Кіріспе

1999 жылы Кэвин Смит түсірген фантастикалық комедиялық фильм. «Догма» – 1999 жылы шыққан американдық фантастикалық комедиялық фильм. Фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Кэвин Смит жасаған, сонымен қатар Бен Аффлек, Мэтт Дэймон, Джордж Карлин, Линда Фиорентино, Джейнен Гарофало, Крис Рок, Джейсон Ли, Салма Хайек, Бад Корт, Алан Рикман, Аланнис Морисетт (ол үшін толық метражды фильмдегі дебют) және Джейсон Мьюз ойнаған. Бұл Смиттің «Аскев универсісі» сериясындағы төртінші фильм. «Аскев универсісі» фильмінің бірінші бөлімінің жұлдыздары Брайан О’Халлоран мен Джефф Андерсон, сондай-ақ Смитпен үнемі жұмыс істейтін Скотт Мозиер, Дуайт Ивелл, Уолт Фланаган және Брайан Джонсон да фильмде ойнаған. Сюжет екі құлаған періштеге қатысты, олар католик догмасындағы кемшілікті пайдаланып, Құдай тарапынан қуылғаннан кейін Жұмаққа оралуды жоспарлайды. Бірақ, барлық нәрсе Құдайдың қатесіздігіне негізделгендіктен, олардың сәттілігі Құдайдың қате екенін дәлелдеп, барлық жаратылысты жоюы мүмкін. Соңғы ұрпақ пен екі пайғамбарды оларды тоқтату үшін Метатрон періштесі жіберді. Фильмнің католик діні мен католик шіркеуіне деген құрметсіздігі премьераға дейін-ақ үлкен дау тудырды. Католик лигасы оны дінге қарсы әрекет деп айыптады. Ұйымдастырылған наразылықтар көптеген елдерде фильмнің көрсетілімін кешіктірді және Смитке кем дегенде екі рет өліммен қорқыту жолданды. Бұған қарамастан, «Догма» сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, 10 миллион долларлық бюджетке қарсы 44 миллион доллар жинады, осы уақытқа дейін «Аскев универсісі» сериясындағы ең табысты фильм атанды.

