Кіріспе

Болонья университеті (қысқартылған Unibo) – Италияның Болонья қаласында орналасқан мемлекеттік зерттеу университеті. 1088 жылы студенттердің ұйымдасқан цехы (studiorum) құрған бұл университет әлемде үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне университет және жоғары білім берудің бірінші дәреже беру мекемесі. Университет сөзі алғаш рет осы университет құрылған кезде қолданылды. Университеттің эмблемасында «Alma Mater Studiorum» («Білімнің нәр беретін анасы») деген ұран және 1088 жыл жазылған. 90 000-нан астам студенті бар Болонья университеті Еуропадағы ең ірі университеттердің бірі. Бұл университетте алғашқы университет дипломын алған және оқытқан әйел – Беттисия Гоццадини, сондай-ақ ғылым докторы атанған және жалақы алатын профессор қызметін атқарған алғашқы әйел – Лора Басси оқыды. Болонья университеті орта ғасырлар мен Итальяндық Ренессанс кезеңінде ғылымда маңызды рөл атқарды, онда Николай Коперник және көптеген ренессанс математиктері білім алды. Университетте көптеген белгілі түлектер оқыды, олардың ішінде итальян ғалымдары, премьер-министрлер, жоғарғы сот судьялары және дін қызметкерлері бар. Болонья университетінің Цезенна, Форли, Равенна және Римини қалаларында кампустары бар, сонымен қатар Буэнос-Айрес, Нью-Йорк, Брюссель және Шанхай қалаларында филиалдары жұмыс істейді. Онда толық қаржыландырылатын Collegio Superiore di Bologna колледжі, Болоньяның жоғары білім беру мектебі, Болоньяның ботаникалық бағы, көптеген мұражайлар, кітапханалар және археологиялық коллекциялар, сондай-ақ Болонья университетінің баспасы орналасқан.

