Суринам және Француз Гвианасының сарамака халқының тарихы мен құқықтары

Кіріспе

Марундар – Суринам мен Француз Гвианасының марундар этносы, Француз Гвианасындағы ауыл.

Сарамака, Саамака немесе Сарамакка – Суринам Республикасындағы алты марундар халқының (бұрын "Жабайы негрлер" деп аталған) бірі және Француз Гвианасындағы марундар халықтарының бірі. 2007 жылы Сарамакалар Суринамдағы жер құқықтарын қолдаған Американдық адам құқықтары сотының шешімін жеңіп алды, бұл олар тарихи түрде қоныстанған жерлерге қатысты ұлттық үкіметтің талаптарынан жоғары тұрды. Бұл әлемдегі халықтар үшін маңызды кезең болды. Олар келтірілген зиян үшін өтемақы алды және осы қаражатты өздерінің даму мақсаттары үшін басқарады. "Марун" сөзі испан тіліндегі "симаррон" сөзінен шыққан, ол аравак тілінен алынған. 1990 жылдан бері, Суринамдегі соғыс салдарынан кейбір Сарамакалар Француз Гвианасына көшіп кетті. 16 ғасырдың басында "марун" (симаррон) термині Америка құрлығында құлдықтан қашып, отарлаушылардың бақылауынан тыс тәуелсіз қауымдастықтар құрған құлдарды белгілеу үшін қолданылды.

Тарих

Сарамака халқының ата-бабалары 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басында Суринамдағы еуропалықтарға плантациялық құлдар ретінде сатылған африкалықтардың қатарында болды. 1762 жылы, Суринамдағы құлдардың толық азаттығына қол жеткізуден бір ғасыр бұрын, марундар өз бостандықтарын жеңіп алып, Голландия тажымен келісімге келіп, олардың аумақтық құқықтары мен саудалық жеңілдіктерін мойындады. Сарамака халқы өздерінің қалыптасу кезеңдерінің тарихына зор қызығушылық танытады және өте бай ауызша дәстүрлерін сақтайды. 20 ғасырдың соңынан бері жүргізілген инновациялық ғылыми зерттеулер ауызша және архивтік мәліметтерді жаңа тарихтарда біріктірді. Суринамдағы басқа марундар сияқты, Сарамака халқы 20 ғасырдың ортасына дейін «мемлекет ішіндегі мемлекет» ретінде өмір сүрді, одан кейін сыртқы ықпалдың күшеюі байқалды. 1980-жылдардың соңында марундар мен Суринамның әскери үкіметі арасындағы азаматтық соғыс Сарамака халқы мен басқа марундарға ауыр қиындықтар туғызды. 1989 жылдың ортасына қарай шамамен 3000 Сарамака және 8000 Ндьюка Француз Гвианасында уақытша босқындар ретінде өмір сүрді. Көптеген Сарамака халқының сыртқы әлемге қол жеткізуі өздерінің туған жерлерінде қатаң шектеулерге тап болды. 1990-жылдардың ортасында соғыс аяқталуымен бірге, ұлттық үкімет Сарамака және басқа марундардың қажеттіліктерін көбінесе назардан тыс қалдырды, ал шетелдік көпұлтты компанияларға (қытайлық, индонезиялық, малайзиялық және басқалар) дәстүрлі Сарамака аумағында орман және кен өндіруге лицензия берді. Бұл мәселелер бойынша Сарамака билігімен кеңеспеді. Бұған қоса, осы кезеңде Суринам жағалауында да, Сарамака аумағында да көптеген әлеуметтік өзгерістер болды. АҚШ-тың Бейбітшілік корпусының еріктілері Сарамака ауылдарында тұрып, жұмыс істеді, ал бразилиялық алтын кеншілері Суринам өзеніне келді. Проституция, казино ойындары және есірткі контрабандасы сияқты экономикалық қызметтер Суринам жағалауындағы маңызды салаларға айналды және кеншілермен бірге ішкі аймаққа тарады. 1990-жылдардың ортасында Сарамака билігінің қауымдастығы өздерінің жер құқықтарын қорғау үшін Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық комиссияға шағым түсірді. 2007 жылдың қарашасында Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық соты Суринам үкіметіне қарсы Сарамака халқының пайдасына шешім шығарды. Бұл маңызды шешім, Америкадағы барлық марундар мен жергілікті халықтар үшін үлгі ретінде қызмет етеді, Сарамака халқына 18 ғасырдың басынан бері ата-бабаларының қоныстанған жерлеріне ұжымдық құқық берді, соның ішінде сол аумақтағы орман мен алтын сияқты табиғи ресурстарды пайдалану туралы шешімдерді қабылдау құқығы да берілді. Бұған қоса, Сарамака халқына қытай компанияларына бұрын берілген ормандық жеңілдіктерден туындаған зиянды өтеу мемлекет тарапынан төленді. Бұл қаражат арнайы даму қорына аударылды, оны қазір Сарамака басқарады.