Сюжет

Бартлби мен Локи - құлаған періштелер, олар көктен Висконсинге бағынбаушылық үшін мәңгілікке айдалды, өйткені мас Локи Бартлбидің ұсынысы бойынша Өлім періштесі болып кетті. Анонимді түрде келіп түскен газет мақаласында періштелер үйге жол табады: кардинал Игнатиус Глик Ред-Бэнктегі шіркеуін "Бадди Христос" бейнесімен қайта бағыштады. Ғибадатхананы қайта бағыштау салтанаты кезінде кірген әркім барлық күнәларын кешіріп, толық кешірім алады. Егер қуылған періштелер осы рәсімнен өтіп, адам кейпіне айналғаннан кейін өліп кетсе, онда Құдай олардың көкке қайта кіруіне жол беруден басқа амалы болмас еді. Оларды Азраел жындысы мен Стигиандық үштік, тозақта Азраелге қызмет ететін үш жасөспірім қылмыскер жігерлендіреді. Бейтани Слоун, жүктілік клиникасының кеңесшісі, Иллинойс штатының Мак-Хенри қаласында өзінің шіркеуінде өткен ғибадатқа қатысады. Қызыл жағалаудағы аурухананың ЖКЖ-ны өшіруіне кедергі жасайтын науқанға арналған садақалар сұралады. Бұл науқанда үштіктің ұрып-соғып, комаға кеткен үйсіз адам туралы айтылады. Метатрон - серафим, ал Құдайдың дауысы Бетанияға от бағанасында пайда болады және Бартлби мен Локи көкке қайта кіруге қол жеткізсе, олар Құдайдың сөзін жоққа шығарып, Құдайдың құдіреті туралы негізгі түсінікті жоққа шығарып, барлығын жояды деп түсіндіреді. Бетания екі пайғамбардың көмегімен періштелерді тоқтатып, ғаламды құтқаруға тиіс. Енді мақсат, Бетаниге үштіктер шабуыл жасайды, оларды алдын ала айтылған екі пайғамбар, есірткі сатушы Джей және Үнсіз Боб қуып шығады. Бетания мен пайғамбарларға 13-ші елші Руф және шығармашылық илхамның музасы Серендипити қосылады, ол қазір өзінен-өзі илхам іздейтін стриптиз клубында жұмыс істейді. Азраил Голготаны шақырады, ол адам нәжісінен жасалған жалған жаратылыс, бірақ Боб оны аэрозольді ауа тазартқышпен қозғалмайды. Ред-Банкке баратын пойызда мас Бетани Бартлбиге өзінің тапсырмасын айтады, ол оны өлтіруге тырысады; Боб періштелерді пойыздан лақтырады. Бартлби мен Локи енді өздерінің жоспарларының салдарын түсінеді; Локи барлық тіршілікті жоюға қатысы жоқ, бірақ Бартлби өзін қуып жібергені үшін және періштелерден құлдық талап ете отырып, адамдарға ерік-жігер бергені үшін Құдайға ашулы болып қалады және жалғастыруға шешім қабылдайды. Red Bank-та Бетани неге оны ғаламды құтқару үшін шақырғанын сұрайды; неге Құдай оны өзі істей алмайды? Метатрон Алланың қайда екені белгісіз екенін мойындайды; ол Нью-Джерсиге адам түрінде барып, скейбол ойнаған кезде жоғалып кетті. Бұл тапсырма Бетанияға тиесілі, өйткені ол өзінің Исаның соңғы ұрпағы екенін біледі. Топ Гликті тойды тоқтатуға көндіре алмайды. Джей Гликтің гольф тақталарының бірін ұрлайды. Олардың жалғыз мүмкіндігі - періштелерді шіркеуден тыс ұстау, бірақ Азраел мен үштіктер оларды барға тұтқындап, бұған жол бермеу үшін. Азраил періштелерге жаңалықтарды жібергенін айтады; ол тозақта мәңгілік өмір сүруден гөрі бар өмірін тоқтатуды жөн көреді. Боб Глик өзінің ойын жақсарту үшін бата берген гольф тақпағымен Азраелді өлтіреді. Бетания бардағы сусынның мазмұнына бата береді, ал қалғандары үштікті киелі суға батырады. Олар Бартлби Гликті, оның қауым мүшелерін және түрлі көрермендерді өлтірген шіркеуге жүгіреді. Локи (қазір қанаты жоқ, сондықтан өлімге ұшырайды, ар-ожданы бар) оны тоқтатуға тырысқанда, Бартлби оны да өлтіреді. Барлығы жоғалған сияқты; Джей бар болмыстың аяқталуына дейін Бетаниді азғыруға тырысады. Ол Джерсидің аты-жөнін атағанда, Бетани барлық ілмектерді біріктіреді. Ол Бобпен бірге ауруханаға қарай жүгіреді, ал қалғандары Бартлбиді шіркеуге кіргізбеуге тырысады. Бірақ бұл әрекетімен Джей автоматты оқпен қанаттарын жояды, оны да өлімге айналдырады. Сенімі қалпына келтіріліп, Бетани Джонның тіршілік ету жүйесін ажыратып, Құдайды босатып, бірақ өзін өлтіреді. Бартлби шіркеудің кіреберісінде әйел түрінде көрініс тапқан Құдаймен бетпе-бет келеді, ол оны өз дауысымен жояды. Боб Бетанидің жансыз денесін алып келеді; Құдай оны қайта тірілтеді және оның құрсағында жаңа соңғы ұрпақ баласын алады. Құдай, Метатрон, Руфус және Серендипити көкке оралады, Бетани, Джей және Үнсіз Боб өткен мен болашақты ой жүгіртуге қалдырады.

