсуіне әкелді. Біріншіден, Жаңа Франция халқы 17 ғасырдың соңында айтарлықтай өсті, себебі 1667-84 жылдар аралығында колонияда иммиграция қарқынды дамыды. Жаңадан келген engagés (мерзімі шектелі қызметкерлер), әскерден босатылған сарбаздар және колонияға көптеп келген, жас иммигранттардың көптегені coureur des bois өміріндегі бостандықты таңдады. Сонымен қатар, 1667 жылы ирокездермен қайта жаңадан бейбіт қарым-қатынас орнату француз колонистері үшін Канаданың ішкі аймақтарына саяхаттауды әлдеқайда қауіпсіз етті. 1645 жылдан бері тері саудасын монополиялап, реттеген Cent Associés және Communautés des Habitants компаниялары ирокездер соғысынан кейін банкротқа ұшырады. Оларды алмастырған Compagnie des Indes occidentales ішкі саудаға бұрынғыдан гөрі аз шектеулер қойды, бұл тәуелсіз саудагерлердің санының артуына мүмкіндік берді. Соңында, 1664 жылы еуропалық нарықтарда бобёр бағасының күрт төмендеуі саудагерлерді "pays d'en haut", яғни Жоғарғы елге (Ұлы көлдер аймағы) арзан терілерді іздеуге итерді. Алайда, мұндай хабарлар қатты асыра айтылған: шындығында, coureurs des bois тіпті өркендеген кезеңінде де Жаңа Франция халқының өте аз бөлігін құрады.

16811715: төмендеу

1681 жылы француз теңіз министрі Жан Батист Колбер тәуелсіз саудагерлердің реттелмеген бизнесі мен олардың өсіп келе жатқан табысын шектеу үшін тері саудагерлеріне «конгэ» деп аталатын лицензиялар жүйесін құрды. Бастапқыда бұл жүйе ішкі аймақтарға саяхаттайтын саудагерлерге 25 жылдық лицензия берді. Осы лицензияларды алғандар «вояжерлер» (саяхатшылар) деп аталды, олар лицензияланған тері саудагерінің немесе тері саудасы компаниясының жұмысында каноэмен жүзіп, тері саудасы тауарларын тасыды. Осылайша, конге жүйесі «курор де буа» атты заңды және құрметті саудагерге қарсы «вояжер» образын жасады. Вояжерлер кезеңінде тері саудасы сол кездегі ұйымдастырылған бизнес үлгісін, соның ішінде монополиялық меншік пен жалдамалы еңбек күшін қолдауға көшті. Сондықтан 1681 жылдан бастап вояжерлер курор де буадан басымдық ала бастады, бірақ курор де буа бірнеше онжылдықтар бойы лицензиясыз сауда жасауды жалғастырды. Канаданың жабайы табиғатында өмір сүру үшін курор де буа балық аулау, қарға міну және аң аулау сияқты көптеген іскерліктерде шебер болу керек еді. Бір иезуит оларды сипаттағандай, шөлге аттануға ең лайықты адамдар: бес-алты жүз лиганы қайықпен, ескекпен жүзіп өтуге, немесе он екі-он сегіз ай бойы жүгері мен аю майымен күн көруге, немесе қабықтан немесе бұтақтан жасалған жайларда ұйықтауға дайын болғандар. Бұл өмір физикалық тұрғыдан қиын болды және курор де буа ретінде табысқа жету өте қиын болды. Бірақ пайда табу үміті көптеген адамды қозғады, ал басқаларын оқиға мен еркіндікке ұмтылуға жететін болды.