The ancestors of the Saramaka were among those Africans sold as plantation slaves to Europeans in Suriname in the late 17th and early 18th centuries. In 1762, a full century before the general emancipation of slaves in Suriname, the Maroons won their freedom and signed a treaty with the Dutch Crown to acknowledge their territorial rights and trading privileges. The Saramaka have a keen interest in the history of their formative years; they preserve their very rich oral tradition. Innovative scholarly research since the late 20th century has brought together oral and archival accounts in new histories. Like the other Suriname Maroons, the Saramaka lived almost as a state within a state until the mid 20th century, when the pace of outside encroachments increased. During the late 1980s, a civil war between Maroons and the military government of Suriname caused considerable hardship to the Saramaka and other Maroons. By mid 1989 approximately 3,000 Saramaka and 8,000 Ndyuka were living as temporary refugees in French Guiana. Access to the outside world was severely restricted for many Saramaka in their homeland. The end of the war in the mid 1990s initiated a period in which the national government largely neglected the needs of Saramaka and other Maroons while granting large timber and mining concessions to foreign multinationals (Chinese, Indonesian, Malaysian, and others) in traditional Saramaka territory. They did not consult the Saramaka authorities. In addition, during this period there were numerous social changes, both on the coast of Suriname and in Saramaka territory. United States Peace Corps volunteers lived and worked in Saramaka villages, and Brazilian gold miners arrived on the Suriname river. Such economic activities as prostitution, casino gambling, and drug smuggling became major industries in coastal Suriname and accompanied the miners to the interior. In the mid 1990s, the Association of Saramaka Authorities filed a complaint before the Inter American Commission of Human Rights to protect their land rights. In November 2007, the Inter American Court for Human Rights ruled in favor of the Saramaka people against the government of Suriname. In this landmark decision, which establishes a precedent for all Maroon and indigenous peoples in the Americas, the Saramaka were granted collective rights to the lands on which their ancestors had lived since the early 18th century, including rights to decide about the exploitation of natural resources such as timber and gold within that territory. In addition, they were granted compensation from the government for damages caused by previous timber grants made to Chinese companies. This was paid into a special development fund, which is now managed by the Saramaka.

Француз Гвианасындағы қатысу

Сарамака марундары бастапқыда Суринамде өмір сүрген. Олар алғаш рет 19 ғасырда Француз Гвианасына ішкі аймаққа жүк тасушылар ретінде келді. Алтын асыру кезінде олардың қызметі экономика үшін маңызды атанды. 1883 жылы Француз Гвианасының губернаторы мен Сарамаканың Гранман (жоғарғы басшы) Сарамаканың Гранманның заңдық билігімен Француз Гвианасында тұруына қатысты ресми келісімге қол қойды. Бұл келісімдер ешқашан күшін жойған емес және тайпаға депортация қаупі болмай, Француз Гвианасына кіруге мүмкіндік береді.

