Кіріспе

1971 жылы Уильям П. Блаттидің қорқыныш романы. «Экзорцист» – американдық жазушы Уильям Питер Блаттидің 1971 жылы жазылып, Harper & Row баспасында жарық көрген қорқыныш романы. Кітапта әйгілі актрисаның қызы, он бір жасар Реган МакНейлдің зұлым күштерге тәуел етуі және оны құтқаруға тырысқан екі дін қызметкерінің оқиғасы баяндалады. Роман екі жылдан кейін шыққан, өте сәтті болған фильмнің негізіне алынды, оның сценарийін де Блатти жазып, өндірді. «Экзорцист» франшизасы кейіннен көптеген фильмдер мен кітаптармен толықтырылды. Роман 1949 жылғы күдікті зұлым күштерге тәуел ету және оны қуып шығару оқиғасынан шабыттанды, оны Блатти Джорджтаун университетінде 1950 жылғы түлектер тобында оқып жүргенде естіген. Осының нәтижесінде, роман Джорджтаун университетінің кампусына жақын Вашингтон қаласында өтеді. 2011 жылдың қыркүйегінде романның 40 жылдығын мерекелеу үшін HarperCollins баспасы Блатти жасаған шағын түзетулермен және Джереми Канильяның кітаптың ішкі бетіндегі суреттерімен қайта басылды.

Сюжет

Ескі иезуит діни қызметкері Ланкстер Меррин Ирактың солтүстігінде археологиялық қазба жұмыстарын жүргізіп, ежелгі жәдігерлерді зерттейді. Ол Пазузу (қадимгі ассириялық жын) жынның кішкентай мүсінін тапқаннан кейін, бірнеше белгілер оны күшті зұлымдықпен күтіп тұрған қарсыласуға шақырады, ол осы сәтте оқырманға белгісіз, ол бұрын Африкада жын шығарумен күрескен. Сол уақытта Джорджтаун қаласында Реган МакНейл есімді жас қыз өзінің әйгілі анасы, актриса Крис МакНейлмен бірге тұрады. Крис Реган екеуіне түсірілім кезінде тұруға үй жалдаған. Реган үйдің жертөлесінен Ouija тақтасын тауып алады, оны өзі "Капитан Хауди" деп таныстырған тұлғамен байланыс орнату үшін қолданады. Крис фильмдегі жұмысын аяқтаған кезде, Реган түсінбейтін ауруға шалдығады. Крис рационалды түсіндірмелерді іздеуге тырысқан үйінде полигергест тәрізді бұзылыстар сериясынан кейін, Реган тез арада алаңдататын психологиялық және физикалық өзгерістерге ұшырай бастайды: ол тамақ жеуден немесе ұйықтаудан бас тартады, кері қайтарылады және барған сайын агрессивті және зорлық-зомбылық жасайды. Реган денесін мүмкін емес бағытта бүгіп, иіп, бірде оның тәлімгері Шаронды қуалайды, жылан сияқты сызылып, сыңғырлайды. Крис бастапқыда Реганның мінез-құлқын ата-анасының ажырасуы мен әкесінің жоқтығына ашуы себеп болған деп қате түсіндіреді. Осы оқиғалармен қатар, соңғы кездері бірнеше рет арамдалған жергілікті Киелі Үштік шіркеуінде де тәртіпсіздіктер орын алады. Детектив Киндерман Каррас әкесін тергей бастайды, олар католик теологиясы мен 1960-шы жылдардағы кино жұлдыздарының қара массасы туралы алаңдататын оқиғаларды алмасады. Романдағы осы сәтте Берк Деннингс өлтіріледі, оның басы мүлдем айналып кетеді. "Бұл басқа адам қолынан келген бе? Иә, бірақ ол ерекше күшті адам болуы керек". Бірнеше сәтсіз психиатриялық және медициналық емделуден кейін (рентген сәулелері, дәрі-дәрмектер, сопақша жасушасын талдау) Реганның анасы, атеист, Реганның жеке басы барған сайын бұзылып, дәрігерлер әлі де оның көзін таба алмай жатқандықтан, жергілікті иезуит діни қызметкеріне көмек сұрайды. Қазіргі уақытта анасының жоғалуымен бірге сенім дағдарысынан өтіп жатқан Дэймиан Каррас Реганды психиатр ретінде көруге келіседі, бірақ бастапқыда бұл нақты жынның иеленуі деген түсінікке қарсы тұрады, бұл бұрын иелену деп есептелетінді түсіндіретін ғылымның жетістіктерін көрсетеді. Баламен бірнеше кездесуден кейін, қазір өзін шайтанмын деп санайтын шайтандық тұлға толығымен мекендеген, ол жергілікті епископқа балаға жын шығару рұқсатын сұрап жүреді. Ол кеңескен епископ Каррастың рәсімдерді орындауға жарамды екеніне сенбейді және жақында Америка Құрама Штаттарына оралған тәжірибелі Мерринді экзорцизмді орындауға тағайындайды, бірақ ол күмәнді Каррастың оған көмектесуіне мүмкіндік береді. Бұл ұзаққа созылған экзорцизм діни қызметкерлерді физикалық және рухани жағынан сынады. Алдымен жүрек аритмиясынан зардап шеккен Меррин процесс кезінде қайтыс болған кезде, экзорцизмді аяқтау ақыр соңында Каррас атаға тиесілі. Ол жынның өзіне кіруін талап еткенде, жын оған ие болу мүмкіндігін пайдаланып, діни қызметкерді билеп алады. Каррас Реганның өмірі үшін өз өмірін қаһармандықпен береді, ол оның жатын бөлмесінің терезесінен секіріп, қайтыс болады, соңғы рәсімдері оқылып жатқанда Құдайға деген сенімі қайтадан қалпына келеді.

