Кіріспе

Кредиттік институттарға қатысты саясат аясы

Банктік реттеу және қадағалау – банктерді белгілі бір талаптарға, шектеулерге және нұсқауларға бағындыратын, әдетте банк қадағалаушысы деп аталатын қаржылық реттеуші органмен күшпен жүзеге асырылатын қаржылық реттеудің бір түрі. Әр юрисдикцияда семантикалық айырмашылықтар болуы мүмкін. Көбінесе, банк реттеу және қадағалау банктердің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге, сондай-ақ банктер мен олармен іскерлік байланыс жасайтын жеке тұлғалар мен корпорациялар арасындағы нарықтың ашықтығын арттыруға бағытталған. Оның негізгі құралы – сақтық реттеу және қадағалау, ол банктердің тиімділігі мен төзімділігін ("қауіпсіз және мықты") қамтамасыз етуге, жүйелік тәуекелге алып келуі мүмкін банктердің банкроттығының ықтималдығы мен салдарына азайтуға бағытталған. Сақтық реттеу және қадағалау банктерден тәуекелдерді бақылауды және капитал талаптарымен, өтімділік талаптарымен, шоғырлану тәуекеліне (немесе ірі экспозицияларға) шектеулер қоюмен, сондай-ақ осыған байланысты есеп беру және жария ету талаптарымен, қадағалау бақылауларымен және процестерімен белгіленгендей, жеткілікті капиталды ұстауды талап етеді. Басқа құралымдарға тұтынушылардың құқықтарын қорғауға бағытталған қадағалау, кейде оны іскерлік әрекеттерді реттеу (немесе жай ғана "әдептілік") реттеу және банктерді қадағалау деп те атайды, сондай-ақ банктердің қолданыстағы AML/CFT аясын іске асыруын қамтамасыз етуге бағытталған ақшаны жылыстатуға қарсы қадағалау кіреді. Депозиттерді сақтандыру және тарату органы да банк реттеу және қадағалау аясының бөлігі болып табылады. Банктік (сақтық) қадағалау – бұл жеке несиелік институттарға қатысты қолданылатын "микросақтық" саясаттың бір түрі, ал қаржылық жүйенің тұтастай қарастыруға бағытталған макросақтық реттеуден өзгеше.

Семантика

Банктік қадағалау мен реттеу тығыз байланысты, сондықтан кейбір заң юрисдикцияларында (әсіресе АҚШ-та) «реттеуші» және «қадағалаушы» сөздері жиі бір-бірінің орнына қолданылады. Дегенмен, саясат практикасы банктерге қолданылатын ережелерді белгілеу (реттеу) мен олардың қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қадағалау (сақтықпен қадағалау) арасында ерекшелік жасайды, себебі соңғысы көбінесе дискрециялық құрамдас бөліктерді немесе «қадағалаушылық шешімді» қамтиды. Банктік реттеу және қадағалау жөніндегі Базель комитеті дайындаған жаһандық жүйе үш «бағанды» бөліп көрсетеді: реттеу (1-баған), қадағалаушының дискрециялық өкілеттігі (2-баған) және тиісті ақпарат ашу талаптары арқылы қамтамасыз етілген нарықтық тәртіп (3-баған). Жаңа банк ашуға қатысты талаптарды белгілейтін банк лицензиясы беру қадағалаумен тығыз байланысты және әдетте бір мемлекеттік орган тарапынан жүзеге асырылады. Лицензия иелеріне банкке иелік ету және оны басқару құқығы беріледі. Лицензия беру процесі банк орналасқан заң юрисдикциясының реттеуші ортасына сәйкес келеді. Лицензиялауға банктің операцияларын, қаржылық тұрақтылығын және басқарушылық іс-қимылдарын реттейтін нормативтік талаптарды орындау қабілеті мен ұйымның ниетін бағалау кіреді. Қадағалаушы лицензия алған банктердің талаптарға сәйкестігін қадағалайды және талаптарды бұзу жағдайында міндеттемелер алу, нұсқаулар беру, айыппұл салу немесе (соңғы шара ретінде) банктің лицензиясын жою арқылы жауап береді. Банктік қадағалауды лицензия беру процесінің жалғасы деп қарауға болады. Қадағалау қызметіне банк жазбаларын, операцияларын және процестерін тексеру немесе банк ұсынған есептерді бағалау кіреді. Банктік реттеуде қадағалаушылардың сақтауын қамтамасыз етуі тиіс ең маңызды талап – капитал талаптарын сақтау. Қаржы нарықтарындағы маңызды факторларға бағытталған банктік реттеу қаржы құқығының үш құрамдас бөлігінің бірін құрайды, ал қалған екеуі – сот практикасы және өзін-өзі реттейтін нарықтық тәжірибе. Банктік реттеуге сәйкестік банктік қадағалау арқылы қамтамасыз етіледі.