Даму

2000 жылдың 25 қазанында Кевин Смит «Догманың бастауы: Тарихы» атты эссе жазды, онда «Догма» фильмінің қалай туғанының тарихы мен генезисі баяндалған. Оның эссесі «Догма 2» дискісінің арнайы басылым DVD-сінде қолжетімді. Смит «Клерк» фильмін жазуға кіріспес бұрын, «Құдай» атты фильмге қатысты идеяларды жазып бастады. Фильм мектебінде оқыған шағын кезеңінде ол Руфусты таныстыратын сахнаны жазды, бірақ бұл нұсқада Джей мен Тымшыл Боб болмады. «Клерк» фильмін дамыту барысында Смит өзінің «Құдай» жобасы үшін идеяларын жазып отырды, соның ішінде басты кейіпкердің жоғары мектептің спортшысы болуы, 13-ші елші Руфтың концепциясы және Серендипити есімді муза; бірақ Смитте жұмыс істеуге арналған дайын сюжет болмады. «Клерк» фильмі көрсетуге жіберілгеннен кейін, Смит фильмнің алғашқы нұсқасын жазуға кірісті. «Құдай» деп атаудың орынсыз екенін сезініп, оны «Догма» деп қайта атады. Бірінші нұсқа 1994 жылдың тамызында 148 беттің толуымен және қосымшалармен аяқталды; жоғары мектептің басты кейіпкері Джей мен Тымшыл Бобпен нудисттік будкада кездесетін Бейтани есімді стриптизерге ауыстырылды, Азраил (немесе сценарий бойында «Көлеңкелі тұлға» деп танылған) соңғы 30 бетке енгізілді, ал Бейтани Бартлби мен Локиге аркадан өтуге мүмкіндік бермес үшін шіркеуді жарыққа ұшыратты. Смит пен «Клерк» фильмінің продюсері Скотт Мозиер нұсқаны қайта оқығаннан кейін, «Догманы» олардың екінші фильмі етпеуге шешім қабылдады; олар дайын сезінгенше, ауқымды жобаға кіріспеуді жөн көрді. «Джей мен Тымшыл Боб «Догмаға» оралады» деген фразаны «Клерк» фильмінің соңына қосып, Смит өзінің келесі «Малратс» фильмін дамыту үшін Universal Studios студиясына көшті. «Малратс» фильмінің өндірісі кезінде Смит «Догма» сценарийін қайта қарап, бірнеше өзгерістер енгізді; Бейтанидің жұмысы стриптизерден аборт клиникасына ауыстырылды және Джей мен Тымшыл Бобтың серуендеуі үшін орангутан қосылды. 1996 жылы ол орангутаннан бас тартып, Бейтани рөлін сол кездегі әйелі Джоуи Лорен Адамс ойнауы үшін қайта өңдеді. Сол кезде ол «Эймиді қуу» фильмін жазып, Бен Аффлекке екі жобада да қатысуға келісім алды. «Эймиді қуу» фильмі сыншылар мен кассадан сәттілік алғаннан кейін, Смит «Догма» фильмін түсіруге жеткілікті сенімді болды.

Визуалды эффекттер

Смит пен Мозиер «нақтылық пен нағыз емес нәрсе арасындағы бір жерде» болатын, сюрреалистік, абстрактілі ортаны іске асыру үшін визуалды суретшілер тобын жинады: өндіріс дизайнері Роберт Холцман, арнайы эффекттерді бақылаушы Чарльз Белардинелли, жаратылыс эффекттерін бақылаушы Винсент Гуастини, костюм дизайнері Абигейл Мюррей және оператор Роберт Йёман.

