Кіріспе
2001–2013 жылдар аралығындағы Ұлыбританияның жартылай сот органы Ұлыбританиядағы Қаржылық қызметтер органы
Financial Services Authority in the United Kingdom
Қаржылық қызметтер органы (FSA) 2001 және 2013 жылдар аралығында Ұлыбританиядағы қаржы қызметтері саласын реттеуге жауапты жартылай сот органы болды. Ол 1985 жылы Бағалы қағаздар және инвестициялар кеңесі (SIB) ретінде құрылды. Оның басқармасын Қаржы министрлігі тағайындады, бірақ ол үкіметтен тәуелсіз жұмыс істеді. Ол кепілдікпен шектелген компания ретінде құрылды және қаржы қызметтері саласына төленген алымдар есебінен толық қаржыландырылды. 2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы кезінде банктердің реттеу жұмысындағы кемшіліктер анықталғаннан кейін Ұлыбритания үкіметі қаржы реттеуін қайта құруға және FSA-ны таратуға шешім қабылдады. 2012 жылғы 19 желтоқсанда Қаржылық қызметтер туралы заңға 2013 жылғы 1 сәуірден бастап FSA-ны таратуға рұқсат берілді. Оның функциялары екі жаңа агенттік арасында бөлісті: Қаржылық мінез-құлық органы және Англия банкінің пруденциалдық реттеу органы. Ол таратылғанға дейін Лорд Тернер Эчинсвелл FSA төрағасы болды, ал Гектор Сантс 2012 жылғы маусымның соңына дейін бас директор болып қызмет етті, ол 2012 жылғы 16 наурызда отставкаға кететінін хабарлаған болатын. Оның бас кеңсесі Лондонның Канари-Уорф аймағында, ал тағы бір кеңсесі Эдинбургте орналасқан. Акцияларды қор биржасына тіркеу және ресми тізімді жүргізу үшін құзыретті орган ретінде ол Ұлыбританияның листингтік органы (UKLA) деп аталды.
SIB
Securities and Investments Board Ltd ("SIB") компаниясы 1985 жылғы 7 маусымда Ұлыбританияның қазынашылық канцлерінің бастамасымен құрылды, ол компанияның жалғыз мүшесі болып, 1986 жылғы Қаржылық қызметтер туралы заңға сәйкес оған белгілі бір мемлекеттік реттеу өкілеттіктерін жүктеді. Ол кепілдік берілген жауапкершілікпен шектелген компания (№ 01920623) ретінде тіркелді. 1990 жылдардағы бірқатар дау-дамақтар, оның ішінде Barings Bank-тың банкроттығына әкеп соққан оқиғалардан кейін, қаржы қызметтері саласының өзін-өзі реттеуін аяқтау және көптеген реттеуші органдар арасында бөлінген реттеушілік жауапкершілікті біріктіру қажеттігі туды.
FSA
Бағалы қағаздар және инвестициялар кеңесінің атауы 1997 жылғы 28 қазанда Қаржылық қызметтер жөніндегі орган болып өзгертілді және ол 2000 жылғы Қаржылық қызметтер және нарықтар туралы заңмен берілген заңдық өкілеттіктерді жүзеге асыруды бастады, бұл заң бұрынғы заңнаманы алмастырып, 2001 жылғы 1 желтоқсанда күшіне енді. Осы кезде FSA Құнды қағаздар және фьючерстер органының (SFA) функцияларын да қабылдады, ол Ұлыбританияда акциялар мен фьючерстер саудасына қадағалау жасауға жауапты, өзін-өзі реттейтін ұйым болып табылды.
Жою
2010 жылдың 16 маусымында Қаржы министрі Джордж Осборн FSA-ны тарату және оның функцияларын бірнеше жаңа агенттіктерге және Англия банкіне бөлу жоспарларын жариялады. Қаржылық жүргізу органы (Financial Conduct Authority) қаланың қаржылық қызметін және банк жүйесін бақылауға жауапты болады. Жаңа сақтық реттеу органы (Prudential Regulation Authority) банктер, инвестициялық банктер, жинақ-сақтау кассалары және сақтандыру компанияларын қоса алған қаржы фирмаларының сақтық реттеуін жүзеге асырады. Бұл заң қаржы қызметтерін реттеудің жаңа аясын құрды және FSA-ны таратылды.
Заңда белгіленген мақсаттар
2010 жылғы 8 сәуірде Парламент қабылдаған 2010 жылғы қаржылық қызметтер туралы заң FSA-ға «Ұлыбританияның қаржы жүйесінің тұрақтылығын сақтауға және нығайтуға үлес қосу» деген қосымша заңдық міндетті жүктеді және халыққа хабарлау жөніндегі мақсатын жойды.
2009 жылғы ереже
2009 жылғы 1 қарашада Төлем қызметтері ережелері күшіне еніп, даулы төлемдер кезінде дебеттік және кредиттік карталардың иелерінің кінәсін банктерге дәлелдеу жауапкершілігін жүктеді. Сол күні Банктік қағидалар режимі де қолданысқа енді.