Өмір сүру, экономика және өнер

Салт-дәстүрлі ауылдарда орта есеппен 100-200 адам тұрады, олар аналық туыстық байланыс негізінде құрылған және кейбір әйелдер мен олардың балаларынан тұрады. Олар су, көлік және балық аулау үшін әрқашан өзенге жақын орналасқан, кішкентай үйлердің, ашық құрылымдардың, үйлендірілген ағаштардың, кейде тауық үйлерінің, түрлі киелі орындардың және бұталардың шашыраңқы орналасуынан тұрады. (6 мың сармака халқы, гидроэлектрлік жоба салдарынан қоныс аударғандарды орналастыру үшін салынған, «көшпенділер» ауылдары 2000 адамға дейін жетеді. Олар Оңтүстік Американың ірі қалаларында қолданылатын еуропалық үлгідегі желілік жүйемен салынған. Көп жағдайда олар өзен жағалауынан алыс орналасқан, бұл тұрғындар үшін қиындық тудырады.) Бау-бақша шаруашылығына арналған лагерьлер, тұрақты үйлер мен киелі орындармен бірге, әр ауылдан каноэмен бірнеше сағаттық қашықтықта орналасқан. Оларды аналық туыстық байланыс арқылы байланысқан әйелдердің шағын топтары пайдаланады. Аналық туыстық байланысқа байланысты көптеген әйелдердің өздерінің туған ауылында, тағы біреуі бау-бақша лагерінде, ал үшіншісі күйеуінің ауылында үйі бар. Ерлер уақытын әртүрлі уақытта салынған бірнеше үйлерде бөліседі. Салт-дәстүрлі сармака үйлері ықшам, гамак ілуге жеткілікті кең және алдыңғы жағынан артқы жағына ұзақ емес; қабырғалары тақтайшалардан және тоқылған пальма жапырақтарынан, ал әдетте шатыры сабаннан немесе, көбінесе, толқынды металдан жасалған. Оларда терезелер жоқ, бірақ көбінесе әсем өрнектелген фасады бар. Суринам азаматтық соғысынан бері сармакалар жағалауда батыс стилінде үйлер салып жатыр. Олар бетон мен ағаштан пайдаланады, сондай-ақ терезелер мен кеңірек еден жоспарларын қолданады. Екі ғасырдан астам уақыт бойы экономика орманды қоршаған ортаны толыққанды пайдалануға және батыс тауарларын әкелу үшін ерлердің жағалауға жасаған мерзімді сапарларына негізделген. Сарамакалар күнкөрісі үшін көбінесе әйелдер айналысатын көшпенді (свиден) бау-бақша шаруашылығына, ерлердің аң аулауы мен балық аулауына, сондай-ақ әйелдердің пальма жаңғағы сияқты жабайы орман өнімдерін жинауына тәуелді. Олар тұз сияқты бірнеше маңызды заттарды импорттады. Күріш – құрғақ (беткейлік) әдіспен өсірілетін ең көп өсірілетін дақыл. Басқа дақылдар: маниок, таро, окра, жүгері, банан, қант қамысы және жержаңғақ. Кокос, апельсин, нан жемісі, папайя және кальбаш сияқты үйретілген ағаштар көбінесе ауылдарда өсіріледі. Нарық жоқ. 20 ғасырдың соңына дейін сармакалар өздерінің материалдық мәдениетінің көп бөлігін жасады, оның көп бөлігі әсем өрнектермен безендірілді. Әйелдер жапсырмалы және кестеленген киімдер тігіп, кальбаш ыдыстарын оюмен жасады. Кейбір ерлер себеттер, ал кейбір әйелдер қыш құмыралар жасады. Ерлер үйлер мен каноэлерді салды. Сонымен қатар, олар үйде қолдануға арналған көптеген ағаш бұйымдарын, мысалы, орындықтар, қайырмалар, шанақтар, ас дайындауға арналған ыдыстар мен тарақтар жасады. Бүгінде киім-кешек сияқты көптеген тауарлар жағалаудан импортталады. Денеге сырғыту, 1970-1980 жылдарға дейін барлық сармака әйелдері жасаған, 21 ғасырдың басында сирек кездесетін болды. Ән айту, билеу, барабан соғу және әңгіме айту сияқты көптеген жанрлар сармака мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады. Ерлер егістікті тазартып, өртегеннен кейін бау-бақша шаруашылығын көбінесе әйелдер атқарады. Әйелдер түрлі дақылдарды өсіріп, өңдейді, олардың қалауынша өсіруді таңдайды. Олар тамақ пісіріп, жержаңғақ сияқты азық-түліктерді сақтайды. Олар өсімдіктердің бөліктерін қажетті заттар жасау үшін пайдаланады. Ерлер саптық мылтықпен аң аулайды; олар балық аулаудың көп бөлігін де жасайды. Ерлер өмірінің көп бөлігін Суринам немесе Француз Гвиана жағалауларында ақша табуға арнады. Бұл оларға өз ауылдарында өмір сүру үшін қажетті деп саналатын батыс тауарларын, мысалы, мылтықтар мен оқ-дәрілер, құрал-саймандар, ыдыстар, мата, гамактар, сабын, керосин және ром сатып алуға мүмкіндік береді. 20 ғасырдың екінші жартысында көптеген ауылдарда шағын дүкендер ашылып, тауарлардың саны көбейді. Моторлар, транзисторлы радиолар және магнитофондар кең таралған тұтынушы тауарлары болды. Бүгінде ұялы телефондар барлық жерде бар; ерлер де, әйелдер де Парамарибомен байланысты кеңейтті. Алтын өнеркәсібіндегі жаңа экономикалық мүмкіндіктер: ерлер үшін тау-кен өндірісі, әйелдер үшін проституция пайдаланылуда.

Traditional villages, which average 100 to 200 residents, consist of a core of matrilineal kin plus some wives and children of lineage men. Always located near a river, for water, transportation and fishing, they are constructed of an irregular arrangement of small houses, open sided structures, domesticated trees, occasional chicken houses, various shrines, and scattered patches of bush. (In contrast, the so called transmigration villages, built to house the 6,000 Saramaka displaced by the hydroelectric project, range up to 2,000 people. They are laid out in a European style grid pattern, used throughout larger South American cities. In many cases they have been located far from the riverside, making life difficult for the occupants.) Horticultural camps, which include permanent houses and shrines, are located several hours by canoe from each village. They are exploited by small groups of women related through matrilineal ties. Due to their matrilineal ties, many women have a house in their own birth village, another in their horticultural camp, and a third in their husband's village. Men divide their time among several different houses, built at various times for themselves and for their wives. Traditional Saramaka houses are compact, wide enough to tie a hammock and not much longer from front to back; with walls of planks and woven palm fronds, and traditionally roofs of thatch or, increasingly, of corrugated metal. They do not have windows but often have elaborately carved facades. Since the Suriname civil war, the Saramaka have built an increasing number of houses in coastal, Western style. They use concrete as well as wood, and feature windows and more expansive floor plans. For more than two centuries, the economy has been based on full exploitation of the forest environment and on periodic work trips by men to the coast to bring back Western goods. For subsistence, the Saramaka depend on shifting (swidden) horticulture done mostly by women, with hunting and fishing done by men, supplemented by the women gathering wild forest products, such as palm nuts. They imported a few key items, such as salt. Rice is the most cultivated crop, in dry (hillside) technique. Other crops include cassava, taro, okra, maize, plantains, bananas, sugarcane, and peanuts. Domesticated trees, such as coconut, orange, breadfruit, papaya, and calabash are mainly cultivated in the villages. There are no markets. Until the late 20th century, the Saramaka produced most of their material culture, much of it embellished with decorative detail. Women sewed patchwork and embroidered clothing, and carved calabash bowls. Some men also produced baskets, and some women made pottery. Men built the houses and canoes. In addition, they carved a wide range of wooden objects for domestic use, such as stools, paddles, winnowing trays, cooking utensils, and combs. Today, an increasing number of items, including clothing, are imported from the coast. Body cicatrization, practiced by virtually all Saramaka women as late as the 1970s and 1980s, had become relatively uncommon by the start of the 21st century. Numerous genres of singing, dance, drumming, and tale telling continue to be a vibrant part of Saramaka culture. Once the men have cleared and burned the fields, horticulture is mainly women's work. Women cultivate and process a variety of crops, choosing which to develop to continue preferred qualities. They process the food for meals and storage of foods such as peanuts. They use parts of plants to make some needed goods. The men conduct hunting of game with shotguns; they also do most of the fishing as well. Men have long devoted a large portion of their adult years to earning money in work in coastal Suriname or French Guiana. This allows them to buy the Western goods considered essential to life in their home villages, such as shotguns and powder, tools, pots, cloth, hammocks, soap, kerosene, and rum. During the second half of the 20th century, small stores were established in many villages, making more goods available. Outboard motors, transistor radios, and tape recorders became common consumer items. Today, cell phones are ubiquitous; both men and women have greatly increased communication with Paramaribo. New economic opportunities in the gold industry – mining for men, prostitution for women – are being exploited.

