Кіріспе
Әлеуметтік ғылымдар зерттеу әдістемесі
Іс-қимыл зерттеуі – әлеуметтік ғылымдарда қолданылатын зерттеу философиясы және әдістемесі. Ол сын тұрғысынан ой елегінен өткізу арқылы бірдей уақытта әрекет ету және зерттеу жүргізу процесі арқылы трансформациялық өзгерістерге қол жеткізуді көздейді. Курт Левин, сол кезде МТИ профессоры, 1944 жылы «іс-қимыл зерттеуі» терминін алғаш рет қолданды. 1946 жылғы «Іс-қимыл зерттеуі және азшылықтар мәселелері» атты мақаласында ол іс-қимыл зерттеуін «әртүрлі әлеуметтік әрекет түрлерінің жағдайлары мен салдары туралы салыстырмалы зерттеу және әлеуметтік әрекетке алып келетін зерттеу» деп сипаттады, ол «жоспарлау, әрекет ету және әрекеттің нәтижелері туралы мәліметтерді жинаудан тұратын қадамдар спиралін» пайдаланады.
Крис Аргиристің іс-әрекет ғылымдары
Крис Аргиристің іс-әрекет ғылымы адамдардың қиын жағдайларда өз іс-әрекеттерін қалай жобалайтынын зерттеуден басталады. Адамдар өз әрекеттерін күтілетін нәтижелерге жету үшін жоспарлайды және олар қоршаған ортаның факторларымен басқарылады. Осы басқарушы факторларды іс-әрекеттерді жобалау кезінде қалай қарастыру – бір және екі циклді оқыну арасындағы басты айырмашылық. Егер іс-әрекеттер күтілетін нәтижелерге жету және басқарушы факторлар туралы дау-жанжалдарды басу үшін жоспарланса, әдетте бір циклді оқыну жүреді. Ал егер іс-әрекеттер күтілетін нәтижелерге ғана емес, сонымен қатар дау-жанжалдарды ашық түрде зерттеу және басқарушы факторларды өзгерту мақсатымен жасалса, онда бір және екі циклді оқыну жүреді. (Аргирис бір және екі циклді оқыну тұжырымдамаларын жеке және ұйымдық мінез-құлыққа қатысты өз модельдерінде қолданады.) Бұл эксперименттік зерттеуден өзгеше, онда қоршаған ортаның факторлары бақыланады және зерттеушілер оқшауланған жағдайда себеп-салдар байланысын анықтауға тырысады.
Джон Херон мен Питер Рейсонның бірлескен зерттеуі
Кооперативтік, яғни бірлескен сауалдаманы алғаш рет 1971 жылы Джон Херон ұсынды, кейіннен оны Питер Рейсон мен Деми Браун дамытты. Басты идеясы – "адамдарды зерттеу нысаны ретінде емес, олармен бірге зерттеу". Бұл зерттеу шешімдеріне барлық белсенді қатысушылардың толыққанды қатысуын қадағалайды, оларды бірлескен зерттеушілер ретінде қарастырады. Бірлескен сауалдама 4 түрлі білімнің арасында зерттеу циклын құрайды: тұжырымдық (қазіргі ғылымдегідей), практикалық (ұсынған нәрсені іс жүзінде іске асырудан туындайтын білім), тәжірибелік (үлкен әлеммен өзара әрекеттесу туралы нақты уақыттағы кері байланыс) және бейнелеулік (жаңа тәжірибелерді жасау арқылығы көркемдік дайындық процесі). Әр циклда зерттеу процесі осы төрт кезеңнен өтеді, бастапқы тұжырымның немесе жаңа тұжырымдардың тәжірибесі мен білімін тереңдетеді.
Пауло Фрейредің қатысушылық іс-әрекет зерттеуі
Қатысушылық іс-әрекет зерттеуі Пауло Фрейре ұсынған сындық педагогикаға негізделеді, ол білім берудің дәстүрлі формальды үлгілеріне жауап ретінде пайда болды, онда "оқытушы" алдыңғы қатарда тұрып, "оқушыларға" ақпаратты "жеткізеді", ал оқушылар пассивті түрде қабылдайды. Бұл Латын Америкасы бойынша "ересектер білімі" үлгілерінде одан әрі дамыды. Орландо Фальс Борда (1925–2008), колумбиялық социолог және саяси белсенді, Латын Америкасында қатысушылық іс-әрекет зерттеуін (испан тілінде IAP) ілгерілеткен негізгі тұлғалардың бірі болды. Ол Колумбияның солтүстік жағалауының ресми "тарихын" және ресми емес "әңгімесін" салыстыратын "жағалаудың қос тарихы" атты кітап жариялады.