Тарих

Банктік реттеу және қадағалау көбінесе 19 ғасырда, әсіресе 20 ғасырда қалыптасты, бірақ оның бастапқы нысандары одан бұрынғы кезеңдерге дейін жетеді. Маңызды оқиғаларға 1862 жылы АҚШ Федералдық банктік қадағалауының Валюта бақылаушысы кеңсесінің құрылуы; 1934 жылы АҚШ Федералдық депозиттерді сақтандыру корпорациясының алғашқы ірі депозиттерге кепілдік беру және банктерді жабу жөніндегі орган ретінде құрылуы; 1935 жылы Еуропаның алғашқы заманауи банктік қадағалаушысы – Бельгия Банктік комиссиясының құрылуы; 1974 жылы Англия Банкінің ресми банктік қадағалауды бастауы, бұл үлкен қаржы секторы бар елдерде осы тәжірибенің кеңінен таралуын білдірді; және 1983 жылы Шығыс Кариб теңізінің Орталық банкі мен 1990 жылы Батыс Африка валюталық одағының Банктік комиссиясы арқылы ұлттық емес банктік қадағалаудың пайда болуы, содан кейін 2014 жылы Еуропалық банктік қадағалаудың басталуымен одан да кең ауқымда дамыды.

Капиталға қойылатын талап

Капитал талаптары банктердің активтеріне қатысты капиталды қалай басқару керектігін анықтайды. Халықаралық деңгейде, Халықаралық есеп айырысу банкінің Базель банктік қадағалау комитеті әр елдің капитал талаптарына ықпал етеді. 1988 жылы Комитет Базель капиталдық келісімдері деп белгілі бір капиталды өлшеу жүйесін енгізу туралы шешім қабылдады. Ең соңғы капиталдың жеткіліктілігін қамтамасыз ету аясы Базель III деп танылады. Бұл жаңартылған аяс бастапқысына қарағанда тәуекелге көбірек бейімделуге тиіс, бірақ одан да күрделі.

Резервтік резерв

Қажетті резервтер әрбір банк салымдар мен банкноттар бойынша талап етуге тиіс ең төменгі резерв мөлшерін белгілейді. Бұл түрдегі реттеудің бұрынғы маңызы азайды, себебі назар капиталдың жеткіліктігіне ауысты, және көптеген елдерде ең төменгі резервтік норматив жоқ. Міндетті резервтік нормативтердің мақсаты қауіпсіздік емес, оның орнына өтімділік. Қазіргі уақытта міндетті резервтік нормативі бар елдің мысалы – Гонконг, онда банктер талап бойынша немесе 1 ай ішінде төленуге тиіс міндеттемелерінің 25% -ын саудаға қолдануға жарамды активтер ретінде ұстауға міндетті. Резервтік талаптар бұрын банкноттар мен/немесе банк салымдарының көлемін бақылау үшін де пайдаланылған. Міндетті резервтер кейде алтын, орталық банк банкноттары немесе салымдары, сондай-ақ шетел валютасы түрінде болған.