Әлеуметтік ұйым

Сарамақа қоғамы аналық туыстық жүйеге берік негізделген. Клан (lo) көбінесе бірнеше мың адамнан тұрады және бұл – қашқан құлдардың бастапқы тобының аналық тарапынан тараған ұрпақтары. Балалар осы кланда туған деп есептеледі. Ол әулеттерге (bee) бөлінеді – әдетте 50-ден 150 адамға дейін, олар жақындағы ата-анасынан тараған. Бір кланнан бірнеше әулет әрбір ауылдың ядросын құрайды. Аналық кландар (lo) жерді иеленеді, ол 18 ғасырдың басында түпкі марундар азаттық үшін оңтүстікке қашқанда белгіленген талаптарға негізделген. Аң аулау және жинау құқықтары клан мүшелеріне бірлесіп тиесілі. Клан ішінде ауыл басшылары шаруашылыққа жерді пайдалану құқығын уақытша келіседі. 1960 жылдары көші-қон ауылдарының құрылуы кейбір аймақтарда жер тапшылығына әкелді. Сарамакалардың Суринам үкіметіне қарсы сотта жеңіске қол жеткізуі енді оларға өз жерлерін сыртқы араласусыз басқаруға мүмкіндік береді. Некеге қатысты күрделі тыйымдар (соның ішінде әулеттен тыс неке) және басымдықтар болжау арқылы келісіледі. Жұмыс күшінің миграциясы салдарынан демографиялық теңсіздік көп әйел алуға кең мүмкіндік береді. Әйелдер тең мәртебеге ие болғанымен, олардың арасындағы қарым-қатынас қарсыластық болуы күтіледі. Сарамакалар некені үздіксіз күтімдеу ретінде қарастырады, жиі сыйлармен алмасады, мысалы, ерлердің ағаштан жасаған бұйымдары мен әйелдердің сәнді тігістері. Көптеген әйелдер күйеуінің ауылында тұрса да, ерлер әйелінің аналық ауылында бірнеше күннен артық уақыт өткізбейді. Әр үй жеке еркек немесе әйелге тиесілі, бірақ әлеуметтік өмірдің көп бөлігі ашық ауада өтеді. Әрбір үйдің жанындағы ерлер, олар әулет мүшелері немесе уақытша қонақтар болсын, бірге тамақтанады. Осы үйлердің әйелдері, олар әулет мүшелері немесе әулет еркектерінің әйелдері болсын, бір-бірімен көп уақыт өткізеді, көбінесе бірге егіншілікпен айналысады. Материалдық және рухани мүліктерді, сондай-ақ саяси лауазымдарды аналық туыстық принциптері, болжау арқылы анықтайды. Бірақ, өлер алдында ерлер көбінесе арнайы ритуалдық білімді (кейде мылтықты) ұлына береді. Әр бала алғашқы бірнеше жылын анасымен өткізгеннен кейін, әулет тағайындаған жеке еркек немесе әйел тәрбиелейді, қыздар көбінесе әйелдер, ал ұлдар ерлер тәрбиелейді. Балалар уақыттарын аналық туыстарымен өткізсе де, әке мен бала арасындағы қарым-қатынас жылы және мықты. Гендерлік сәйкестік ерте қалыптасады, балалар физикалық мүмкіндіктері жеткен кезде гендерлік ересектерге тән міндеттерді өз мойнына алады. Қыздар көбінесе 15 жасында үйленеді, ал ұлдар көбінесе 20 жасында бірінші әйелін алады. Әйелдер менструация кезінде оқшаулануға міндетті. Бұл кезең бұзушылық және ауылдық тәртіпті бұзушы деп есептеледі. Әйелдерге ауылдың көптеген функцияларын орындауға рұқсат етілмейді және менструация кезінде басқа да шектеулерге тап болады. Сарамакалардың "менструация кезінде оқшаулану" деген сөзі "қайғыру кезінде оқшаулану" дегенмен бірдей мағынаны білдіреді.

