Кіріспе

Шешілуі қиын немесе мүмкін емес мәселе

Жоспарлау және саясат саласында "қиын мәселе" – бұл толық емес, қарама-қайшы және үнемі өзгеріп отыратын талаптардың болуынан шешілуі қиын немесе мүмкін емес мәселе. Бұл мәселенің бір жазылуы жоқ, оны түзету мүмкін емес идея немесе мәселе, ал "қиын" сөзі мәселені шешуге қарсылықты білдіреді, емес жамандықты. Тағы бір анықтамасы – "әлеуметтік күрделілігінің арқасында тоқтау нүктесі жоқ мәселе". Сонымен қатар, күрделі өзара байланыстардың салдарынан, қиын мәселенің бір жағын шешуге тырысу басқа да мәселелерді ашуы немесе тудыруы мүмкін. Күрделілігіне байланысты, қиын мәселелер көбінесе ұйымдасқан жауапкершіліктен қашумен сипатталады. Бұл терминді алғаш рет әлеуметтік жоспарлауда қолданған. Оның қазіргі мағынасын 1967 жылы C. West Churchman Management Science журналында жариялаған редакторында енгізді, бұл өзінің бұрынғы қолданысын қайталауы немесе Horst Rittel бұрын қолданған терминіне жауап беруі мүмкін – бастауы белгісіз. Churchman операциялық зерттеулердің моральдық жауапкершілігін талқылады, "менеджерге біздің 'шешімдеріміз' оның қиын мәселелерін қалай бағындыра алмағанын түсіндіруге" тиіс екенін айтты. Rittel және Melvin M. Webber 1973 жылы жарық көрген еңбегінде "қиын" мәселелер тұжырымдамасын ресми түрде сипаттады, "қиын" мәселелерді математика, шахмат немесе жұмбақтарды шешу сияқты салыстырмалы түрде "оңай" шешілетін мәселелермен салыстырды. Қиын мәселенің нақты анықтамасы жоқ. Қиын мәселенің тоқтау ережесі жоқ. Қиын мәселенің шешімі дұрыс немесе бұрыс емес, жақсы немесе нашар. Қиын мәселені шешудің дереу және түпкілікті сынағы жоқ. Қиын мәселені шешудің әрбір жолы "бір реттік операция" болып табылады; сынақ және қателік арқылы үйрену мүмкіндігі болмағандықтан, әрбір әрекет маңызды. Қиын мәселелердің санап шығуға болатын (немесе толық сипаттауға болатын) шешімдер жиынтығы жоқ, сондай-ақ жоспарға енгізілуі мүмкін рұқсат етілген операциялардың жақсы сипатталған жиынтығы да жоқ. Әр қиын мәселе ерекше. Әр қиын мәселені басқа мәселенің белгісі деп қарастыруға болады. Қиын мәселенің болуын көптеген жолдармен түсіндіруге болады. Түсіндірудің таңдауы мәселенің шешімін анықтайды. Әлеуметтік жоспарлаушының қателесуге құқығы жоқ (яғни, жоспарлаушылар жасаған әрекеттерінің салдары үшін жауапты). Кейін Конклин қиын мәселе тұжырымдамасын жоспарлау және саясаттан басқа салаларға жалпылады; Конклиннің анықтамалық ерекшеліктері:

Мәселе шешім жасалғаннан кейін ғана түсініледі. Қиын мәселенің тоқтау ережесі жоқ. Қиын мәселенің шешімдері дұрыс немесе бұрыс емес. Әр қиын мәселе, негізінен, жаңа және ерекше. Қиын мәселенің кез келген шешімі "бір рет жасалатын операция" болып табылады. Қиын мәселелерде баламалы шешімдер қарастырылмайды.

Мысалдар

Зұлымдық мәселелерінің классикалық мысалдары экономикалық, экологиялық және саяси мәселелерді қамтиды. Көптеген адамдардың санасын және мінез-құлқын өзгертуді қажет ететін мәселенің шешімі зұлымдық мәселесі болып саналады. Сондықтан, зұлымдық мәселелерінің көптеген мысалдары қоғамдық жоспарлау және саясат салаларынан туындайды. Оларға жаһандық климаттың өзгеруі, табиғи құбылыстар, денсаулық сақтау, ЖИТС эпидемиясы, пандемиялық тұмау, халықаралық есірткі трафигі, ядролық қару, баспанасыздық және әлеуметтік теңсіздік кіреді. Соңғы жылдары көптеген салалардағы мәселелер зұлымдық элементтерін көрсететіні анықталды; мысалдар дизайндық шешімдерді қабылдау және білімді басқарудан бастап, бизнес стратегиясына және ғарыш кеңістігіндегі қалдықтарға дейін жетеді.

