Кіріспе

Хьюз AIM 4 Falcon – АҚШ Әуе күштерінің алғашқы басқарылатын әуеден әуеге зымырандық құралы. Оның әзірлеу жұмыстары 1946 жылы басталды, алғашқы сынақтары 1949 жылы өтті. Зымыран 1956 жылы АҚШ Әуе күштерінің қарулануына енді. Жылу іздеу және радарлық басқару жүйесі бар екі нұсқада шығарылды. Вьетнам соғысы кезінде АҚШ-тың McDonnell Douglas F 4 Phantom II эскадрильяларында қолданылды. Баяу жылдамдықпен ұшатын бомбалаушыларды тудыру мақсатымен жасалған, бірақ Вьетнамда маневрлі истребительдерге қарсы тиімсіз болды. Жақын мандатта жарылыс механизмі болмағандықтан, зымыран тікелей соққан жағдайда ғана жарылатын. Бар болғаны бес нысана жойылды. AIM 4 зымыранының нашар нәтижелері F 4 истребителінің әуедегі ұрыста тиімділігін төмендетті, сондықтан олар USN (АҚШ Теңіз күштері) жасаған AIM 9 Sidewinder зымыранын тасымалдау үшін модификацияланды, ол бұрыннан USN және USMC (АҚШ Теңіз жаяу әскері) F 4 Phantom II және F 8 Crusader истребительдерінде қолданылып келді. Sidewinder әлдеқайда тиімдірек болды және оның жақсартылған нұсқалары бүгінге дейін АҚШ қарулы күштері мен көптеген одақтас елдерде пайдаланылуда.

Қорғау тұжырымдамасы

Әуеден ауаға басқарылатын зымыранды әзірлеу 1946 жылы басталды. Хьюз авиакырғысы MX 798 жобалық таңбасымен дыбыс жылдамдығынан төмен зымыран жасауға келісім-шарт алды, бірақ 1947 жылы бұл орынды дыбыс жылдамдығынан жоғары MX 904 жобасына берді. Бұл қарудың бастапқы мақсаты бомбалаушы ұшақтарды өздігінен қорғау үшін жасалған болатын, олардың артқы фюзеляждарында үш зымыраннан тұратын жиынтығы орналасатын еді және олар ұзын түтік арқылы атылатын, оның орны әдетте артқы бастионда болар еді. B-52 ұшағының жағдайында зымыран бомбалаушының A-3 артқа қаратылған радарына арналған реттегіш құрылғыны қамтыды және жартылай активті радарлық басқару (SARH) жүйесін пайдаланып, нысана ұшағынан шағылысқан сигналды қабылдап, оны ұшқындауға мүмкіндік берді.

Бомбалаушы-қатерлілерге қарсы даму

Түпнұсқа MX 798 зымыраны шығарған кезде, истребительдер үшін алға бағытталған зымыранның MX 799 техникалық талаптары да жарияланды. Бұл жоба AAM A 1 Firebird сияқты прототиптерді сынау деңгейіне жетті, бірақ оның субсонылық жылдамдығы мен қолмен басқарудың қиындықтары анықталды. Жоба тоқтатылып, жақында шығарылған MX 904 зымыраны Firebird-ті бомбаға қарсы күресте алмастыруға бағытталды. Бұл кезеңде қару әлі де түтікшеден атылатын болып жоспарланған, енді ол мұрындыққа орнатылған радардың артындағы қару бөлімінен шығатын еді, ал ұшыру түтігі радар антеннасының астынан шығатын. Көптеген зымырандар сақталатын бөлімнің орнына, үш зымыран түтікшенің ішіне тізбектей орналастырылды. Түтікшеде орналастыру бірнеше мәселе тудырды, бірақ ең бастысы – зымыранның іздеу құрылымы ұшырылғанға дейін нысананы анықтай алмауы еді. Бастапқы концепция бойынша, зымыран B-52 ұшағына баяу жақындап келе жатқан қарсыластарға қарсы қолданылатын, олар ұшақтың тікелей артында болатын. Бірақ истребительмен күрескенде нысана осылай оңай табылмайтын, ал түтікшенің ішінде нысананы көре алатынына сенімді болу мүмкін емес еді, себебі зымыран нысананы дұрыс анықтай алмауы мүмкін. Соңында, түтікшеден ұшыру концепциясынан бас тартылып, зымыран қанаттарға немесе қару бөлімдеріне орнатуға шешім қабылданды, бұл зымыранды нысанаға ұшырылғанға дейін бағыттауға мүмкіндік берді. Бұл өзгеріс іздеу құрылымына инфрақызыл және SARH жүйелерін пайдалануға да мүмкіндік берді. Алмастырылатын іздеу құрылымдары жасалды, бұл ұшаққа екі түрдің бірін немесе екеуін де алып жүруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, түтікшеден босатылғаннан кейін зымыранның қанаттары үлкейіп, 2000 жылдарға дейін оның және оның түрлі модификацияларының ұзын дельта пішінін алды.

