Кіріспе

Жабық жүйенің күтпеген қысым төмендеуі

Бақыланбайтын декомпрессия – ұшақ салоны немесе гипербариялық камера сияқты жабық жүйенің қысымының қаламаған төмендеуі. Бұл көбінесе адам қателігі, конструкциялық бұзушылық немесе соқтығысу салдарынан болады, нәтижесінде қысымды ұстап тұрған ыдыс сыртқы ортаға ауа шығарып жібереді немесе мүлдем қысымдала алмайды. Мұндай декомпрессия жарылысқа ұқсас, жылдам немесе баяу болып жіктелуі мүмкін:

Жарылысқа ұқсас декомпрессия (ЖҰД) – өте күшті және ауаның өкпеден және синустар, евстахий түтіктері сияқты денедегі басқа да ауа толтырылған қуыстардан қауіпсіз шығуына жеткіліксіз тез. Бұл әдетте ауыр немесе өлімге әкелетін баротравмаға алып келеді. Жылдам декомпрессия қуыстардың ауасы шығуына мүмкіндік берерліктей баяу болуы мүмкін, бірақ бұл жағдайда да ауыр баротравма немесе дискомфорт тудыруы мүмкін. Баяу немесе біртіндеп декомпрессия соншалықты баяу болады, гипоксия басталар алдында оны сезіну мүмкін болмайды.

Сипаттама

Бұл жерде бақылаусыз декомпрессия дегеніміз, адамдар бар кемелердегі жоспарланбаған қысымның төмендеуі, мысалы, жоғары биіктіктегі қысымды ұшақ кабинасы, ғарыш кемесі немесе гипербариялық камера. Газды, сұйықтықты немесе реактивтерді қысыммен сақтауға арналған басқа да қысымды ыдыстардың күрт бұзылуы жағдайында көбінесе жарылыс термині қолданылады, ал BLEVE сияқты арнайы терминдер нақты жағдайларға қатысты қолданылуы мүмкін. Декомпрессия қысымды ыдыстың құрылымдық зақымдануы немесе компрессия жүйесінің өзінің істен шығуы салдарынан туындауы мүмкін. Декомпрессия жылдамдығы мен күші қысымды ыдыстың көлеміне, ыдыстың ішкі және сыртқы қысымы арасындағы айырмашылыққа және тесіктің мөлшеріне байланысты. АҚШ Федералдық авиация басқармасы ұшақтағы декомпрессия оқиғаларының үш түрін бөліп көрсетеді: жарылыс тәрізді, жылдам және біртіндеп декомпрессия. Әдетте, маска сияқты шектеулерсіз өкпеден ауаны шығаруға қажетті уақыт 0,2 секундты құрайды. Оттегі маскасын киген әскери ұшқыштар қысыммен тыныс алуға тиіс, яғни өкпелер демалғанда ауамен толады, ал ауаны қайта шығару үшін күш жұмсау қажет.

Жедел қысымды азайту

Жедел қысымның төмендеуі көбінесе 0,1-0,5 секундтан асады, бұл өкпелерге кабинадан жылдам декомпрессиялануға мүмкіндік береді. Өкпеге зиян келтіру қаупі сақталады, бірақ жарылыс тәрізді декомпрессиямен салыстырғанда едәуір төмендейді.

Жеңіл-желпі декомпрессия

Баяу немесе біртіндеп қысымның төмендеуі соншалықты жай жүреді де, ол байқаусыз қалуы мүмкін, және оны тек құралдар ғана анықтай алады. Мұндай қысымның төмендеуі ұшақ биіктікке көтерілген кезде кабина қысымын сақтау жүйесінің істен шығуынан да туындауы мүмкін. Мысалы, 2005 жылғы Helios Airways рейсі 522 апаты, онда техникалық қызметкерлер қысымды басқару жүйесін қолмен басқару режимінде қалдырды, ал ұшқыштар осы жүйені тексермеді. Нәтижесінде, олар гипоксиядан (оттегінің жетіспеуінен) естен танып, санасыз қалды (сондай-ақ жолаушылар мен экипаждың көп бөлігі де). Автопилот жүйесінің арқасында ұшақ әрі қарай ұшуын жалғастырды, бірақ ұшу бағытынан шыққаннан кейін жанармай таусылып құлады.