Өмірбаян

Риттель мен Вебер бұл терминді әлеуметтік саясат мәселелерінің аясында қолданды, онда проблеманың нақты анықтамасының болмауы және мүдделі тараптардың түрлі көзқарастары себепті, таза ғылыми-инженерлік тәсілді қолдану мүмкін емес. Олардың сөздерімен айтқанда, әлеуметтік саясат мәселелерін шешу үшін ғылыми негіздерді іздеу осы мәселелердің табиғатынан туындайтын сәтсіздікке ұшырайды. Саясат мәселелерін нақты түрде сипаттауға болмайды. Сонымен қатар, көпүрлі қоғамда даусыз қоғамдық игілік деген нәрсе жоқ; әділеттіліктің объективті анықтамасы да жоқ; әлеуметтік мәселелерге жауап беретін саясат дұрыс немесе бұрыс болуы мүмкін емес; және осы мәселелерге "оптималды шешімдер" туралы сөйлеудің мәні де жоқ. Жағдай одан да нашар, себебі оларға нақты жауаптар түрінде шешімдер табу мүмкін емес. Осылайша, қиын мәселелерді стандартты (немесе белгілі) әдістерді қолдану арқылы шеше алмайсыз; олар шығармашылық шешімдерді қажет етеді.

Проблеманы құрылымдау әдістері

Операциялық зерттеулерде 1970 жылдардан бері күрделілік, белгісіздік және қайшылықтарды қамтитын мәселелерді шешу үшін проблемаларды құрылымдау әдістері (ПҚӘ) деп аталатын бірқатар тәсілдер әзірленді. ПҚӘ әдетте адамдар тобы бірлесіп (жеке адам емес) консенсусқа келу үшін немесе кем дегенде не өзгерту қажеттігі туралы келіссөздерді жеңілдету үшін қолданылады. Көп қолданылатын ПҚӘ-ға жұмсақ жүйелер әдістемесі, стратегиялық таңдау тәсілі және стратегиялық мүмкіндіктерді әзірлеу және талдау (SODA) жатады.

Дивергентті және конвергентті проблемалар

Э. Ф. Шумахер өзінің "Айтақсыздарға арналған нұсқаулық" атты кітабында айқын және жинақты проблемаларды ажыратады. Жинақты проблемалар – бұл ізденіс барысында шешімдері біртіндеп бір жауапқа немесе шешімге жақындасатын проблемалар. Ал айқын проблемалар – бұл әртүрлі жауаптар одан әрі зерделенген сайын бір-бірімен күшті қарама-қайшылыққа түсетін, сондықтан махаббат пен сонымен қатар басқа да жоғары деңгейдегі сезімдерді қажет ететін, мүлдем басқа тәсілді талап ететін проблемалар.

Бағдарламалық жасақтамаларды әзірлеудегі зұлым проблемалар

1990 жылы ДеГрейс және Сталь бағдарламалық жасақтаманы әзірлеуге «қиын мәселелер» тұжырымдамасын енгізді. Соңғы он жылда басқа компьютер ғалымдары бағдарламалық жасақтаманы әзірлеудің басқа жобалау тәжірибелерімен көптеген қасиеттерді ортақтасатынын (әсіресе адамдар, процестер және технология мәселелерін тең дәрежеде қарастыру қажеттігін) көрсетті және Риттельдің тұжырымдамаларын бағдарламалық жасақтаманы жобалау әдістемелеріне енгізді. Вебті пайдаланатын күрделі бағдарламалық қамтамасыз ету қызметтерінің жобалануы мен интеграциялануы бұрынғы бағдарламалық жасақтаманы жобалау модельдерінен даму ретінде қарастырылуы мүмкін, сондықтан ол да қиын мәселеге жатады.