Сынау және қызмет көрсету

Алғашқы сынақ атулар 1949 жылы өтті, сол кезде ол AAM A 2 деп белгіленді және Falcon деген танымал атау берілді. Зымырандарға истребитель және бомбалаушы белгілерін тағайындау саясатының қысқа мерзімділігі 1951 жылы оны F 98 деп қайта атауға әкелді. 1955 жылы саясат қайта өзгерді және зымыран тағы да GAR 1 болып қайта аталды. Алғашқы GAR 1 және GAR 2 үлгілері 1956 жылы қолданысқа енгізілді. Олар Northrop F 89 Scorpion, McDonnell F 101B Voodoo және Convair F 102 Delta Dagger және F 106 Delta Dart истребительдерін қаруландырды. Басқа қолданушылар Канада, Финляндия, Швеция және Швейцария болды, олардың CF 101 Voodoo, Saab 35 Draken және Dassault Mirage IIIS Falcon-ды тасымалдады. Канада оларды Avro Canada CF 105 Arrow истребителінде пайдалануды жоспарлаған, бірақ Arrow тоқтатылғандықтан бұл жоспар іске аспады. Falcon тасымалдайтын истребительдер көбінесе осы зымыранды тасымалдауға арналған ішкі қару бөлімшелерімен жабдықталған. "Скорпион" оларды қанат ұштарында, ал "Дельта Даггер" және "Дельта Дарт" ұшақтарында трапеция механизмі бар құрсақ бөлімшелерінде орналастырды, ол оларды ату үшін ауа ағынына жылжытты. F 101B-де екі зымыран сыртқа орналастырылып, қалған екі зымыранды көрсету үшін бөлімше есігі айналдырылатын еді. General Dynamics F 111 ұшағының ішкі бөлімшесі де зымыранды орналастыра алатын болды, бірақ қызметке кірген кезде Әуе күштері Falcon-ды истребительдерге қарсы қолданудан бас тартып, сондай-ақ F 111 ұшағын әуе шайқасына қатысатын ұшақ ретінде пайдалану идеясынан да бас тартты. GAR 1 жартылай белсенді радарлық басқару (SARH) жүйесімен жабдықталған, оның қашықтығы шамамен 8 км (5 миль) құрады. Шамамен 4000 зымыран өндірілді. Ол өндірісте GAR 1D (кейін AIM 4A) зымыранымен ауыстырылды, оның басқару беттері үлкенірек болды. Бұл үлгінің 12000 данасы өндірілді. GAR 2 (кейін AIM 4B) жылу іздеуші зымыран болды, көбінесе артқы жақтан шабуыл жасауға шектелген, бірақ "атып, ұмыту" қаруының артықшылығына ие болды. Советтік практикадағыдай, соққы тигізу мүмкіндігін арттыру үшін екі типті зымыранды бірдей ату кең таралған (алдымен жылу іздейтін зымыран, содан кейін радармен басқарылатын зымыран). GAR 2 SARH-қа қарағанда шамамен 40 мм ұзын және 7 кг ауыр болды. Оның қашықтығы да шамамен бірдей болды. Ол өндірісте GAR 2A (кейін AIM 4C) зымыранымен ауыстырылды, ол анағұрлым сезімтал инфрақызыл іздеу құрылғысымен жабдықталды. Жалпы алғанда, 26000-ға жуық инфрақызыл басқарушы "Falcon" зымыраны жасалды. Барлық алғашқы Falcon зымырандарының жарылғыш бөлігінің салмағы 3,4 кг болды, бұл олардың зиян келтіру радиусын шектеді. Сонымен қатар, Falcon-да жақын маңдағы оқшаулау құрылғысы болмағандықтан, оның тактикалық мүмкіндіктері шектелді: зымыранның жарылуы үшін қанаттардың алдыңғы жиектеріне тікелей соққы тиюі қажет болды. 1958 жылы Hughes Falcon-ның сәл үлкейтілген нұсқасын ұсынды, бастапқыда Super Falcon деп аталды, ол қуаттырақ және ұзақ жану мерзімі бар зымыран қозғалтқышымен жабдықталған, бұл жылдамдығы мен қашықтығын арттырды. Оның жарылғыш бөлігінің салмағы 13 кг болды және басқару жүйесі жақсартылған. SARH нұсқалары GAR 3 (AIM 4E) және жетілдірілген GAR 3A (AIM 4F) болды. Инфрақызыл нұсқасы GAR 4A (AIM 4G) болды. 2700 SARH зымыраны және 3400 IR Super Falcon зымыраны өндірілді, олар қарудың бұрынғы нұсқаларын алмастырды. 1962 жылдың қыркүйегінде Falcon AIM 4 деп қайта аталды. Бастапқы Falcon-ның соңғы нұсқасы GAR 2B (кейін AIM 4D) болды, ол 1963 жылы қолданысқа енгізілді. Бұл ұшақ ұрыс қаруы ретінде қарастырылды, ол бұрынғы GAR 1/GAR 2 зымыранының жеңіл, кіші ұшақ корпусын GAR 4A/AIM 4G-дің жақсартылған IR іздеушісімен біріктірді. AIM 4D-нің шектеулі мүмкіндіктерін жоюға бағытталған күш 1970 жылы XAIM 4H-нің дамуына әкелді, ол лазерлік жақындық фюзелі, жаңа жарылғыш бөлік және жақсы маневрлеу мүмкіндігіне ие болды. Бірақ ол келесі жылы қызметтен босатылып, тоқтатылды. 0,25 килотонналық ядролық жарылғыш бөлігі бар Falcon-ның үлкен нұсқасы GAR 11 (кейін AIM 26 Falcon деп аталды), ал Солтүстік Америка XF 108 Rapier және Lockheed YF 12 истребительдері үшін ұзақ қашықтыққа арналған нұсқа GAR 9 (кейін AIM 47 Falcon) ретінде жасалды.