Жазу

Блэти Доу экзорцизміне негізделген роман жазуды ойлаған, өйткені ол туралы колледж студенті ретінде жазған, тіпті ол 1960 жылдардың басында комик романист және сценарист ретінде табысқа жеткенімен, оның әгенті осы тақырыпты көтергенде оны бұған көндірген. 1968 жылы Айра Левиннің «Розмаринің баласы» романының экрандауын көргеннен кейін Блатти әйеліне осындай оқиға жазуды қалағанын айтты. Оған режиссер Роман Поланскидің көрермендерді басты кейіпкердің туылмаған баласына деген алаңдаулығының шынайылығына күмәндік тудыруы ұнады, бірақ ол соңын «әлдебір арзандық» деп санады, Шайтанды күлкіге айналдырды. Блатти «Розмаридің баласының» соңын жақсартып, рухани күресті оқиғаның басты тақырыбына айналдыра алатынына сенді. Ол осы оқиғаны Bantam Books редакторына коктейль кешінде ұсынғаннан кейін 25 000 доллар көлемінде аванс алды және Калифорниядағы Энсинодағы үйінде жазуды бастады, күніне 16 сағат жазу үшін стимуляторлар қолданды және романды күтілген 10 айдың ішінде аяқтады. Жазу барысында Блатти бастапқыда сот залында өтетін оқиғаны жоспарлаған, бірақ оқиғалар болған жерлерге көшіріп, оқиға қараңғырақ болды. Иесіздікке ұшыраған Реган крестпен мастурбируя, жынды қуып шығаруға тырысатын дін қызметкерлеріне ұятсыз сөздер айқайлады, бәрі жамандықты оқырмандар үшін жағымсыз ету үшін жасалды. Тағы бір шабыт – иезуит теологы Пьер Тейяр де Шарден, ол бірнеше маңызды қазба жұмыстарында жұмыс істеген тәжірибелі археолог. Романның кейбір бөлімдері иезуит дін қызметкері Фр. Уильям С. Боудреннің әрекеттерінен шабыттанды, ол бұрын Сент-Луис университетінде және Сент-Луис университетінің орта мектебінде оқытқан. Журналист Марк Опсаниктың соңғы зерттеулері бұл 1949 жылы Мэриленд штатының Коттедж-Сити қаласындағы жас балаға жасалған экзорцизм екенін көрсетті. Опсаник Робби Маннхайм және Роланд Доу деген псевдонимдерді қолданады. Бала Роанок драйвтегі туысының үйіне жіберілді, онда экзорцизмнің көп бөлігі орын алды. Алайда, журналист былай деді: «Бұл бала кезінде оның [Роланд Доудың] отбасылық өмірінен туындаған ауыр эмоционалдық проблемалары болғанын көрсететін дәлелдер өте көп. Демондық иелік туралы бірде-бір нақты дәлел жоқ». Блатти оқиға барысында Лудон иеліктері