Saramaka society is firmly based on a matrilineal kinship system. A clan (lo) – often several thousand individuals – consists of the matrilineal descendants of an original band of escaped slaves. Children are considered born into this clan. It is subdivided into lineages (bee) – usually 50 to 150 people – descended from a more recent ancestress. Several lineages from a single clan constitute the core of every village. The matrilineal clans (lo) own land, based on claims staked out in the early 18th century as the original Maroons fled southward to freedom. Hunting and gathering rights belong to clan members collectively. Within the clan, temporary rights to land use for farming are negotiated by village headmen. The establishment of transmigration villages in the 1960s led to land shortages in certain regions. The success of the Saramakas in their lawsuit against the government of Suriname will now permit them to manage their lands with less outside interference. Complex marriage prohibitions (including bee exogamy) and preferences are negotiated through divination. Demographic imbalance, owing to labor migration, permits widespread polygyny. Although co wives hold equal status, relations between them are expected to be adversarial. The Saramaka treat marriage as an ongoing courtship, with frequent exchanges of gifts such as men's woodcarving and women's decorative sewing. Although many women live primarily in their husband's village, men never spend more than a few days at a time in the matrilineal (home) village of a wife. Each house belongs to an individual man or woman, but most social interaction occurs outdoors. The men in each cluster of several houses, whether bee members or temporary visitors, eat meals together. The women of these same clusters, whether bee members or resident wives of bee men, spend a great deal of time in each other's company, often farming together as well. Matrilineal principles, mediated by divination, determine the inheritance of material and spiritual possessions as well as political offices. Before death, however, men often pass on specialized ritual knowledge (and occasionally a shotgun) to a son. Each child, after spending its first several years with its mother, is raised by an individual man or woman (not a couple) designated by the bee, girls typically are raised by women, and boys by men. Although children spend most of their time with matrilineal kin, father child relations are warm and strong. Gender identity is established early, with children taking on responsibility for gender typed adult tasks as soon as they are physically able. Girls often marry by age 15, whereas boys are more often in their twenties when they take their first wife. A woman is required to go into seclusion during her menstrual cycle. The cycle is considered a time of transgression and destructive of village order. Women are not allowed to perform many of the village's functions and face other restrictions during their menstrual cycle. The Saramaka expression "to be in menstrual seclusion" is the same as "to be in mourning."

Саяси ұйым және әлеуметтік бақылау

Сарамака халқы, басқа маруандық топтар сияқты, саяси және ресми түрде ер адамдар басқарады. 2007 жылы Адам құқықтары жөніндегі Америкааралық соттың шешімі ұлттық үкімет пен Сарамака билігінің ықпал ету салаларын анықтауға көмектеседі. Сарамака қоғамы теңгерімді, туыстық қатынас әлеуметтік ұйымның негізі болып табылады. Әлеуметтік немесе кәсіптік топтар ерекшеленбейді. Ақсақалдарға ерекше құрмет көрсетіледі, ал күнделікті мәселелерде ата-бабалармен болжау арқылы кеңес алынады. Кейбір ауылдарда протестант миссионерлік мектептері 18 ғасырдан бері бар. Мемлекеттік бастауыш мектептер көптеген ауылдарға тек 1960 жылдары жетті. 1980 жылдардың соңындағы Суринамдағы азаматтық соғыс кезінде мектептер толығымен жұмысын тоқтатты және содан бері тек ішінара ғана қалпына келтірілді. 18 ғасырлық келісімнен бастап, Сарамака үкімет бекіткен ең басты басшысы (гама), сондай-ақ бірқатар басшылар (кабитени) және көмекші басшылар (басиа) болды. Дәстүр бойынша, осы лауазымды адамдардың саяси және әлеуметтік бақылаудағы рөлі оракулдар, рухтардың иеленуі және басқа да болжау түрлерімен толыққан жағдайда жүзеге асырылды. Ұлттық үкімет Сарамака істеріне жиі араласып (саяси шенеуніктерге шартты жалақы төлеп) жатқанда, осы лауазымды адамдардың билігінің қасиетті негізі біртіндеп әлсіреп барады. Бұл саяси лауазымдар тарихи түрде рулардың (ло) меншігі болып табылады. Саяси белсенділік еркектерге басым. Кеңес отырыстары (кууту) және болжау сессиялары әлеуметтік мәселелерді шешу үшін толықтыратын кеңістіктерді ұсынады. Бұл мәжілістерге бір рудың, ауылдың немесе барлық Сарамаканың ер адамдары қатысады. Олар некеге немесе бала асырап алуға қатысты даулардан бастап, жер дауларына, саяси мұрагерлікке немесе ауыр қылмыстарға дейінгі мәселелерді қарастырады. Осы мәселелер, сондай-ақ аурулар мен басқа да бақытсыздықтар, әртүрлі болжаулар арқылы түсіндіріледі. Барлық жағдайда келіссөздер арқылы келісімге қол жеткізіледі, көбінесе құдайлар мен ата-бабалар маңызды рөл атқарады. Келісу әділдігінің бір түрінде кінәлі тараптар әдетте өздерінің жасаған қателіктері үшін ренжіген адамның руына материалдық сыйлықтармен өтеу төлейді. 18 ғасырда колдовство жасады деп айыпталғандар кейде бағанаға байланып өртеліп тасталатын. Бүгінде, басқа біреудің әйелімен жыныстық қатынаста ұсталған еркектер әйелдің туыстары тарапынан ұрылып немесе айыппұл төлеуге мәжбүр болады. Неке адалдығын бұзу туралы даулардан басқа, онда кек алу үшін толық қайықпен еркектер жұдырықпен соғысады, Сарамака ішіндегі қақтығыстар көбінесе жеке қарым-қатынас деңгейін аспайды. 1986 жылы басталған азаматтық соғыс, марундар мен Суринамның ұлттық армиясы арасында болған, ішкі ауылдарда үлкен өзгерістерге әкелді. "Жангал командосының" мүшелері, олардың көпшілігі Ндюка мен Сарамака, автоматты қаруды қолдануды үйренді. Олар соғыс және тонау жағдайына үйреніп қалды. Олардың Сарамака (және Ндюка) қоғамына қайта интеграциясы қиын болды, бірақ олардың жағалауға және Француз Гвианасына көшіп кетуі, қабылдау аймақтары болмаса, қауіпсіздік клапанын қамтамасыз етті.