Белгілі декомпрессиялық апаттар мен оқиғалар

Декомпрессиялық оқиғалар әскери және азаматтық ұшақтарда жиі кездеседі, әлем бойынша жыл сайын шамамен 40–50 жылдам декомпрессия оқиғасы тіркеледі. Дегенмен, көп жағдайда мәселені шешуге болады, жарақаттар немесе конструкциялық зақымданулар сирек кездеседі және оқиға маңызды деп есептелмейді. Соңғы кездегі бір маңызды жағдай – 2018 жылғы Southwest Airlines Flight 1380 рейсі, онда басқарылмайтын қозғалтқыш бұзылуы салдарынан терезе жарылып, жолаушының бір бөлігі сыртқа ұшып кетті. Декомпрессия оқиғалары ұшақтарда ғана емес, басқа да жағдайларда болады; мысалы, Byford Dolphin апаты – мұнай платформасындағы қанығу сүңгуірлік жүйенің күшті жарылыс декомпрессиясының мысалы. Декомпрессия оқиғасы көбінесе басқа проблеманың (мысалы, жарылыс немесе ортада соқтығысу) салдарынан туындаған ақаудың нәтижесі болып табылады, бірақ декомпрессия оқиғасы бастапқы мәселені нашарлатуы мүмкін.