Ұзақ қашықтыққа тері саудасы және каноэмен саяхат

Жолдардың жетіспеуінен және ауыр жүктер мен терілерді тасымалдау қажеттілігінен континенттің ішкі аймақтарындағы тері саудасы, тері саудасы тауарларын каноэмен ұзақ қашықтыққа тасымалдайтын және терілермен қайтып оралатын адамдарға тәуелді болды. Алғашқы саяхаттар қауіпті болды және белгісіз аймақтарда сауда жасаған "курор де буа" (coureurs des bois) атты саудагерлердің өлім-жітімі жоғары болды. Олар әдетте Монреальден көктемде, өзендер мен көлдер мұздан арылғаннан кейін (әдетте мамыр айында) шығып, каноэлерін сауда үшін қажетті жарақтармен және тауарлармен толтыратын. Батысқа қарай, бауырдың ең бай жерлеріне баратын жол көбінесе Оттава және Маттава өзендері арқылы өтетін, көптеген құрлықтағы тасымалдау пункттерін (portages) талап ететін. Балама ретінде, кейбір каноэлер Жоғарғы Сент-Лоуренс өзені мен көлдер арқылы Мичилимакинакаға (Michilimackinac) немесе Грин-Бейге (Green Bay) қарай Детройттен өтетін. Бұл маршрутта тасымалдау пункттері аз болған, бірақ соғыс кезінде ирокездердің шабуылдарына көбірек ұшырау қаупі бар еді. Конфедерацияның бес тайпасы Ұлы көлдер бойындағы жерлерді иеленді және олардың аң ауру аймақтарын бақылауға тырысты. Мұндай сауда сапарлары көбінесе айлар бойы созылып, мыңдаған шақырымды қамтыды, ал "курор де буа" кейде күніне он екі сағат жүзіп жүретін. Жолдағы тағамдар жеңіл, ыңғайлы және бұзылмайтын болуы керек еді.

Жергілікті халықтармен қарым-қатынас

Бұл кәсіп жергілікті халықтармен тығыз байланыс орнатуды қажет етті. Жергілікті тұрғындар өте маңызды болды, себебі олар терілі жануарларды (әсіресе сусарларды) аулап, терілерін дайындады. Курейрлер мен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынас әрқашан бейбіт болған жоқ, кейде зорлыққа ұшырауы мүмкін еді. Жалпы алғанда, екі топтың достық қарым-қатынасын сақтау сауданы әлдеқайда оңайлатты. Сауда көбінесе өзара сыйлық берумен бірге жүретін; алгонкиндер мен басқа да тайпалар арасында одақтарды нығайту үшін сыйлықтар алмасу кең таралған әдет болды. Мысалы, Пьер Эсприт Радиссон және оның серіктері "еуропалық тауарларды сыйға беріп, ішкі аймақтағы жергілікті халықтармен жақсы қарым-қатынас орнатты". Сонымен қатар, курейр де буа мен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынас көбінесе жыныстық жақтан да байланысты болды; жергілікті әдет-ғұрып бойынша неке (marriage à la façon du pays) жергілікті әйелдер мен курейр де буа, ал кейінірек жергілікті әйелдер мен ваяжерлер арасында жиі кездесетін. Бұл одақтар екі тарапқа да пайдалы болды, және кейінгі жылдары ірі сауда компанияларының қысқы серіктестері де жергілікті әйелдерді әйелдері ретінде алып отырды. Әйелдер ретінде, жергілікті әйелдер аудармашы, жол көрсетуші және делдал ретінде маңызды рөл атқарды – «екі жақ арасындағы байланысшы» болды. Алгонкин тайпаларында әдетте әйелдердің саны ерлерден көп болды, бұл соғыстардың салдарынан болуы мүмкін. Қалған некелер көбінесе көп әйелділікке негізделді, бір еркек екі немесе одан да көп әйелге үйленді. Сондықтан, ерлердің аза болған қоғамда курейр де буамен қарым-қатынас жергілікті әйелдерге көп әйелділіктің орнына басқа мүмкіндік берді. Француз әскери басшылары, сонымен қатар тері саудасына тікелей қатысқандықтан, мұндай некелер француз бен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынасты жақсартатынын білді. Жергілікті басшылар да мұндай одақтарды қолдады, әсіресе егер жұбайлар берік және тұрақты қарым-қатынас құрған жағдайда. Иезуиттер мен кейбір жоғары дәрежелі колониялық шенеуніктер бұл қарым-қатынастарға теріс көзқараспен қарады. Француз шенеуніктері курейр де буа мен ваяжерлердің Квебек және Монреаль қалаларының маңына қоныстануын қалаған. Олар жергілікті әйелдермен ұзақ қарым-қатынас жасауды курейр де буаның заңсыздығы мен бұзылуының тағы бір дәлелі деп есептеді.

