Қытай жел шамырғысы (Qıtay jel shamırğısı)

Кіріспе

Trachycarpus fortunei, қытай жел шамы пальмасы, жел шамы пальмасы немесе Чусан пальмасы – Arecaceae тұқымдасына жататын, Қытай, Жапония, Мьянма және Үндістанның кейбір аймақтарында өсетін, қысқа төзімді мәңгі жасыл пальма ағашының түрі.

Сипаттама

Трахикарпус фортуни – бір сабақты желдеткіш пальма. Сабағының диаметрі 5 метрге жетеді. Қабығы өте кедір-бұдыр, сабақты қалың талшықты материалдың қабаттарымен орап тұратын жапырақ тамырлары бар. Жапырақтарында екі қатар кішкентай тікендері бар, ұзын жапырақ сабақтарынан тұрады, олар көптеген жапырақшалардан құралған дөңгелек желдей түйінмен аяқталады. Әрбір жапырағының ұзындығы 1,8 метрге дейін, жапырақ сабағының ұзындығы 1,2 метрге дейін, ал жапырақшаларының ұзындығы 80 см-ге дейін жетеді. Бұл өсімдік біршама өзгергіш, әсіресе жалпы пішіні жағынан; кейбір түрлерінің жапырақ сегменттері тік, ал басқалары төмен иілген ұштарымен кездеседі. Гүлдері сары (еркек) және жасыл (әйтекеш) түсті, диаметрі 15 см шамасында, көктемде 1,5 метрге дейін жететін үлкен тармақты паникльдерде гүлдейді; ол екі үйлі, яғни еркек және әйел гүлдері бөлек ағаштарда жетіледі. Жемісі сарыдан көк-қараға дейін өзгеретін, бүйрек пішіндес (бүйрек тәрізді) друпа, ұзындығы 3 см, күзде піседі. Ол сәндік өсімдік ретінде кеңінен қолданылғандықтан, Швейцарияның оңтүстік аймақтарында табиғи түрде таралып, алаңдаушылық тудыратын инвазивті түрге айналды. Желдеткіш пальмасы – ең төзімді пальмалардың бірі. Ол басқа түрлерге қарағанда салқын, ылғалды жазды да, суық қысты да жақсы көтереді, тіпті Қытайдың оңтүстік тауларында 1800 метрге дейін биіктікте өседі. Дегенмен, ол әлемдегі ең солтүстік табиғи пальма емес, себебі Еуропалық желдеткіш пальмасы (Chamaerops humilis) Жерорта теңізінде одан да солтүстікке қарай өседі. Солтүстік Америкада, толысқан түрлерін Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауында, оңтүстік штаттардың жоғарғы бөлігінде және Атлантиканың орталық штаттарында кездестіруге болады. Ересек өсімдіктер үшін төменгі шекті температура -12 °C деп көрсетіледі. Жас өсімдіктер азырақ төзімді, тіпті -8 °C (18 °F) температурада зақымдануы мүмкін. T. f. 'Nainital' подвидінің жеке өкілдері Коннектикут штатының солтүстігіндегі Вудбери қаласында 2000 жылдардың басынан бері қорғалған күйде тірі қалды, кейбір қыста температура -21 °C (6 °F) дейін төмендеді. 2016 жылы Болгарияның Пловдив қаласында -17 °C температураға төзіп, сау түп табылған. Trachycarpus fortunei 'Wagnerianus' культиваторлар тобы – Қытай мен Жапонияда өсірілген, жапырақтары кішкентай, жартылай карлик түрі. Ол сирек 3 метрден биікке өседі, жапырақшалары 30 см-ден аспайды; оның кішкентай бойы мен жапырақтары желге ұшырауға жоғары төзімділік береді.

Growing to tall, Trachycarpus fortunei is a single stemmed fan palm. The diameter of the trunk is up to Its texture is very rough, with the persistent leaf bases clasping the stem as layers of coarse fibrous material. The leaves have long petioles which are bare except for two rows of small spines, terminating in a rounded fan of numerous leaflets. Each leaf is long, with the petiole long, and the leaflets up to long. It is a somewhat variable plant, especially as regards its general appearance; and some specimens are to be seen with leaf segments having straight and others having drooping tips. The flowers are yellow (male) and greenish (female), about across, borne in large branched panicles up to long in spring; it is dioecious, with male and female flowers produced on separate trees. The fruit is a yellow to blue black, reniform (kidney shaped) drupe long, ripening in mid autumn. Due to its widespread use as an ornamental plant, the palm has become naturalised in southern regions of Switzerland, and has become an invasive species of concern. Windmill palm is one of the hardiest palms. It tolerates cool, moist summers as well as cold winters, as it grows at much higher altitudes than other species, up to in the mountains of southern China. However, it is not the northernmost naturally occurring palm in the world, as European fan palm (Chamaerops humilis) grows further north in the Mediterranean. In North America, mature specimens can be found growing in the coastal areas of the Pacific Northwest, the upper southern states, and Mid Atlantic states. Commonly lower tolerance limits of are cited for mature plants. Young plants are less hardy, and can be damaged by only 8 °C (18 °F). Individuals of the T. f. 'Nainital' subspecies have lived outside in the northern Connecticut town of Woodbury. continuously since the early 2000s with protection, where some winters have reached 21 °C ( 6 °F). et al., 2016 found one healthy specimen in Plovdiv, Bulgaria, which has survived a low temperature of 17 F/ 27 C.

The cultivar group Trachycarpus fortunei 'Wagnerianus' is a small leafed semi dwarf variant of the species selected in cultivation in China and Japan. It differs in rarely growing to more than tall, with leaflets less than long; the short stature and small leaves give it greater tolerance of wind exposure.

Номенклатура

Бұл түрді 1830 жылы неміс дәрігері Филипп Франц фон Зибольд Жапониядан (Дейсима) Еуропаға әкелді. Оның жалпылама аты Роберт Фортуна алғаш рет өсірілген түрлерін көрген Чусан аралынан (қазіргі Жоушан аралы) шыққан. 1849 жылы Фортуна Қытайдан өсімдіктерді Кью ботаникалық бақтарына және Ұлыбританияның Альберт ханзадасының королівтік бақшасына жасырын түрде әкелді. Кейіннен оған оның құрметіне Трахикарпус фортуни деген ат берілді. Оны алғаш рет 1850 жылы Карл Фридрих Филипп фон Марциус өзінің Historia Naturalis Palmarum еңбегінде сипаттады, бірақ Chamaerops excelsa деген жарамсыз атаумен. Chamaerops excelsus және Trachycarpus excelsus аттары кейде Trachycarpus fortunei-ге қате қолданылған; бұл Rhapis excelsa-ның дұрыс синонимі, ал шатасу жапон тіліндегі жергілікті атауларды дұрыс түсінбеуден туындаған.