Қаржылық есептілік пен жария ету талаптары

Банктік мекемелерге қойылатын ең маңызды ережелердің бірі – банктің қаржысын ашықтау талабы. Әсіресе, АҚШ-та, мысалы, Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы (SEC) мемлекеттік нарықта сауда-саттық жасайтын банктердің басшылығынан қаржылық есептілікті қаржылық есептілік стандартына сәйкес дайындауды, оны аудиттен өткізуді және тіркеуді немесе жариялауды талап етеді. Көп жағдайда, бұл банктерден тоқсандық ақпараттар сияқты жиірек қаржылық ақпараттарды дайындау талап етіледі. 2002 жылғы Sarbanes–Oxley заңы SEC талап ететін есептердің құрылымын егжей-тегжейлі сипаттайды. Осы есептерді дайындаумен қатар, SEC сондай-ақ банктің директорлары мұндай қаржылық ақпараттың дұрыстығын куәландыруы керек деп белгілейді. Осылайша, олардың жылдық есептеріне компанияның қаржылық есептілікке қатысты ішкі бақылауы туралы басшылықтың баяндамасы қосылуы тиіс. Ішкі бақылау баяндамасында мыналар болуы керек: компанияның қаржылық есептілігі үшін тиісті ішкі бақылауды орнату және оны сақтау үшін басшылықтың жауапкершілігі туралы мәлімдеме; компанияның соңғы қаржы жылының соңындағы жағдай бойынша компанияның қаржылық есептілігіне қатысты ішкі бақылаудың тиімділігін басшылықтың бағалауы; басшылық компанияның қаржылық есептілігіне қатысты ішкі бақылаудың тиімділігін бағалау үшін қолданатын негізді анықтайтын мәлімдеме; және жылдық есепке енген компанияның қаржылық есептілігін аудиттен өткізген тіркелген мемлекеттік есеп фирмасы компанияның қаржылық есептілігіне қатысты ішкі бақылауды басшылықтың бағалауы туралы куәландыру есебін ұсынғандығы туралы мәлімдеме. Жаңа ережелерге сәйкес, компаниялар жылдық есептің бөлігі ретінде тіркелген есеп фирмасының куәландыру есебін ұсынуға міндетті. Сонымен қатар, SEC басшылыққа қаржылық есептілікке қатысты компанияның ішкі бақылауына маңызды әсер еткен немесе маңызды әсер етуі мүмкін қаржылық тоқсан ішінде болған компанияның ішкі бақылауындағы кез келген өзгерісті бағалауы керек деген талапты қосты.

Кредиттік рейтинг талаптары

Банктер бекітілген кредиттік рейтинг агенттіктерінен қолданыстағы кредиттік рейтинг алу және оны сақтау қажет болуы мүмкін, сондай-ақ оны инвесторлар мен болашақ инвесторларға жариялау міндеттемесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, банктерден ең төменгі кредиттік рейтингті ұстап тұру талап етілуі мүмкін. Бұл рейтингтер болашақ клиенттерге немесе инвесторларға банкпен іскерлік қарым-қатынас жасағанда туындайтын салыстырмалы тәуекел туралы ақпарат беру үшін жасалған. Рейтингтер банктердің жоғары тәуекелге баруға бейімділігін, сондай-ақ мұндай мәмілелер мен бастамаларды табысты аяқтау мүмкіндігін көрсетеді. Банктерді ең қатаң бақылайтын рейтингтік агенттіктер, "Үштік" деп аталады, оларға Fitch Group, Standard and Poor's және Moody's кіреді. Осы агенттіктер банктерге (және барлық мемлекеттік компанияларға) мемлекеттік нарықта қатысушылардың пікірін қалыптастыруда ең көп ықпалға ие. Соңғы жылдары, Ұлы дағдарыстан кейін көптеген экономистер осы агенттіктердің негізгі бизнес-моделінде мүдделердің қақтығысына тап болғанын айтты. Клиенттер осы агенттіктерге өз компанияларының нарықтағы тәуекел деңгейіне сәйкес рейтинг беруді тапсырады. Сонда туындайтын сұрақ: агенттік өз қызметін кімге көрсетеді – компанияға ма, әлде нарыққа ма? Еуропалық қаржы-экономикалық сарапшылар, әсіресе Дүниежүзілік зейнетақы кеңесі (ДЗК), Франция және Германия сияқты еуропалық елдер 2005 жылы қабылданған «Базель II ұсынымдарын» қабылдауға догматикалық және ойсыз түрде ынталандырды деп мәлімдеді. Олар еуропалық банктерді, және одан да маңыздысы – Еуропалық Орталық Банкті, АҚШ-тың екі кредиттік рейтингтік агенттігі – Moody's және S&P – белсенді түрде таныстырған «кредиттік тәуекелдің» стандартталған бағалауларына бұрынғыдан да көп сүйенуге мәжбүр етті, осылайша мемлекеттік саясатты және, әрі қарай, салық төлеушілердің ақшасын бәсекеге қатысты емес, дуополиялық практиканы нығайту үшін пайдаланды, бұл эксклюзивті келісімдерге ұқсас. Қызығы, еуропалық үкіметтер өздерінің реттеуші өкілеттіктерін Еуропадан тыс, жоғары деңгейде либералданған жеке картельдің пайдасына беріп қойды.