Мифтер

Coureurs des bois-тың рөлі мен маңызы тарих барысында артық көтерілген. Бұл бейне мифологиялық дәрежеге жетіп, көптеген жалған әңгімелерге әкеліп соқты, соның салдарынан coureurs des bois "Canadiens" (француз канадалықтары) деп қабылданатын болды. Миф құрудың екі бағыты болды; алғашқыда Франциядағы адамдар колонияларды Ескі Режимге байланысты қорқыныштары мен алаңдаулары тұрғысынан бағалады. Егер континенттік Еуропада тәртіп пен ұйымшылдықты сақтау қиын болса, колониялардың жағдайы одан да нашарлайды деп есептелді. Шарлево өзінің жазбаларымен ерекше ықпал етті, себебі ол Канадаға сапарлаған иезуит дін қызметкері болғандықтан, сенімді ақпарат көзі саналды. Алайда, оның "тарихи" еңбегі тарихшылар тарапынан тым "жеңіл" болғаны және өзінің куәгерлік есебіне қарағанда, басқа авторлардың материалдарына тым көп сүйенгені (яғни, плагиаттағаны) үшін сынға ұшырады.

Әдебиетте, теледидарда және кинода

1910 жылы Виктор Герберттің «Наughty Marietta» опереттасында ерлер хоры «Tramp Tramp Tramp (Автожол бойында)» маршын орындады, онда «Жол бойында жаңа жолдар ашамыз / Біз – курьер де буамыз» деген сөздер болды. (Кейбір кейінгі нұсқаларында Рида Джонсон Янгтың сөзі «Біз – соғыс адамымыз» деп өзгертілген.) Джеймс А. Миченердің 1974 жылғы «Жүз жылдық» тарихи романы мен 1978–1979 жылдарғы сол аттас NBC телесериалында Монреаль, Квебек, Канададан шыққан Паскинель есімді француз канадасы немесе француз-метисі, курьер де буа, 1795 жылы Колорадода, Мексиканың испандық Жоғарғы Луизиана аймағында, қазіргі Колорадо штатында ерте шекаралық тау адамы және аңшы ретінде таныстырылды. Мини-сериалда Паскинельді американдық телеактер Роберт Конрад сомдады. Паскинельдің көркемдік кейіпі француз тілінде сөйлейтін тері саудагерлері Жак Ла Рами мен Серан Сент-Врейннің өміріне негізделген. 1990 жылғы «Аңшылар» атты скетчте канадалық комедиялық труппа The Kids in the Hall екі аңшыны – Жакты (Дейв Фоули) және Франсуаны (Кевин Макдональд) бейнелейді. Олар Канаданың отарлық тарихындағы осы сәттерді пародиалық түрде көрсету үшін биік кеңселер мен кеңселердің арасымен каноэмен жүзіп, дизайнерлік итальяндық костюмдер киген бизнесмендерді аулайды. Алехандро Гонсалес Иньярритудің 2015 жылғы «Қайта оралған» фильмінде Солтүстік Дакотадағы үндістерге қарсы, ерекше қатыгез курьер де буа тобы бейнеленген, бұл осы аңшылардың түпкілікті американдықтардың мәдениеті мен өмір салтын қабылдауына қайшы болды. 2016 жылғы «Frontier» телесериалы 1700-ші жылдардың соңындағы Солтүстік Америкадағы тері саудасын көрсетеді және жартылай ирланд, жартылай кри заңнан тыс өмір сүретін Деклан Харптың Канададағы тері саудасына Гудзон шығанағы компаниясының монополиясын бұзу үшін күресін баяндайды. Бұл реалистік әрекет-драма негізінен Ньюфаундленд пен Лабрадор, Нова-Скотия және Онтарио, Канадада түсірілді.