Оқиға күні | Қысымды ыдыс | Оқиға түрі | Қаза болғандар/барлығы | Декомпрессия түрі | Себеп
---|---|---|---|---|---
Pan Am Flight 201 | 1952 | Boeing 377 Stratocruiser | Авария | 1/27 | Жарылыс декомпрессиясы | Жолаушылар есігі құлып бұзылудан кейін жарылды
BOAC Flight 781 | 1954 | de Havilland Comet 1 | Авария | 35/35 | Жарылыс декомпрессиясы | Металл шаршауы
South African Airways Flight 201 | 1954 | de Havilland Comet 1 | Авария | 21/21 | Жарылыс декомпрессиясы | Металл шаршауы
TWA Flight 2 | 1956 | Lockheed L 1049 Super Constellation | Авария | 70/70 | Жарылыс декомпрессиясы | Ортада соқтығысу
American Airlines Flight 87 | 1957 | Douglas DC 7 | Авария | 0/46 | Жарылыс декомпрессиясы | Винт бөлігі фюзеляжға тиді
Air France F BGNE | 1957 | Lockheed Super Constellation | Авария | 1/? | Жарылыс декомпрессиясы | 18,000 фут (5486 м) биіктікте терезе жарылды
Continental Airlines Flight 11 | 1962 | Boeing 707 100 | Жарылыс | 45/45 | Жарылыс декомпрессиясы | Сақтандыру алаяқтығы, өзіне-өзі бомбалау
Aerolineas Argentinas Flight 737 | 1962 | Avro 748 105 Srs. 1 | Авария | 1/34 | Жарылыс декомпрессиясы | Соңғы сол жақ жолаушылар есігі ұшақтан бөлінді
Volsk парашют секіру апаты | 1962 | Қысымды костюм | Авария | 1/1 | Жылдам декомпрессия | Парашютпен секірген кезде гондоламен соқтығысу
Cambrian Airways G AMON | 1964 | Vickers 701 Viscount | Авария | 0/63 | Жарылыс декомпрессиясы | Винт бөлігі фюзеляжға тиді
Strato Jump III | 1966 | Қысымды костюм | Авария | 1/1 | Жылдам декомпрессия | Қысымды костюмнің істен шығуы
Apollo бағдарламасының ғарыш костюмі сынақ апаты | 1966 | Apollo A7L ғарыш костюмі (немесе оның прототипі) | Авария | 0/1 | Жылдам декомпрессия | Оттегі желісінің қосылысының істен шығуы
Northeast Airlines N8224H | 1967 | Douglas DC 6B | Авария | 0/14 | Жарылыс декомпрессиясы | Фюзеляж шаршаудан жарылды
USAF 59-0530 | 1970 | Douglas C 133B Cargomaster | Авария | 5/5 | Жарылыс декомпрессиясы | Бар болған жарық кеңейді, фюзеляж бұзылуына әкелді
Hughes Airwest Flight 706 | 1971 | McDonnell Douglas DC 9 31 | Авария | 49/49 | Жарылыс декомпрессиясы | Ортада соқтығысу
Soyuz 11 қайта кіру | 1971 | Soyuz ғарыш кемесі | Авария | 3/3 | Жылдам декомпрессия | Бұрыс пиротехникалық ажырату зарядтарынан қысымды теңестіру клапаны зақымдалды
BEA Flight 706 | 1971 | Vickers Vanguard | Авария | 63/63 | Жарылыс декомпрессиясы | Коррозиядан туындаған артқы қысымды бөліктің конструкциялық бұзылуы
JAT Flight 367 | 1972 | McDonnell Douglas DC 9 32 | Террористік бомбалау | 27/28 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк бөлімінде бомба жарылысы
American Airlines Flight 96 | 1972 | Douglas DC 10 10 | Авария | 0/67 | Жылдам декомпрессия | Жүк есігінің істен шығуы
Aeroflot Flight 109 | 1973 | Tupolev Tu 104B | Бомбалау | 81/81 | Жарылыс декомпрессиясы | Қашқын жарылғыш затты қолданды
National Airlines Flight 27 | 1973 | Douglas DC 10 10 | Авария | 1/128 | Жарылыс декомпрессиясы | Басқарылмайтын қозғалтқыш бұзылуы
Turkish Airlines Flight 981 | 1974 | Douglas DC 10 10 | Авария | 346/346 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк есігінің істен шығуы
USAF (тіркеу белгісіз) | 1974 | Boeing KC 135 Stratotanker | Авария | 1/33 | Жарылыс декомпрессиясы | 35,000 фут биіктікте кішкентай терезе жарылды
TWA Flight 841 | 1974 | Boeing 707 331B | Террористік бомбалау | 88/88 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк бөлімінде бомба жарылысы
1975 Тан Сон Нхут C 5 апаты | 1975 | Lockheed C 5 Galaxy | Авария | 138/314 | Жарылыс декомпрессиясы | Артқы есіктердің дұрыс жөнделмеуі, жүк есігінің істен шығуы
British Airways Flight 476 | 1976 | Hawker Siddeley Trident 3B | Авария | 63/63 | Жарылыс декомпрессиясы | Ортада соқтығысу
Korean Air Lines Flight 902 | 1978 | Boeing 707 320B | Атып түсіру | 2/109 | Жарылыс декомпрессиясы | КСРО аумағында тыйым салынған аумаққа кіргеннен кейін атып түсірілді
Air Canada Flight 680 | 1979 | McDonnell Douglas DC 9 32 | Авария | 0/45 | Жарылыс декомпрессиясы | Шаршаудан фюзеляж жарылды