The Saramaka people, like the other Maroon groups, are politically and formally run by men. The 2007 ruling of the Inter American Court for Human Rights helps define the spheres of influence in which the national government and Saramaka authorities hold sway. Saramaka society is egalitarian, with kinship forming the backbone of social organization. No social or occupational classes are distinguished. Elders are accorded special respect and ancestors are consulted, through divination, on a daily basis. Protestant missionary schools have existed in some villages since the 18th century. State elementary schools came to most villages only in the 1960s. Schools ceased to function completely during the Suriname civil war of the late 1980s and have been rebuilt only partially since. Since the 18th century treaty, the Saramaka have had a government approved paramount chief (gaamá), as well as a series of headmen (kabiteni) and assistant headmen (basiá). Traditionally, the role of these officials in political and social control was exercised in a context replete with oracles, spirit possession, and other forms of divination. As the national government is intervening more frequently in Saramaka affairs (and paying political officials nominal salaries), the sacred base of these officials’ power is gradually being eroded. These political offices are historically controlled and the property of clans (lo). Political activity is strongly dominated by men. Council meetings (kuútu) and divination sessions provide complementary arenas for the resolution of social problems. Palavers may involve the men of a lineage, a village, or all Saramaka. They treat problems ranging from conflicts concerning marriage or fosterage to land disputes, political succession, or major crimes. These same problems, in addition to illness and other kinds of misfortune, are routinely interpreted through various kinds of divination as well. In all cases, consensus is found through negotiation, often with a strong role being played by gods and ancestors. In a type of reconciliation justice, guilty parties are usually required to pay for their misdeeds with material offerings to the lineage of the offended person. In the 18th century people found guilty of witchcraft were sometimes burned at the stake. Today, men caught in flagrante delicto with the wife of another man are either beaten by the woman's kinsmen or made to pay them a fine. Aside from adultery disputes, which sometimes mobilize a full canoe load of men seeking revenge in a public fistfight, intra Saramaka conflict rarely surpasses the level of personal relations. The civil war that began in 1986, pitting Maroons against the national army of Suriname, brought major changes to the villages of the interior. Members of the "Jungle Commando" rebel army, almost all Ndyuka and Saramaka, learned to use automatic weapons. They became accustomed to a state of war and plunder. Their reintegration into Saramaka (and Ndyuka) society has been difficult, though their migration to the coast and French Guiana has provided a safety valve, if not for the receiving areas.

