Кіріспе

Проблеманы шешу құралдары

ТРИЗ (TRIZ) – проблемаларды шешудің ұйымдасқан, жүйелі әдісі және жаһандық патенттік әдебиеттегі өнертабыстардың үлгілерін зерттеу нәтижесінде алынған талдау және болжам жасау техникаларын біріктіреді. ТРИЗ-ге сәйкес өнімдер мен технологияларды әзірлеу және жетілдіру техникалық жүйелердің эволюция заңдылықтарымен басқарылады. Оның дамуы 1946 жылы советтік өнертапқыш және ғылыми-фантастикалық жазушы Генрих Альтшулер және оның әріптестері тарапынан басталды. Ағылшын тілінде ТРИЗ көбінесе «шығармашылық проблемаларды шешу теориясы» деп аударылады. ТРИЗ көптеген салалардағы жүздеген мыңдаған өнертабыстарды зерттеу негізінде қалыптасты, бұл өнертабыстық шешімдердің үлгілерін және осы өнертабыстардың шешкен проблемаларының сипаттамаларын анықтайтын тәсілді жасауға мүмкіндік берді. Зерттеу үш негізгі тұжырымға келді: проблемалар мен шешімдер салалар мен ғылымдарда қайталанады; техникалық эволюцияның үлгілері өнеркәсіптер мен ғылымдарда көшіріледі; инновациялар олар жасалған саладан тыс ғылыми әсерге ие. ТРИЗ осы тұжырымдарды өнімдерді, қызметтерді және жүйелерді жасау және жақсарту үшін қолданады.

Тарих

ТРИЗ кеңестік өнертапқыш және ғылыми-фантастика жазушысы Генрих Альтшулер және оның әріптестері жасаған. Альтшулер 1946 жылы Кеңес Әскери-теңіз флотының Каспий теңізі флотилиясының өнертабыстарды тексеру бөлімінде жұмыс істеген кезде ТРИЗ әзірлеуді бастады. Оның міндеті – өнертабыс ұсыныстарын бастауға көмектесу, оларды түзету және құжаттау, сондай-ақ патент бюросына өтінімдер дайындау еді. Альтшулер техникалық қайшылықтар туғанда (бір параметрді жақсарту екіншісіне кері әсер етеді) проблемаға шығармашылық шешім қажет екенін түсінді. Оның кейін ТРИЗ аталған жұмысы 1950 жылы тұтқындалуымен және 25 жылға Воркута ГУЛАГына сотталуымен тоқтап қалды. Тұтқындалуға себеп – Альтшулер мен Рафаэль Шапиро Сталинге, министрлерге және газеттерге жіберген, олар дұрыс емес деп санайтын үкіметтік шешімдерге қатысты хаттары болды. Альтшулер мен Шапиро 1953 жылы Сталиннің қайтысынан кейін Хрущевтің тағайындалуымен босатылды.

Альтшулер жұмыста ақылды және шығармашылықпен жұмыс істейтін адамдарды байқады, олардың ойлау үлгілерін анықтады және осыған сәйкес ойлау құралдарын және әдістерін жасады. Аталған құралдардың ішінде «Ақылды кішкентай адамдар» және «Уақыт және масштабта ойлау» (немесе «Дарынды ойдың экрандары») бар. 1986 жылы Альтшулердің назары техникалық ТРИЗ-ден жеке шығармашылықты дамытуға ауысты. Ол бірнеше мектепте сынақтан өткен балаларға арналған ТРИЗ нұсқасын жасады. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін бұрынғы Кеңес Одағынан эмиграциялағандар ТРИЗ-ді басқа елдерге жеткізді.

Негізгі қағидалар

TRIZ-дің дамуының нәтижесінде пайда болған бір құрал – қарама-қайшылықтар матрицасы. Идеалдық соңғы нәтиже (IFR) – бұл мәселенің толыққанды шешімі, онда қажетті нәтижеге өзінен-өзі қол жеткізіледі. Алтшулер өнертапқыштардың қай қарама-қайшылықтарды шешкенін немесе жойғанын анықтау үшін патенттерді зерттеді және бұл қалай орындалғанын қарастырды. Ол 40 өнертапқыштық принципті және кейін қарама-қайшылықтар матрицасын жасады. 2000 жылы құрылған, Германиядағы коммерциялық емес Еуропалық ТРИЗ қауымдастығы конференциялар өткізіп, жарияланымдар шығарады.

Өнеркәсіпте пайдалану

Samsung компаниясы TRIZ-ді компанияның барлық бөлімдеріне енгізуге инвестиция салды. BAE Systems және GE де TRIZ-ді пайдаланады, ал Mars компаниясы TRIZ шоколад қаптамасы үшін жаңа патент алуға қалай көмектескенін құжаттады. Leafield Engineering, Smart Stabilizer Systems және Buro Happold компаниялары да мәселелерді шешу және жаңа патенттер алу үшін TRIZ-ді қолданды. Rolls Royce, Ford және Daimler Chrysler сияқты автокөлік өндірушілер, Johnson & Johnson, Boeing, NASA сияқты авиациялық компаниялар, Hewlett Packard, Motorola, General Electric, Xerox, IBM, LG, Samsung, Intel, Procter & Gamble, Expedia және Kodak сияқты технологиялық компаниялар өз жобаларында TRIZ әдістерін қолданды. TOP TRIZ – дамытылған және біріктірілген TRIZ әдістерінің қазіргі заманғы нұсқасы. "TOP TRIZ проблеманы формулирлеу және модельдеуді одан әрі дамытуды, стандартты шешімдерді стандартты техникаларға айналдыруды, сондай-ақ ARIZ және технологиялық болжамдарды жетілдіруді қамтиды. TOP TRIZ әдістерін инновация үшін әмбебап және қолдануға оңай жүйеге біріктірді". 1992 жылы бірнеше TRIZ мамандары құлап жатқан Кеңес Одағынан көшіп, Ideation International құрды. Олар TRIZ-дің өзіндік нұсқасын – I TRIZ-ді жасады.