Itavia Flight 870 | 1980 | McDonnell Douglas DC 9 15 | Бомбалау немесе атып түсіру (даулы) | 81/81 | Жарылыс декомпрессиясы | Кабинадағы жарылыстан ортада жарылу (жарылыс себебі даулы)
Saudia Flight 162 | 1980 | Lockheed L 1011 TriStar | Авария | 2/292 | Жарылыс декомпрессиясы | Шина жарылысы
Far Eastern Air Transport Flight 103 | 1981 | Boeing 737 222 | Авария | 110/110 | Жарылыс декомпрессиясы | Ауыр коррозия және металл шаршауы
British Airways Flight 9 | 1982 | Boeing 747 200 | Авария | 0/263 | Жылдам декомпрессия | Вулкандық күлдің түсуінен қозғалтқыш өшті
Reeve Aleutian Airways Flight 8 | 1983 | Lockheed L 188 Electra | Авария | 0/15 | Жылдам декомпрессия | Винт бұзылуы және фюзеляжға соқтығысу
Korean Air Lines Flight 007 | 1983 | Boeing 747 200B | Атып түсіру | 269/269 | Жылдам декомпрессия | КСРО аумағында тыйым салынған аумаққа кіргеннен кейін мақсатты түрде атып түсірілді
Gulf Air Flight 771 | 1983 | Boeing 737 200 | Террористік бомбалау | 112/112 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк бөлімінде бомба жарылысы
Byford Dolphin апаты | 1983 | Сүңгуір қоңырауы | Авария | 5/6 | Жарылыс декомпрессиясы | Адам қатесі, конструкцияда қауіпсіздік шарасы болмауы
Air India Flight 182 | 1985 | Boeing 747 200B | Террористік бомбалау | 329/329 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк бөлімінде бомба жарылысы
Japan Airlines Flight 123 | 1985 | Boeing 747SR | Авария | 520/524 | Жарылыс декомпрессиясы | Дұрыс емес жөндеуден кейін артқы қысымды бөліктің кешіккен конструкциялық бұзылуы
Space Shuttle Challenger апаты | 1986 | Space Shuttle Challenger | Авария | 7/7 | Жылдам немесе жай декомпрессия | Қатты отын күйдіргішінің о-сақинасында бұзылу, қауіпті газдардың шығуы және ұшыру құралының күйреуі
Pan Am Flight 125 | 1987 | Boeing 747 121 | Оқиға | 0/245 | Жылдам декомпрессия | Жүк есігінің істен шығуы
LOT Polish Airlines Flight 5055 | 1987 | Ilyushin Il 62M | Авария | 183/183 | Жылдам декомпрессия | Басқарылмайтын қозғалтқыш бұзылуы
Aloha Airlines Flight 243 | 1988 | Boeing 737 200 | Авария | 1/95 | Жарылыс декомпрессиясы | Металл шаршауы
Iran Air Flight 655 | 1988 | Airbus A300B2 203 | Атып түсіру | 290/290 | Жарылыс декомпрессиясы | USS Vincennes кемесінен мақсатты түрде атып түсірілді
Pan Am Flight 103 | 1988 | Boeing 747 100 | Террористік бомбалау | 259/259 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк бөлімінде бомба жарылысы
United Airlines Flight 811 | 1989 | Boeing 747 122 | Авария | 9/355 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк есігінің істен шығуы
Partnair Flight 394 | 1989 | Convair CV 580 | Авария | 55/55 | Жарылыс декомпрессиясы | Техникалық қызмет көрсету қатесінен туындаған рульдің бұзылуы, бақылаудың жоғалуы және ұшу кезінде жарылу
UTA Flight 772 | 1989 | Douglas DC 10 30 | Террористік бомбалау | 170/170 | Жарылыс декомпрессиясы | Жүк бөлімінде бомба жарылысы
Avianca Flight 203 | 1989 | Boeing 727 21 | Террористік бомбалау | 107/107 | Жарылыс декомпрессиясы | Бос отын багіндегі буды тұтандырған бомба жарылысы
British Airways Flight 5390 | 1990 | BAC One Eleven | Оқиға | 0/87 | Жылдам декомпрессия | Кабинадағы желдеткіштің жарылуы
Copa Airlines Flight 201 | 1992 | Boeing 737 200 Advanced | Авария | 47/47 | Жарылыс декомпрессиясы | Бағдарламадан шығу, тік құлау және ортада жарылу
China Northwest Airlines Flight 2303 | 1994 | Tupolev TU 154M | Авария | 160/160 | Жарылыс декомпрессиясы | Дұрыс емес техникалық қызмет көрсету
Delta Air Lines Flight 157 | 1995 | Lockheed L 1011 TriStar | Авария | 0/236 | Жылдам декомпрессия | Фюзеляждың жеткіліксіз тексеруден кейін конструкциялық бұзылуы
TWA Flight 800 | 1996 | Boeing 747 100 | Авария | 230/230 | Жарылыс декомпрессиясы | Отын багіндегі будың жарылысы
Progress M 34 доктық сынақ | 1997 | Spektr ғарыш станциясы модулі | Авария | 0/3 | Жылдам декомпрессия | Орбитадағы соқтығысу
TAM Airlines Flight 283 | 1997 | Fokker 100 | Бомбалау | 1/60 | Жарылыс декомпрессиясы | Бомба жарылысы
217/217 Жарылыс декомпре...