Пайдалану тарихы

Әуе күштері 1967 жылдың мамыр айында Вьетнам соғысы кезінде жаңа F-4D Phantom II истребителінде AIM-4 зымыранын қолданды, ол ішкі қанаттың пилондарына орналастырылды және AIM-9 Sidewinder зымыранын тасымалдауға арналған сымдары болмады. Зымыранның жауынгерлік өнімділігі өте нашар болды. Әуе қорғанысы басқаруының ұшақтарында қолданылып келген Falcon бомбалаушыларға қарсы қолдануға арналған, ал оның іздеушісінің салқындау уақытының баяу болуы (мақсатқа тұйықталу үшін алты немесе жеті секундқа дейін) оны маневр жасайтын истребительдерге қарсы тиімсіз етті. Сонымен қатар, оны бір рет қана салқындатуға болады. Салқындатқышпен шектелген жабдықталуы зымыранның салқындатылғаннан кейін екі минут ішінде сұйық азотын толық пайдаланып, рельсте қолданусыз қалдыратынын білдірді. Зымыран сонымен қатар кішкентай жарылғыш бөлігіне ие болды және жанама әсер ететін қорғаныс жүйесі болмады. Нәтижесінде, барлығы бес рет сәтті соққы берілді, барлығы AIM-4D нұсқасымен. (Falcon инфрақызыл іздеушісін пайдаланып, F-102 Delta Dagger истребителімен түнде жер үстіндегі нысаналарға қарсы тәжірибелік түрде атылды.) Қару ұшқыштардың басынан бастап танымал болмады және 1969 жылы толықтырылды немесе ішінара алынып тасталды, ал F-4D истребителінде тиісті сымдарды қайта орнатудан кейін Sidewinder зымыранымен ауыстырылды. F-4D истребителімен жабдықталған 8-ші тактикалық истребитель эскадрильясының командирі, АҚШ Әуе күштерінің полковнигі Робин Олдс зымыранды ашық сынады және оның туралы былай деді:
Маусым айының басына қарай, біздің барлығымыз жаңа AIM-4 Falcon зымырандарын жек көре бастадық. Мен осы пайдасыз нәрселерді жек көремін. Мен өздерінің Sidewinder зымырандарын қайтарып алғым келді. Екі миссияда мен жеті немесе сегіз зымыранды атып, біреуі де бағытталмады. Олар мен күткеннен де нашар болды. Кейде олар ұшып шығудан бас тартты, кейде олар көк аспанға бағытсыз ұшып кетті. Досым мен жауымды анықтауға тырысып, шайқасқанда, мен төрт зымыранның қайсысын таңдағанымды ұмытып кететінмін. Қалғандарының қайсысының жұмыс істеп тұрғанын, қайсысының басы ұшырылу рельсінде тоқырап бара жатқанын анықтай алмадым. Базаға оралғаннан кейін екі рет техникалық қызметкерге айналдырулар мен атыс тізбегін қарап шығуды тапсырдым. Менің бірде-бір қателігімді анықтамадық. Олдс полковнигі Falcon зымыранының нашар жауынгерлік өнімділігіне ашуланды. Ол өзінің барлық истребитель эскадрильясына F-4D истребителін сенімді AIM-9 Sidewinder зымырандарын тасымалдау үшін қайта сымдауды бұйырды. Бұл рұқсат етілмеген өзгеріс болғанымен, барлық әуе күштері оның үлгісін қабылдады.