Тарих

Болонья университетінің құрылған күні нақты белгісіз. Университет 1158 жылы Киелі Рим императоры Фредерик I Барбароссадан (Authentica habita) жарлық алды, бірақ 19 ғасырда Джозуэ Кардуччи басқарыған тарихшылар тобы университеттің негізін 1088 жылға дейін қайтарды, бұл оны әлемдегі үздіксіз жұмыс істеп келе жатқан ең көне университет етеді. Дегенмен, Болоньядағы институттың университетке айналуы кезең-кезеңімен жүрді. Пол Гrendler: «1150 жылдарға дейін университет аталымын лайықты санауға жеткілікті білім мен ұйымдық құрылым болмаған болуы мүмкін, және бұл 1180 жылдарға дейін болмаған жағдай» деп жазады. Университет шетелдік студенттердің өзара көмек қоғамдарының (universitates scholarium деп аталды) негізінде қалыптасты, олар өздерінің ұлттары бойынша топтастырылып, қала заңдарынан қорғану үшін құрылды. Бұл заңдар шетелдіктерге олардың елшілерінің жасаған қылмыстары мен қарыздары үшін ұжымдық жаза салды. Студенттер қаладағы бұрыннан бар ғалымдар мен шіркеу мектептерінен оқытушыларды жалдап, оларға либералдық өнер, нотариаттық құқық, теология және ars dictaminis (хат тасу өнері) сияқты пәндерді оқытты. Лекциялар бейресми мектептерде, scholae деп аталатын орындарда өткізілді. Уақыт өте келе, әртүрлі universitates scholarium үлкен бірлестік құруға, яғни Studium құруға келісті – осылайша университет пайда болды. Студиум қаламен ұжымдық келісімдер жасауға күшті позицияға ие болды, себебі ол шетелдік студенттердің көптігі арқасында айтарлықтай кіріс көріп отырды, олар жақсы қаралмаса, кететін еді. Болоньядағы шетелдік студенттерге қосымша құқықтар берілді және ұжымдық жазалау тоқтатылды. Университетте профессор болып жұмыс істейтін ғалымдармен де ұжымдық келісімдер жасалды. Студенттік ереуілді бастау немесе одан қорқыту арқылы студенттер курстардың мазмұны және профессорлардың жалақысы туралы талаптарын орындауға мәжбүрлей алды. Университет профессорларын сайлау арқылы жұмысқа қабылдады, жұмыстан босатты және олардың жалақысын әрбір студенттік «ұлттан» екі өкіл сайланған кеңес белгіледі, ал ең маңызды шешімдерді қабылдау үшін барлық студенттердің көпшілігінің дауысы қажет болды. Сондай-ақ, профессорлар сабақты уақытында аяқтамаса немесе семестр соңына дейін оқу материалын толықтырмаса, оларға айыппұл салынатын еді. «Профессорларды бақылаушылар» деп аталатын студенттік комитет оларды қадағалап, кез келген бұзушылық туралы хабарлап отырды. Бірақ профессорлар да әлсіз емес еді, олар әр факультетте collegia doctorum (профессорлар комитеттері) құрып, емтихандық төлемдерді және дәреже талаптарын белгілеу құқығын алды. Ақырында, қала бұл келісімді тоқтатты, профессорларға салық кірістерінен жалақы төледі және оны жарлықпен бекітілген мемлекеттік университет етіп жариялады. Университет тарихи тұрғыдан канондық және азаматтық құқықтан сабақ беруімен ерекшеленеді. Шындығында, ол негізінен 1070 жылы Италияда қайта жаңғырған Рим құқығының маңызды мәтіні – Digest-ті зерттеу мақсатымен құрылды және ортағасырлық Рим құқығының дамуында маңызды рөл атқарды. Көне заманға дейін университет тек докторлық дәрежесін ғана берді. Беттисия Гоццадини 1237 жылы заңгерлік біліміне ие болды, ол тарихта университет біліміне ие болған алғашқы әйелдердің бірі болды. Ол екі жыл бойы өз үйінен заң оқытты, ал 1239 жылы университетте сабақ берді, тарихта университетте сабақ берген алғашқы әйел атанды. 1477 жылы Папа Сикст IV Швецияда Уппсала университетін құруға рұқсат берген папалық бұйрық шығарғанда, бұйрықта жаңа университетке Болонья университеті сияқты еркіндіктер мен артықшылықтар берілетіні айтылды – бұл швед ғалымдары үшін өте қажетті жағдай еді. Бұл Уппсаланың теология, құқық (Канондық құқық және Рим құқығы), медицина және философияның төрт дәстүрлі факультетін құруға және бакалавр, магистр, лицензиат және докторлық дәрежелерін беруге құқығы бар екенін білдірді. Лаура Басси Болоньяның бай отбасында дүниеге келді және бес жасынан бастап жеке білім алды. Бассидің білімі мен зиялылығын 1731 жылы Болонья архиепископы (кейін Папа Бенедикт XIV) болған Просперо Лоренцини Ламбертини байқады. Ламбертини Бассидің ресми демеушісіне айналды. Ол 17 сәуірде 1732 жылы Басси мен Болонья университетінің төрт профессоры арасында қоғамдық пікірталас ұйымдастырды. 1732 жылы 20 жастағы Басси өзінің «Philosophica Studia» атты 49 тезисін Палаццо Публиконың Sala degli Anziani залында сәтті қорғады. Болонья университеті 12 мамырда оған докторлық дәрежесін берді. Ол ғылым докторы дәрежесін алған алғашқы әйел болды және 1678 жылы Елена Корнаро Пископиядан кейін философия докторы дәрежесін алған әлемдегі екінші әйел болды, ол 54 жыл бұрын осы құрметке ие болған. Ол сол кезде «Болоньялық Минерва» деп белгілі болды. Ол әлемдегі тұңғыш жалақы алатын әйел лекторы атанды, осылайша академиялық мансабын бастады. Ол 1732 жылы Болонья институтының Ғылым академиясына сайланғанда, кез келген ғылыми ұйымның алғашқы әйел мүшесі болды. Басси Италияда Ньютон механикасын насихаттаушысы болды. 1971 жылы грек тілі маманы Бенедетто Марзулло, Умберто Эко, Ренато Барилли және Аделио Ферреромен бірге Әдебиет және өнер факультетінде DAMS (discipline delle arti, della musica e dello spettacolo, «өнер, музыка және қойылымдар пәндері») құрды. Бұл Италияда осы сипаттағы алғашқы білім беру бағдарламасы болды. 1982 жылдың 26 желтоқсаны мен 1983 жылдың 29 қарашасы аралығында DAMS қаны қызылға боялды (итал. Delitti del DAMS), құрбандары DAMS студенттері немесе профессорлары болды: Анджело Фаббри (Умберто Эконың талантты студенті), Ливиана Росси, биші Франческа Алинови (оған 47 пышақ қадаған), және Леонарда Польвани.