Сенім жүйесі

Сарамақа халқының өмірінің барлық саласы түрлі діни сенімдерге негізделген. Бақшаны қайда тазарту, үй салу, сапарға шығу, ұрлық немесе адалдық бұзу мәселелері ауылдың құдайларымен, ата-бабаларымен, орман рухтарымен және жылан құдайларымен ақылдасып шешіледі. Осы күштермен байланысқа түрудің жолдары әртүрлі: рухтардың иеленуінен, болжам түйіндерін қараудан, түстерді түсіндіруге дейін. Құдайлар мен рухтар, күнделікті өмірде үнемі кездесетіндер, жиі дұғалар, құрбандық шалу, тойлар мен билер арқылы құрметтеледі. Туу, өлім және өмірдің басқа да маңызды кезеңдеріне арналған рәсімдер кеңінен таралған, сондай-ақ тапирді аулаудан күріш егуге дейінгі қарапайым істерге қатысты рәсімдер де көп. Бүгінде Сарамақа халқының шамамен 25 пайызы христиан дінін ұстанады, олардың көпшілігі моравиялықтар (кейбіреулері 18 ғасырдың ортасынан бері), ал қалғаны католиктер. Көбінесе евангелист дініне өткендер де бар. Сарамақа әлемінде жыландар, бүркіттер, яғуарлар және басқа да жануарлардың денелерінде мекендейтін орман рухтары мен құдайларынан бастап, ата-бабалар, өзен құдайлары мен батыр рухтарына дейін түрлі табиғаттан тыс күштер бар. Осы санаттардың әрқайсысының өзіндік есімдері, ерекшеліктері және тірі адамдармен байланыстары бар. Күнделікті өмірдің оқиғаларына тығыз қатысқан осы күштер адамдармен негізінен болжам айту және рухтардың иеленуі арқылы байланыс жасайды. Куну – өмір бойы зардап шеккен адамдар мен құдайлардың кек алу рухтары. Олар өздерінің аналық тарапынан келген ұрпақтары мен туыстарын мәңгілік азаптауға ант етеді. Сарамақаның көптеген салт-дәстүрлері оларды жұбатуға арналған. Сарамақа халқы барлық жамандық адамның іс-әрекетінен туындайды деп сенеді; әр бақытсыздық, ауру немесе өлім өткендегі белгілі бір жамандықтан туындайды, сондай-ақ адамдарға немесе құдайларға қарсы жасалған әрбір әрекеттің салдары болады. Өлгендердің жасаған жамандықтары тірілердің өміріне күн сайын әсер етеді; кез келген ауру немесе бақытсыздық болғанда, оның себебін анықтау үшін болжам жасалады. Рәсімдер орындалғанда, ата-бабалар сөйлейді, құдайлар билейді және әлем қайтадан дұрыс болады. Рәсімдерді бақылайтын жеке мамандар үлкен ауыл мен рудың иелігіндегі көптеген клиенттерге қызмет ететін қасиетті орындарға, сондай-ақ иелену құдайларының түрлі санаттарына және түрлі болжам түрлеріне бақылау жасайды. Бұл мамандар өлім алдында өз білімдерін таңдап алынған адамдарға береді. Сарамақа халқының көпшілігі белгілі бір арнайы рәсімдерді орындау біліміне ие және оларды кейде қолданады. Оларға киім, ром немесе көбінесе ақша төленеді. Сарамақаның салтанатты өмірі күнтізбемен емес, болжам арқылы түсіндірілетін белгілі бір бақытсыздықтардың пайда болуымен реттеледі. Ең маңызды рәсімдерге жерлеу рәсімдері мен ата-бабаларды қанағаттандыру, қоғамдық емдеу рәсімдері, кунуға арналған рәсімдер (әсіресе жылан құдайлары мен орман рухтары), саяси лауазымдарға адамдарды тағайындау кіреді. Әрбір аурудың себебін анықтау үшін болжам жасалады. Себептер нәсілдік кунудан бастап, сиқыршылыққа дейін, бұзылған тыйымнан бастап, ата-бабаның наразылығына дейін әртүрлі болуы мүмкін. Себеп белгілі болғаннан кейін, ренжіген құдайды немесе ата-бабаны (немесе басқа әлеуметтік тепе-теңдікті) қанағаттандыру үшін рәсімдер орындалады. 1960 жылдан бері көптеген Сарамақа халқы батыс миссионерлік клиникалары мен ауруханаларын өздерінің емдеу тәжірибелерін толықтыру үшін пайдаланады. 1980 және 1990 жылдардағы Суринамдағы азаматтық соғыс кезінде осы мекемелердің көпшілігі қиратылды. Содан бері олар толыққанды қалпына келтірілген жоқ. Өлгендер тірілердің өмірінде белсенді рөл атқарады. Ата-бабаларға арналған қасиетті орындар – әр ауылда бірнеше – жиі дұғалар мен құрбандық шалу орындары, өйткені өлгендер ауылдың проблемалары туралы кеңес алады. Өлімнен кейін шамамен бір жылға созылатын күрделі рәсімдер сериясы өтеді, оның ең басты мақсаты – қайтыс болған адамның ата-баба мәртебесіне өтуі. Өлген адамның маңыздылығына қарай бір аптадан үш айға дейін жалғасатын алғашқы рәсімдер, мәйітті жеке заттарымен толтырылған, әсем жасалған табытқа көмумен аяқталады. Бұл рәсімдерге екі адамның басына сүйреп алып жүру арқылы табытпен болжам жасау (қайтыс болған адамның рухымен кеңесу), ата-бабаларға арналған тойлар, түн бойы барабан/ән/би орындау және халық ертегілерін айту кіреді. Бірнеше айдан кейін, қайтыс болған адамның аза тұру мерзімі аяқталғанын және оның рухын ауылдан мәңгілікке қуу үшін "екінші жерлеу" рәсімі өткізіледі. Бұл рәсімдер Сарамақа халқының ең ірі жиналыстары болып табылады және түн бойы барабан/ән/би орындауды да қамтиды. Рәсімдер аяқталғаннан кейін, қайтыс болған адам тірілер әлемінен ата-бабалар әлеміне өтеді.