Үлкен тәуекелдерге шектеулер

Банктер жеке қарсы тараптарға немесе байланысты қарсы тараптар тобына шамадан тыс үлкен мөлшерде тәуекелдерді қабылдаудан шектелуі мүмкін. Мұндай шектеулер банк активтерінің немесе меншік капиталының пайыздық үлесі ретінде белгіленуі мүмкін, сондай-ақ кепілдік және/немесе қарсы тараптың кредиттік рейтингіне байланысты әртүрлі шектеулер қолданылуы мүмкін. Жоғары тәуекелді инвестицияларға пропорционалсыз тәуекелді шектеу, қаржы институттарының акционерлердің (және фирманың өзінің) капиталын қажетсіз тәуекелге салуына кедерес жасайды.

Қызмет пен мүшелік шектеулері

АҚШ-та 1930 жылдардағы Ұлы депрессияға жауап ретінде президент Франклин Д. Рузвельт «Жаңа мәміле» аясында 1933 жылғы Қағаздар туралы заңды және Гласс-Стигалл заңын (GSA) қабылдады. Бұл заңдар бағалы қағаздарды жалпыға ұсынуды реттейтін кең ауқымды жүйені құрды және коммерциялық банктерге осы қағаздарды кепілдендіруге және саудалауға тыйым салды. GSA банктердің (яғни федералды сақтандырылған тұтынушы салымдарын қабылдайтын банк жарғылық депозиттік мекемелердің) және бағалы қағаздар фирмаларының (техникалық түрде банктер емес, сондай-ақ федералды сақтандырылған тұтынушы салымдарын қабылдамайтын) арасындағы байланыстарға тыйым салды. 1956 жылғы Банктік холдингтік компаниялар туралы заң (BHCA) және оған енгізілген түзетулер банк емес фирмалармен банктердің байланысына қосымша шектеулер қойды, банктерге иелік ететін компаниялардың сақтандыру компанияларына, өндіріс компанияларына, жылжымайтын мүлік компанияларына, бағалы қағаздар фирмаларына немесе кез келген басқа банк емес компанияға меншік немесе бақылау үлесін алуына жол бермеді. Осының нәтижесінде АҚШ-та банктерді бір жағынан, бағалы қағаздар фирмаларын екінші жағынан реттеу үшін ерекше реттеу жүйелері қалыптасты.

Банктік қадағалау органдары

Көптеген мемлекеттер банктердің ұлттық пруденциалдық бақылаушысы ретінде бір мемлекеттік орган тағайындайды: мысалы, Қытайдың Ұлттық қаржылық реттеу басқармасы, Жапонияның Қаржылық қызметтер агенттігі немесе Ұлыбританияның Пруденциалдық реттеу органы. Еуропалық Одақ пен Америка Құрама Штаттарында банктік бақылауды бірнеше ұйым жүзеге асыратын күрделірек жүйелер бар.

Еуропалық Одақ

Еуропалық банктік қадағалау органы Еуроодақтың банктік реттеу саласында маңызды рөл атқарады, бірақ ол банктік қадағалаушы орган емес. Банктік одақта (оған еуроаймақ және ерікті түрде қосылған елдер кіреді, соңғы кезде Болгария да қосылды) Еуропалық Орталық Банк (ЕОБ), өзінің қадағалау бөлімі арқылы, сондай-ақ ЕОБ банктік қадағалау деп аталатын бөлімі арқылы, банктік қадағалаудың орталық нүктесі болып табылады және ұлттық банктік қадағалаушылармен бірлесіп жұмыс істейді, олар бұл контексте жиі «ұлттық құзыретті органдар» (ҰҚО) деп аталады. ЕОБ банктік қадағалауы мен ҰҚО бірлесіп Еуропалық банктік қадағалауды, яғни Бірыңғай қадағалау механизмін құрайды. Банктік одаққа кірмеген елдер өздерінің ұлттық банктік қадағалау органдарына сенеді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ мемлекеттік деңгейдегі банк қадағалаушыларына (немесе "мемлекеттік реттеушілерге", мысалы, Нью-Йорк штатының Қаржылық қызметтер департаменті) және федералдық деңгейде кредиттік ұйымдардың қауіпсіздігін қадағалайтын бірнеше агенттікке сенеді: банктер үшін – Федералды резерв жүйесі, Валюта бақылаушысы кеңсесі және Федералды депозиттерді сақтандыру корпорациясы; ал басқа кредиттік ұйымдар үшін – Ұлттық кредиттік одақтар әкімшілігі және Федералды тұрғын үй қаржыландыру агенттігі.