Уильям Барридің іс-әрекет зерттеуіне өмір сүру білім беру теориясы
Уильям Барри онтологиялық салмақ құруға бағытталған іс-қимыл зерттеуінің әдісін анықтады. Ол онтологиялық салмақ идеясын экзистенциалдық христиан философы Габриэль Марсельдің еңбектерінен іс-қимыл зерттеуіне бейімдеді. Барриге Жан МакНифф пен Джек Уайтхедтің "тірі теория" іс-қимыл зерттеуінің терминологиясы әсер етті, бірақ ол Уайтхед ұсынған, "энергия ағынының құндылықтарын" бейне түсірілім арқылы "дәлелдеуді" талап ететін тексеру процесіне және оның атеистік онтологиялық көзқарасына, соның ішінде іс-қимыл зерттеуіндегі құндылықтарды түсінуіне қатысты қарама-қайшылыққа түсті. Барри "тірі білім беру теориясы" (LET) – "іс-қимыл зерттеуіне сынды және трансформациялық көзқарас" екенін түсіндірді. Бұл зерттеушіге білім беру тәжірибесінің қалыпты жағдайына күш түсіруге және "Мен не істеп жатырмын, оны қалай жақсарта аламын?" деген сұраққа жауап беруге шақыру арқылы мүмкіндік береді. Осы тәсілді қолданатын зерттеушілер өз кәсіби қызметінде "жанды қайшылықтар" екенін мойындап, оған жауапкершілікті қабылдауға дайын болуы керек – бір ойлап, басқаша әрекет ету. LET іс-қимыл зерттеушісінің миссиясы – зерттеушінің құндылықтары мен сенімдеріне қайшы келетін жұмыс ортасының нормалары мен өзінің мінез-құлқынан жеңіп өту болып табылады. LET зерттеушісінің көзқарасы – әлеуметтік оқу кеңістігіндегі адамдардың білімін жақсартатыны дәлелденген білім беру теориясын жасау арқылы білім саласына жаңа үлес қосу. Теорияның дұрыстығын бағалау стандарты – жұмыс орнындағы реформалардың, зерттеушінің трансформациялық өсуінің және зерттеушінің ықпалымен өзгерген адамдардың білімін жақсартудың нақты дәлелдері болып табылады.
Журнал
Бұл сала 2003 жылы құрылған және Хиллари Брэдбери бас редакциялаған, әрі үш ай сайынғы, тәртіптік сараптамадан өтетін академиялық «Action Research» журналымен қолдау көрсетіледі.
Жалпы көздер
Аткинс, Л. & Уоллес, С. (2012). Білім берудегі сапалық зерттеулер. Лондон: Sage Publications. Бернс, Д. 2007. Жүйелік іс-қимыл зерттеуі: Бүкіл жүйедегі өзгерістерді жүзеге асыру стратегиясы. Бристоль: Policy Press. Бернс, Д. 2015. Халықаралық дамудың күрделілігін басқару: тұрақты өзгерістерді үлкен ауқымда қолдау. Регби: Practical Action. Дэвисон, Р., Мартинсонс, М., & Кок, Н. (2004). Ақпараттық жүйелер журналы, 14(1), 65–86. Гринвуд, Д. Дж. & Левин, М. (1998). Іс-қимыл зерттеуіне кіріспе: әлеуметтік зерттеулер әлеуметтік өзгерістер үшін. Thousand Oaks, California: Sage Publications. Гринвуд, Д. Дж. & Левин, М. (2007). Іс-қимыл зерттеуіне кіріспе. Екінші басылым. Thousand Oaks, Calif.: Sage Publications. Хаммерсли, М. "Іс-қимыл зерттеуі: терминдердегі қайшылық па?", Oxford Review of Education, 30(2), 165–181, 2004. Джеймс, Э. Алана; Миленкевич, М. Т.; Бакнам, А. Білім беру басшылығы үшін қатысушылық іс-қимыл зерттеуі: мектептерді жақсарту үшін деректерге негізделген шешімдерді қабылдау. Thousand Oaks: Sage, 2007. Ноффке, С. & Сомех, Б. (ред.) (2009). Білім берудегі іс-қимыл зерттеулерінің SAGE нұсқаулығы. Лондон: SAGE. Пайн, Дж. (2008). Мұғалімдердің іс-қимыл зерттеуі: білім демократиясын құру. Sage Publications. Ризон, П. & Брэдбери, Х. (ред.) (2001). Іс-қимыл зерттеулерінің SAGE нұсқаулығы. Қатысушылық зерттеу және тәжірибе. Бірінші басылым. Лондон: Sage. (Екінші басылым, 2007.) Роуэлл, Л., Брюс, С., Шош, Дж. М., & Риел, М. (2017). Іс-қимыл зерттеулерінің Palgrave халықаралық нұсқаулығы. Нью-Йорк, Нью-Йорк: Palgrave Macmillan. Шерман & Торберт. Әлеуметтік сауалнаманы трансформациялау, әлеуметтік іс-қимылды трансформациялау: университеттер мен қоғамдастықтардағы теория/практика аражігін кесіп өтуге арналған жаңа парадигмалар. Бостон: Kluwer, 2000. Сильвермен, Р. М., Тейлор, Х. Л. және Кроуфорд, К. Г. (2008). "Азаматтардың қатысуының және іс-қимыл зерттеу принциптерінің негізгі көшелерді қайта жаңғыртудағы рөлі: жергілікті жоспарлау жобасын талдау". Action Research, 6(1), 69–93. Сагор, Р. (2010). Кәсіби білім беру қауымдастығы үшін ынтымақтастық іс-қимыл зерттеуі. Блумингтон: Solution Tree Press. Стрингер, Э. Т. & Ортис, А. (2021). Іс-қимыл зерттеуі. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Вуд, Л., Зубер Скеррит, О. (2013). "Білім беру факультеттерінің қоғаммен байланысын дамыту үшін PALAR әдістемесі". South African Journal of Education, 33, 1–15. Вуд, Л. (2017). "Жоғары білім берудегі қоғамдық даму: академиктер өздерінің қоғамға негізделген зерттеулерінің нәтижелі екенін қалай қамтамасыз етеді?". Community Development Journal, 52(4), 685–701. https://doi.org/10.1093/cdj/bsv068. Зубер Скеррит, О., & Вуд, Л. (2019). Іс-қимыл оқыту және іс-қимыл зерттеуі: жанрлар мен тәсілдер. Emerald (UK). Вудман & Пасмор. Ұйымдық өзгерістер мен даму сериясы бойынша зерттеулер. Greenwich CT: Jai Press.
Davison, R., Martinsons, M., & Kock, N. (2004). Information Systems Journal, 14(1), 65–86. Greenwood, D. J. & Levin, M., Introduction to action research: social research for social change, Thousand Oaks, California: Sage Publications, 1998. Greenwood, D. J. & Levin, M., Introduction to action research. Second edition, Thousand Oaks, Calif.: Sage Publications, 2007. Martyn Hammersley, "Action research: a contradiction in terms? ", Oxford Review of Education, 30, 2, 165–181, 2004. James, E. Alana; Milenkiewicz, Margaret T.; Bucknam, Alan. Participatory Action Research for Educational Leadership: Using Data Driven Decision Making to Improve Schools. Thousand Oaks: Sage, 2007. Noffke, S. & Somekh, B. (Ed.) (2009) The SAGE Handbook of Educational Action Research. London: SAGE. Pine, Gerald J. (2008). Teacher Action Research: Building Knowledge Democracies, Sage Publications. Reason, P. & Bradbury, H., (Ed.) The SAGE Handbook of Action Research. Participative Inquiry and Practice. 1st Edition. London: Sage, 2001. (2nd Edition, 2007. ) Rowell, L., Bruce, C., Shosh, J. M., & Riel, M. (2017). The Palgrave international handbook of action research. New York, NY: Palgrave Macmillan. Sherman & Torbert, Transforming Social Inquiry, Transforming Social Action: New paradigms for crossing the theory/practice divide in universities and communities. Boston, Kluwer, 2000. Silverman, Robert Mark, Henry L. Taylor Jr. and Christopher G. Crawford. 2008. "The Role of Citizen Participation and Action Research Principles in Main Street Revitalization: An Analysis of a Local Planning Project", Action Research 6(1): 69–93. Sagor, R. (2010). Collaborative Action Research for Professional. Learning Communities. Bloomington: Solution Tree Press. Stringer, E. T. And Ortiz, A. (2021). Action Research. Thousand Oaks, CA: Sage Publications. Wood, L., Zuber Skerritt, O. (2013). "PALAR as a methodology for community engagement by faculties of education". South African Journal of Education, 33, 1–15. Wood, L. (2017) "Community development in higher education: how do academics ensure their community based research makes a difference?" Community Development Journal, Volume 52, Issue 4, Pages 685–701, https://doi. org/10.1093/cdj/bsv068
Zuber Skerritt, O., & Wood, L. (2019). Action Learning and Action Research: Genres and Approaches. Emerald (UK). Woodman & Pasmore. Research in Organizational Change & Development series. Greenwich CT: Jai Press.