Every aspect of Saramaka life is based in various religious beliefs. Such decisions as where to clear a garden or build a house, whether to undertake a trip, or how to deal with theft or adultery are made in consultation with village deities, ancestors, forest spirits, and snake gods. The means of communication with these powers vary from spirit possession and the consultation of oracle bundles, to the interpretation of dreams. Gods and spirits, which are a constant presence in daily life, are also honored through frequent prayers, libations, feasts, and dances. The rituals surrounding birth, death, and other life passages are extensive, as are those relating to more mundane activities, from hunting a tapir to planting a rice field. Today about 25 per cent of Saramaka are nominal Christians – mainly Moravian (some since the mid 18th century), but others Roman Catholic. Increasingly some are converted to Evangelicalism of one or another kind. The Saramaka world is populated by a wide range of supernatural beings, from localized forest spirits and gods that reside in the bodies of snakes, vultures, jaguars, and other animals, to ancestors, river gods, and warrior spirits. Within these categories, each supernatural being is named, individualized, and given specific relationships to living people. Intimately involved in the ongoing events of daily life, these beings communicate to humans mainly through divination and spirit possession. Kúnus are the avenging spirits of people or gods who were wronged during their lifetime and who pledge themselves to eternally tormenting the matrilineal descendants and close matrilineal kinsmen of their offender. Much of Saramaka ritual life is devoted to their appeasement. The Saramaka believe that all evil originates in human action; not only does each misfortune, illness, or death stem from a specific past misdeed, but every offense, whether against people or gods, has eventual consequences. The ignoble acts of the dead intrude daily on the lives of the living; any illness or misfortune calls for divination, which quickly reveals the specific past act that caused it. Through the performance of rites, the ancestors speak, the gods dance, and the world is again made right. Individual specialists who supervise rites oversee the major village and clan owned shrines that serve large numbers of clients, as well as the various categories of possession gods, and various kinds of minor divination. These specialists generally pass on their knowledge to selected individuals before death. A large proportion of Saramaka have some kind of specialized ritual expertise, which they occasionally exercise. They are paid in cloth, rum, or, increasingly, cash. Saramaka ceremonial life is not determined by the calendar, but rather regulated by the occurrence of particular misfortunes, interpreted through divination. The most important ceremonies include those surrounding funerals and the appeasement of ancestors, public curing rites, rituals in honor of kúnus (in particular snake gods and forest spirits), and the installation of political officials. Every case of illness is believed to have a specific cause that can be determined only through divination. The causes revealed vary from a lineage kúnu to sorcery, from a broken taboo to an ancestor's displeasure. Once the cause is known, rites are carried out to appease the offended god or ancestor (or otherwise right the social imbalance). Since the 1960s, Western mission clinics and hospitals have been used by most Saramaka as a supplement to their own healing practices. During the Suriname Civil War of the 1980s and 1990s, most of these facilities were destroyed. They have only been very partially restored since. The dead play an active role in the lives of the living. Ancestor shrines – several to a village – are the site of frequent prayers and libations, as the dead are consulted about ongoing village problems. A death occasions a series of complex rituals that lasts about a year, culminating in the final passage of the deceased to the status of ancestor. The initial rites, which are carried out over a period of one week to three months, depending on the importance of the deceased, end with the burial of the corpse in an elaborately constructed coffin filled with personal belongings. These rites include divination with the coffin (to consult the spirit of the deceased) by carrying it on the heads of two men, feasts for the ancestors, all night drum/song/dance performances, and the telling of folktales. Some months later, a "second funeral" is conducted to mark the end of the mourning period and to chase the ghost of the deceased from the village forever. These rites involve the largest public gatherings in Saramaka and also include all night drum/song/dance performances. At their conclusion, the deceased has passed out of the realm of the living into that of the ancestors.

Оқшаулау

Гаан Лиодан тыс жердегі сарамака халқы ата-бабалары XVIII ғасырда құлдықтан қашып шыққан сәттен бастап салыстырмалы түрде оқшауланып, байланыссыз халық тобы ретінде өмір сүрді. 1993 жылдың соңғы бөлігінде Стив Грозеклоз есімді жергілікті, тәуелсіз миссионер және басқа да алыс ауылдардан келген сармака ер адамдарының шағын тобы Тапа Вата Сула деп аталатын басты кедергі нүктесінен өтті, бұл "Шут Оф Рапидс" деп аударылады. Бұл алғашқы сапарлар келесі сапарларға жол ашты және келесі жылдарда сыртқы ықпалдың біртіндеп күшеюіне себеп болды. Американдықтар Ричард және Салли Прайс та халықты зерттеді (1966 жылдан қазіргі уақытқа дейін үзіліспен: Суринамде 1986 жылға дейін, ал одан кейін Француз Гвианасында). Бұл 20-ғасырдың аяғындағы далалық жұмыс Суринам марундарының басқа топтары арасында жүргізілген қазіргі заманғы далалық жұмыстарды толықтырады, мысалы, голландиялық ғалымдар Бонно Тоден ван Вельзен мен оның серіктесі Инеке ван Ветерингтің Ндюка этнографиясы. Америкалық медициналық антрополог Эдвард К. Грин 1970-1973 жылдар аралығында Матауилер арасында далалық зерттеулер жүргізді және содан бері үзіліспен сапарлар жасады. Оның докторлық диссертациясы аналық желі арқылы туыстық байланыс және жергілікті рухани сенімдер жүйесінде болып жатқан өзгерістерге арналған. Ол, әсіресе, Африка елдеріндегі ЖИТС және жыныстық жолмен берілетін ауруларға қатысты процестер, сондай-ақ жергілікті емшілерді пайдалану жөніндегі жұмысымен танымал.