Il Mulino (Мұлино)

1950 жылдардың басында Болонья университетінің бірқатар студенттері "il Mulino" журналын құрушылардың қатарында болды. 1951 жылғы 25 сәуірде "il Mulino" журналының алғашқы саны Болоньяда жарық көрді. Ұзақ уақыт өтпей, "il Mulino" Италиядағы саяси және мәдени пікірталастардың ең маңызды орталықтарының біріне айналып, Италия мен шетелдегі маңызды редакциялық байланыстарды орнатты. Журналмен бірге редакциялық қызмет те дамыды. 1954 жылы "il Mulino" баспа үйі (ит. Società editrice il Mulino) құрылды, ол бүгінде Италиядағы ең беделді баспа үйлерінің бірі саналады. Бұдан бөлек, зерттеу жобалары іске қосылды (олар негізінен Италиядағы білім беру жүйесі мен саяси құрылымына бағытталған), нәтижесінде 1964 жылы Карло Каттанео институты құрылды.

Жоғары колледж

Collegio Superiore – Болонья университетінің құрамындағы студенттердің үлгерімін арнайы оқу бағдарламалары арқылы қолдауға бағытталған үздік білім орны. 1998 жылы «Collegio d'Eccellenza» аталымымен құрылған. Жоғары оқу институтымен бірге, ол Жоғары білім беру институтының бөлігі болып табылады. Collegio Superiore Болонья университетінің бакалавриат бағдарламасына қабылданған студенттерге пәнаралық аяда мамандандырылған курстармен толықтырылған қосымша білім беру жолын ұсынады. Collegio Superiore студенттеріне толыққанды стипендия, сондай-ақ жеке тәлімгердің көмегі және Жоғары білім беру резиденциясында тегін тұру сияқты қосымша мүмкіндіктер беріледі. Collegio Superiore мүшелігін сақтау үшін студенттер бакалавриат бағдарламасы мен қосымша курстар бойынша жоғары ұпайларын ұстап тұрулары қажет. Материя физикасы профессоры Беатрис Фрабони 2019 жылдан бері Collegio Superiore-нің директоры қызметін атқарып келеді.

Рейтингтер мен бедел

2024 жылғы QS World University Rankings рейтингісінде Болонья университеті әлемдік деңгейде 154-ші орынды, ал академиялық беделі бойынша 73-ші орынды (Италияда 1-ші, Еуропада 18-ші) иеленді. Осы ұйым жүргізген тағы бір зерттеуде университет түлектердің жұмысқа орналасуы бойынша әлемдегі 100 үздік университеттің қатарында болды. 2024 жылғы Times Higher Education World University Rankings бойынша Болонья университеті әлемде 155-ші орынға таңғылды. 2023 жылғы THE Impact Rankings, БҰҰ 2030 жылғы бағдарламасына сәйкес университеттердің тұрақты дамуға ұмтылысын бағалайтын рейтингіде, Болонья Еуропада 5-ші, ал әлемде 23-ші орынды алды. Бұдан бөлек, Болонья Италияның әлеуметтік инвестицияларды зерттеу орталығы жариялаған 2023 жылғы ірі мемлекеттік университеттер тізімінде (40 000-нан астам студенті бар) 14 жыл қатарынан көшбасшы болып табылады.