Ұйым
FSA Корольдік қазынашылығы тағайындаған кеңеспен басқарылды. Жою кезінде оның атқарушы төрағасы Адайр Тернер болды. Гектор Санц 2012 жылдың 16 наурызында отставкаға кететінін хабарлағаннан кейін 2012 жылдың маусым айының соңына дейін бас директор қызметін атқарды.
Сындар
FSA кең ауқымды мәселелерді сирек қарады. Мысалы, мыңдаған тұтынушылар Қаржылық омбудсмен қызметіне төлемді қорғау сақтандыруы (PPI) және банк комиссиялары туралы шағым түсірді. Бұл, PPI сатуда мәселе бар екені анықталғаннан кейін болды. FSA ішкі есепте Northern Rock Plc клиенттерінің сеніміне келген нұқсанды басқаруда өзін жеткіліксіз деп бағалады. Мұндай жағдайдың қайталануын болдырмау үшін FSA банктің қаржылық қиындыққа тап болғанда, оны жұртшылыққа жариялауды кейінге шегергеніне рұқсат беруді қарастырып отырғаны хабарланды. FSA Еуропалық Парламенттің Equitable Life Assurance Society дағдарысын зерттеуінің соңғы есебінде сынға ұшырады. Парламенттік Омбудсменнің үкіметтің Equitable Life ісін қарау туралы ұзақ күткен тергеуі FSA-ның осы іске қатысты әрекеттерін де қатты сынады. FSA Солтүстік Рок құрылыс қоғамынан келген ескерту сигналдарын елемеді және банк төңкерілгенге дейін бірнеше ай бойы тәуекелді азайту бағдарламасысыз жұмыс істеуге рұқсат берді. Бөлінген капиталға арналған инвестициялық трасттарды қатты сынға алғанымен, 2007 жылы тергеуді күрт тоқтатты. Сондай-ақ, FSA қызметкерлерінің біліктілігіне қатысты сұрақтар туды. FSA-ның басты міндеттерінің бірі тұтынушыларды қорғау болғанымен, компаниялардың атын жасыруға тырысты, олардың дұрыс емес сатуға қатысқанда тұтынушылардың емес, кінәлі деп танылған компаниялардың жағын алуға бейімділік танытты. 2008 жылдың қараша айында FSA қаржылық қызметтер саласын тиімді реттеудегі өзінің сәтсіздіктерін мойындағанына қарамастан, FSA қызметкерлеріне бонустар берілгені хабарланды. 2008 жылғы 31 мамырда The Times газеті FSA қызметкерлері 2008/09 жылдары 20 миллион фунт стерлинг бонус алғанын растады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 40% көп. 2009 жылғы 11 ақпанда FSA төрағасының орынбасары сэр Джеймс Кросби, тәуекелді басқаруды басқарған кезде HBOS-тегі қауіпті несие беру тәжірибесі туралы ескерткен Пол Мурді жұмыстан босатқаны белгілі болғаннан кейін отставкаға кетті. Сол кездегі FSA төрағасы Лорд Адэйр Тернер 2009 жылғы 13 ақпанда BBC-дің Эндрю Марр бағдарламасында реттеушінің әрекеттерін қорғады. Оның пікірінше, әлемдегі басқа да реттеуші органдар, әртүрлі құрылымдары бар және қатаң немесе икемді деп саналатын, экономикалық құлдырауды болжауға сәтсіз болды. Басқа реттеушілер сияқты, FSA да үлкен экономикалық картинаны қарастырмай, процестер мен процедураларға тым көп назар аудару арқылы зияды шекті. Лорд Тернер, сэр Джеймс Кросбинің HBOS банкі FSA тәуекелді несие беру тәжірибесін қолданғаны үшін төрағаның орынбасары болып тағайындалу себебін түсіндірерлік болғанда, олардың барлық қаржылық мекемелер туралы, белгілі бір деңгейде тәуекелді көрсететін файлдары бар екенін айтты. Тернер 2009 жылғы 25 ақпанда Қаржы комитетінен де сынға ұшырады, әсіресе 2008 жылғы дағдарысқа дейін банктердің ойсыз несие беруін байқамағаны немесе тоқтатуға шара алмағаны үшін. Ол сол кездегі саясаткерлерді FSA-ны "икемді" реттеуге қысым жасағаны үшін кінәлады. 2009 жылғы 17 сәуірде бұрынғы FSA қызметкері, хабар беруші, 2005 жылдан бастап Ұлыбританияның әртүрлі құрылыс қоғамдары алған көтерме несиелерді сатып алудың күрт өсуіне FSA көз жұмғанын мәлімдеді. Өкіл: "Бұл хабар беру емес, жасыл сия", - деді. "Айыптаулар - ашулы бұрынғы қызметкер жасаған өтірік, бұрмалау және жартылай шындықтардың жиынтығы, оның да өз мүддесі бар. Бұл біздің құрылыс қоғамдарын қадағалауымыздың шынайы суретін көрсетпейді". 2012 жылғы 18 тамызда Қаржы комитеті LIBOR ставкасын белгілеу ережелерін нашар орындағаны үшін FSA-ны сынға алды.