Терезеден түскен оқ жарылыс кезінде қысымды азайтады

2004 жылы MythBusters телешоуы ұшақтың фюзеляжына оқ ату арқылы жарылғыш қысымның төмендеуі мүмкін екенін бірнеше сынақтар арқылы тексерді, олар үшін пайдадан шығарылған, қысыммен жабдықталған DC-9 ұшағы қолданылды. Фюзеляждың қабырғасына немесе терезесіне бір рет оқ атудың ешқандай әсері болмады – жарылғыш қысымды тудыру үшін жарылғыш заттар қажет болды, бұл фюзеляждың адамдарды сыртқа лақтырып жібермеу үшін жасалғанын көрсетеді. Кәсіби ұшқыш Дэвид Ломбардо оқ тесігінің ұшақтың шығыс клапанының ашылуынан кішірек болғандықтан кабиналық қысымға ешқандай сезілмейтін әсер етпейтінін айтады. NASA ғалымы Джеффри Лэндис соққының күші тесіктің мөлшеріне байланысты екенін, ал қалдықтар тесіктің кеңеюіне себеп болуы мүмкін екенін атап өтеді. Лэндис "Боинг-747 ұшағының фюзеляжындағы тесіктен қысымның теңелуі шамамен 100 секундқа созылады" деді. Ол сондай-ақ тесікке жақын отырған адамның шамамен жарты тонна күшпен соған тартылатынын мәлімдеді. Кем дегенде екі растаулы жағдай тіркелді, онда адамдар ұшақ жолаушыларының терезесінен лақтырылып кеткен. Бірінші жағдай 1973 жылы болды, онда қозғалтқыштың істенуінен пайда болған қалдықтар фюзеляждың ортасындағы терезеге тиді. Жолаушыны ұшаққа қайтаруға жасалған барлық күш-жігерге қарамастан, ол кабина терезесінен толығымен сыртқа шығып кетті. Сондай-ақ, "Die Another Day" фильмінде, қателікпен жасалған оқ жүк ұшағының терезесін қиратып, жылдам кеңейіп, жаудың бірнеше лауазымды тұлғаларын, сақшыларын және басты жауды өлімге ұшыратады.

Вакуумға ұшыраған кезде дене жарылады

Бұл миф екі түрлі декомпрессияны ажырата алмауға және кейбір көркем туындыларда олардың шамадан тыс бейнеленуіне негізделген. Декомпрессияның бірінші түрі – қалыпты атмосфералық қысымнан (бір атмосфера) вакуумға (нөлдік атмосфера) өту, көбінесе ғарыш зерттеулерімен байланысты. Екінші типтегі декомпрессия – ерекше жоғары қысымнан (көп атмосфера) қалыпты атмосфералық қысымға (бір атмосфера) өзгеру, мысалы, терең теңізге суарғанда болатын жағдай. Бірінші тип жиі кездеседі, себебі қалыпты атмосфералық қысымнан вакуумға қысымды төмендету ғарыш зерттеулерінде де, жоғары биіктіктегі авиацияда да кездеседі. Зерттеулер мен тәжірибелер көрсеткендей, вакуумға ұшырау ісінуге алып келсе де, адам терісі бір атмосфераның төмендеуіне төтеп беруге жеткілікті. Вакуумға ұшыраудың ең қауіпті салдары – гипоксия, яғни организмнің оттегіге ашығуы, ол бірнеше секунд ішінде есінен айыруға әкеледі. Жылдам, бақылаусыз декомпрессия вакуумның өзінен де қауіпті болуы мүмкін. Егер адам тынысын ұстамаса да, тыныс жолы арқылы газ шығуы өте баяу болуы мүмкін, бұл өкпедегі нәзік альвеолалардың жарылуына соқтырады. Құлақ пердесі мен қуыстар да жылдам декомпрессиядан жарылуы мүмкін, ал жұмсақ тіндерге қанның сіңуінен көгеру пайда болуы мүмкін. Егер адам аман қалса, стресс пен шок оттегі тұтынуды жеделдетеді, бұл гипоксияға жылдам әкеледі. Шамамен 63000 фут (19202 м) биіктіктегі өте төмен қысымда судың қайнау температурасы қалыпты дене температурасынан төмен болады. Бұл құбылыстың драматизацияланған көркемдік мысалдары – «Өлімге рұқсат» фильміндегі кейіпкердің басы гипербариялық камерадан жылдам декомпрессиядан кейін жарылып кететін көрінісі және «DeepStar Six» фильміндегі тағы бір көрініс, онда жылдам декомпрессия кейіпкердің қанға басуына және содан кейін ұқсас жағдайда жарылуына себеп болады.