Кастинг

Джейсон Ли бастапқыда Локи рөліне тағайындалған болатын. Алайда, бұл рөл Мэтт Дэймонға берілгенде, «Жақсы дос іздеу» фильміндегі Эффлекпен арасындағы экрандық үйлесімділігіне байланысты, Ли Мамфордты түсіру кестесіне байланысты туындаған мәселелерге байланысты Азраел рөлін алды. Смит Руфус рөліне Сэмюэл Л. Джексонды қарастырған, бірақ онымен кездескеннен кейін Крис Рокты жалдауға көнді. Алан Рикман Метатрон рөліне шақырылды. Эмма Томпсон бастапқыда Құдай рөліне тағайындалған еді, бірақ жүкті болғандықтан рөлден бас тартуға мәжбүр болды. Смит, «X-Files» сериалының жанкүйері ретінде, Бетани рөлін Джиллиан Андерсонға ұсынды, бірақ «ол оны қатты жек көретінін естіді». Смиттің айтуынша, фильмнің эклектикалық актерлік құрамы көрермендерді таң қалдырды, себебі бұл рөлдерге таңдау кейіпкерлер арасындағы контрастты күшейту үшін әдейі жасалған. Мысалы, Рикман – қуатты Метатрон, ал Мьюз – үмітсіз, көп сөйлейтін, марихуана шегетін Джей, «жай Нью-Джерсилік жігіттің қасында Шекспирді оқыған, жоғары деңгейдегі актер». Смит Мьюзге актерлік шеберлігін жаңа деңгейге көтеру керектігін ескертті. «Мен оған бұл фильмге жақсы дайындалу керектігін айттым. 'Бұл фильмде шынайы актерлер ойнайды' деп қайта-қайта айтатынбыз». Оған жауап ретінде Мьюз өзінің диалогтарын ғана емес, бүкіл сценарийді жаттап алды, себебі ол «Рикманды ашуландырғысы келмеді». Басқа да дәстүрден тыс кастинг шешімдерінің қатарында – өзінің қоғамдық беделінің негізгі тасы ретінде атеизмін жариялаған Джордж Карлиннің католик діни қызметкер рөліндегі ойнауы, мексикалық актриса Сальма Хайектың Серендипити рөліндегі ойнауы – «тарих бойы Моцарт пен Микеланджело сияқты өнер мен музыканың барлық генийлеріне шабыт берген, бірақ ешқашан ешқандай марапат алмаған [Муза]» және әнші-әндер авторы Аланнис Морисетттың Құдай рөліндегі ойнауы болды. «Аланнисте зен-буддалық тыныштық бар, ол басқа әлемді еске түсіреді», - деді Смит. «Ол тіпті сөйлемегенде де, табиғаты бойынша эфемерлі, және ол рөлге сай аураны сезіндіреді».

Өшірілген көріністер

Фильмнің ресми веб-сайтында Смит соңғы нұсқаға кірмеген бір көріністі сипаттады: ауруханадағы үнсіз Боб, қатты күйген және жартылай ыдыраған үштік пен Голгота арасындағы шешуші кездесу. Бұл шайқас үштіктің Бетанияны (уақытша) өлтіруімен аяқталуы керек еді, содан кейін жаңадан азат болған Құдай Голготаны гүлдерге айналдырады. Көрермендер сынағында сахнада "тынышсыздық тудыратын Голготаның көп болуы" айтылды, ал фильмнің ұзақтығы екі сағаттан асып кеткендіктен, көрініс алынып тасталды. Тағы бір жойылған көрініс "Жұқалған Альберт сахнасы" деп белгілі болды. Стрип-клубта Дуайт Иуэлл басқаратын топ, стриптизердің оларға қарағанда Джей мен Үнсіз Бобқа көбірек назар бөлгеніне ашуланып, оларға қарсы шығады және қаруларын шығарады. Джей мен Үнсіз Боб сахнаға шығып, "Жұқалған Альберт" тақырыптық әнін орындап, жағдайды басып тастайды. Руфус стриптизердің Муза Серендипити екенін түсінеді, ол Джей мен Үнсіз Бобқа идея беріп, жағдайды деэскалациялады. Бұл сахна Канн кинофестивалінде көрсетілген, бірақ кеңінен көрсетілімге шығар алдында алынып тасталды. Көрініс жанкүйерлердің оның неге жойылғаны туралы болжамдары арқасында танымал болды. "Догма: Арнайы басылым" DVD-де Смит алған пікірлерде сахна тым ұзақ және жеткілікті күлкілі емес екені айтылды.