мен Лувье иеліктері туралы айтады, көбінесе әк. Каррас өзінің жоғары лауазымдыларына жағдайды ұсыну үшін иелік пен экзорцизмді зерттейді. Сондай-ақ, кейіпкерлерінің бірі иезуит дін қызметкері болу үшін оқыған аты белгісіз алаяқ медиум туралы қысқаша оқиға айтады. Бұл оқиға Proceedings of the Society for Psychical Research, Vol. 114. 1930 ж., Дэниел Дунглас Хоумның алаяқтық әрекеттері туралы мақаласында кездеседі. Калифорниядағы Блаттилердің бұрынғы көршісі Ширли Маклейн Крис МакНейл кейіпкерінің прототипі болуы мүмкін деген болжам бар. Тегі ұқсас; «Нил» сөзі «Лейн» сөзінің анаграммасы болуы мүмкін. Өмір мен өнердің тағы бір сәйкестігі: Блатти Маклейнді білген кезде, оның Крис МакНейл сияқты үй шаруашылығында еуропалық ерлі-зайыптылар жұмыс істеді. Сонымен қатар, Блатти романның диалогтарына Маклейннің сөздерін қосты.

Жетістіктер

Испан кітап институтының зерттеулеріне сәйкес, 1975 жылы испан тіліне аударылған нұсқасы Испанияда ең көп сатылған кітаптардың сегізіншісі болды.

Басылымдар

Cemetery Dance 2010 жылдың қазан айында «Экзорцист» және оның жалғасы «Легион» романдарының арнайы жинағын шығарды, оған Блатти қол қойды. 750 данадан тұратын шектеулі басылым (қосымша 52 былғарыдан жасалған данамен), қазір басылымнан тыс. 2011 жылдың қыркүйегінде «Экзорцист» 40 жылдығына арналған басылым ретінде жұмсақ мұқабамен, қатты мұқабамен және аудиокітап түрінде, әртүрлі суреттерімен қайта жарық көрді. Бұл жаңа, жаңартылған басылымда жаңа және түзетілген материал бар, Блатти былай деп жазады: «Экзорцисттің 40 жылдығына арналған басылымында диалог пен мәтіннің жалпы сапасын жақсарту мақсатында жаңа материал қосылды. Сондай-ақ, суретші Джереми Канильяның жаңа мұқабасы мен ішкі дизайны бар. Алғашқы рет екінші редакцияны жасауға уақытым болмады (демек, қаржым жетпеді), ал қазір соңғы нұсқасы осы. Қырық жыл ойланғаннан кейін, бірнеше шағын өзгерістер енгізуге тура келді, сонымен қатар, мүлдем жаңа, өте қорқынышты сахнада жаңа кейіпкер де бар. Мен осы нұсқамен танылғым келеді».

Аудармалар

Роман көптеген тілдерге, соның ішінде испан және бенгал тілдеріне аударылды. Бенгал тіліне аударманы Бангладештің белгілі жазушысы және сценарийшісі Хумаюн Ахмед жасаған.