Шығару

Бұл фильм бастапқыда 1998 жылдың қараша айында Miramax Films компаниясымен шығару жоспарланған еді, бірақ қозғалыс тудырған мәселелерге байланысты фильмнің шығуы 1999 жылға кейінге шегерілді және құқықтар АҚШ үшін Lions Gate Films компаниясына берілді, алайда Miramax Films шетелде тарату құқықтарын сақтап қалды. Фильм 1999 жылғы Канн кинофестивалінде көрсетілді, бірақ конкурсқа қосылмады.

Үй медиасы

Догма 2000 жылдың мамырында Columbia TriStar Home Video компаниясы DVD және VHS форматтарында жарық көрді. Содан кейін 2001 жылы 2 дискілік арнайы басылым DVD-сі, ал 2008 жылы Blu-ray нұсқасы шықты. DVD үшін түсірілген, «Соттамаңыз: Догманы қорғау» деген 37 минуттық деректі фильм шығу мерзіміне дейін аяқталмады және оның орнына Смит түсірген «Вулгар» фильмінің DVD-сіне қосылды. 2022 жылы Кевин Смит «Клеркс III» фильмі шығармай, «Догма» фильмінің құқықтарын Вейнштейндерден қайта сатып алуға тырысқанын айтты. Ол екі ұсынысын да «жеңілтекке алғанын» мәлімдеп, «періштелер туралы менің фильмімнің иесі – шайтанның өзі» деп қосты.

Саундтрек

Фильмге қоса саундтрек альбомы 1999 жылғы 2 қарашада АҚШ-та Maverick Records компаниясы арқылы жарық көрді. Онда Говард Шордың Лондон филармониялық оркестрі орындаған оркестрлік музыкасы және Морисетт жазған, орындаған және өндірген "Still" әні бар. Allmusic-тен Стивен Томас Эрлевин осы "бай, әсерлі" музыканы "көбінесе мелодрамалық және қызықты" деп сипаттады. Фильмде қолданылған, бірақ саундтрекке енбеген бірнеше ән бар, олардың ішінде Перри Комо орындаған "Magic Moments", New Edition орындаған "Candy Girl", Рей Чарльз орындаған "Alabamy Bound" және тағы да басқалары. Бір сахнада Мэтт Деймонның кейіпкері Локи Run DMC тобының "Run's House" әнінен бір шумақты айтады.

Кассалық жинақ

Догма өзінің тұңғыш демалысында "The Bone Collector" және "Pokémon: The First Movie" фильмдерінен кейін үшінші орынды иеленді, 8,7 миллион долларлық табыс әкелді. Фильм 10 миллион долларлық бюджеттен 30,7 миллион доллар жинады. Ол Смиттың "Аскев әлемі" сериясындағы ең табысты фильм болып қала береді.

Қайталанатын жалғасы

2005 жылдың қараша айының соңында Смит ViewAskew.com форумында мүмкін болатын жалғасы туралы сұраққа жауап берді:

«Бір қызығы, осыны сұрайтыныңызға таң қаламын, себебі 9/11-ден бері мен осы тақырыптағы фильмнің жалғасын ойлап келе жатырмын. Америка топырағындағы ең қорқынышты террористик шабуыл діни негізде жасалған. Осы шабуылдан кейін «Еркін әлемнің» басшысы өзін жақсы христиан екенін көрсетті. Соңғы сайлауда шетелдегі соғыстан гөрі, гомосексуалды некелердің моральдық мәселесі көтерілді. «Догманы» түсірген кезде, мен дін туралы тағы бір фильм шықпайтынын айтқанмын, себебі «Догма» – 28 жылдық діни және рухани зерделеудің нәтижесі еді, мен осы тақырыптағы ойымды толық жеткіздім деп ойладым. Ал қазір? Менің айтарым әлі бар сияқты. Иә, Соңғы Тұқымның өзі оқиғаның ортасында болады. Оның рөлін Аланис ойнауы керек. Бізге үлкен бюджет қажет, өйткені үшінші актің барлығы Апокалипсис болады. Қорқыныштысы, фильмде Ислам туралы да сөз қозғалуы керек. Католик лигасынан айырмашылығы, егер олар сіздің істегеніңізге наразы болса, сізге өлім жазасын жариялайды. Енді отбасым бар, мен «Догманы» түсіргенімдегідей, жағдайды қоздыруға соншалықты еркін емеспін. Қазір мен тек өзімнің қауіпсіздігім мен әл-ауқатымды ғана емес, басқа да нәрселерді ойлауым керек, бірақ соған қарамастан… Иә, «Догманың» жалғасы біраз уақыттан бері ойымда жүзіп келеді». 2017 жылдың қазан айында жалғасы туралы сұрағанда Смит енді діни фильмдер түсіргісі келмейтінін айтты. Фильмнің тоқтатылуымен бірге, Вайнштейн дауының жұртқа жеткеніне бірнеше апта бұрын Харви Вайнштейн Смитке жалғасты жасау туралы ұсыныс жасады. Бұл ұсыныстан көп нәрсе шықпады, бірақ Вайнштейн үшін бұл жай ғана идея болды. Business Insider-ге берген сұхбатында Смит былай деді: «Мен: «Сәлем, қалайсың?» дедім. Ол: «Бізде «Догма» бар екенін енді түсіндім, оны қайтадан көрсетуіміз керек» деді. Мен: «Иә! Адамдар интернетте оны қайдан алуға болатынын сұрайды». Ол: «Бұл фильмде үлкен актерлік құрам бар, тіпті жалғасын да жасауға болады» деді. Мен: «Иә, дұрыс айтасың. Мен бұл туралы ойлануым мүмкін». Ол: «Сөйлесеміз» деді. Бір аптадан кейін «Нью-Йорк Таймс» газетінде жаңалық шықты. Мен қатты мазасыз болдым». Смит бұл қоңыраудың себебі Вайнштейннің «өзіне жақын адамдарды іздеуі болды, өйткені оның өмірі толығымен өзгеруге айналып келеді» деп есептейді. Деймон «Jay and Silent Bob Reboot» фильмінде Локи рөлін қайта ойнады. Төртінші қабырғаны бұзу монологында ол «Догма» оқиғаларынан кейін Құдай оны тағы да Жерге, бұл жолы Жерорта теңізіне айдап салды, оны итальяндық балықшылар құтқарып, амнезияға ұшырағаннан кейін емдеді, «Борнның жеке басы» фильмінің сюжетін еске түсірді: ол өзінің қазіргі түрін «қайта туған жеке басы» деп атады. «Clerks III» фильмін жарнамалаған кезде Смит Вайнштейннің әлі де «Догмаға» құқығы бар екенін айтты және ақша тікелей Вайнштейнге берілмейтініне сенімді болғаннан кейін фильмнің құқықтарын қайта сатып алуға тырысты. Смит лагерінен барған сайын үлкен ұсыныстар мен «Догманың» оған қаншалықты жеке екенін көрсететін хаттарға қарамастан, Вайнштейннің адвокаты олардың ұсыныстарын қабылдамады. Смит фильмді «таңдаусыз қалған» деп сипаттап, фильмді қайта көрсету үшін гастрольдеуді және егер ол құқықтарды қайтарып алса, жалғасын шығаруды қалайтынын айтты.

Поп мәдениетінде

Жейдің "Мен сені сүйдім! Біз сені сүйіп қалдық! Біз сияқты жігіттер аспаннан түсіп қалмайды, білесің ғой?" және "Сұлу, жалаңаш, кеудесі үлкен әйелдер аспаннан құлап түспейді ғой", деген сөздері Kanye West және Ty Dolla Sign-ның Фредди Гиббс қатысқан "Back To Me" әнінде қолданылған. Ән дуэттің "Vultures 1" атты бірлескен альбомының бесінші трегі болып табылады, ресми тізілімде көрсетілгендей.