The FSA ignored warning signals from Northern Rock building society and continued to allow the bank to operate without a risk mitigation programme for months before the bank's collapse. Despite heavily criticising split cap investment trusts, in 2007 it suddenly abandoned its investigation. There were also some questions raised about the competence of FSA staff. Although one of the prime responsibilities of the FSA was to protect consumers, the FSA was active in trying to ensure companies' anonymity when they were involved in misselling activity, preferring to side with the companies that have been found guilty rather than consumers. It was announced in November 2008, that despite self acknowledged failures by the FSA in effectively regulating the financial services industry, FSA staff would receive bonuses. On 31 May 2008, The Times confirmed that FSA staff had received £20m in bonuses for 2008/09, a 40% increase on the previous year. On 11 February 2009, FSA deputy chairman, Sir James Crosby resigned after it was revealed that he had fired a whistleblower, Paul Moore, who had warned of dangerous lending practices at HBOS when he had been in charge of risk regulation. Lord Adair Turner, the then FSA chairman, defended the actions of the regulator on the BBC's Andrew Marr show on 13 February 2009. His comments were that other regulatory bodies throughout the world, which had a variety of different structures and which are perceived either as heavy touch or light touch also failed to predict the economic collapse. In line with the other regulators, the FSA had failed intellectually by focusing too much on processes and procedures rather than looking at the bigger economic picture. In response as to why Sir James Crosby had been appointed deputy chairman when his bank HBOS had been highlighted by the FSA as using risky lending practises, Lord Turner said that they had files on almost every financial institution indicating a degree of risk. Turner faced further criticism from the Treasury Select Committee on 25 February 2009, especially over failures to spot or act on reckless lending by banks before the crisis of 2008 occurred. He attributed much of the blame on the politicians at the time for pressuring the FSA into "light touch" regulation. On 17 April 2009, a whistleblower (former FSA employee) alleged that the FSA had turned a blind eye to the explosion in purchases of whole sale loans taken on by various UK building societies from 2005 onwards. The FSA denied the claims – "This is not whistleblowing, it is green ink" a spokesman said. "The allegations are a farrago of lies, distortions and half truths made by an obviously disgruntled former employee who clearly has an axe to grind. It does not paint a realistic picture of our supervision of building societies." On 18 August 2012, the Treasury Select Committee criticised the FSA for its poor enforcement of the LIBOR rate setting rules.
Негізгі қағидаларға негізделген реттеу
2005 жылы премьер-министр Тони Блэрдің құпия хаты жарияланғаннан кейін, FSA Ұлыбританияның қаржы қызметтері саласын тым көп реттеу арқылы дамытуын тежеді деген пікірлер айтылды. Бұл жағдай сол кездегі FSA бас директоры Каллум Маккартиді премьер-министрге ресми түрде хат жолдап, оның пікірін түсіндіруді немесе одан бас тартуды сұрауға мәжбүр етті. Премьер-министрдің сын-ескертпелері таңқаларлық болды, себебі FSA-ның жеңілдетілген қаржылық реттеу тәсілі, әдетте, АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясы мен басқа еуропалық реттеушілердің ережелерге негізделген қатаң реттеуімен салыстырғанда банктер мен қаржы институттары үшін қолайлы болды. Керісінше, FSA-ны сынға алған көптеген адамдар оны тұтынушылардың мүддесінен шығып, шетелдік компанияларды тартуға бағытталған «ең төменгі бағаға жарыс» ұйымдастыруда айыптады. FSA бұрынғы ережелерге негізделген реттеуден принциптерге негізделген реттеуге өтуі тұтынушылардың құқықтарын қорғау мақсатын әлсіретуге емес, керісінше күшейтуге мүмкіндік береді деп мәлімдеді: «Біздің принциптеріміз – ережелер. Біз оларды негізге ала отырып, шаралар қолдана аламыз, және біз осыны істедік, сондай-ақ қажет болған жағдайда оны жиірек қолдануға ниеттіміз». Мысалы, 2006 жылдың соңында төлемді қорғау сақтандыруын дұрыс емес сатқан компанияларға қатысты қолданылған шаралар, FSA-ның Бизнес принциптерінің алтыншы принципін бұзуға негізделді, көптеген қаржы қызметкерлері ауыртпалық деп санайтын күрделі техникалық ережелерді қолдану қажеттілігі болған жоқ.
Атқару іс-әрекеттері
FSA өзінің күшсіз құқық қорғау бағдарламасы үшін сынға ұшырады. Мысалы, FSMA инсайдерлік саудаға тыйым салғанмен, FSA инсайдерлік саудаға қатысты тек екі істі ғана сәтті қарады, екеуі де айыпталушылардың айыптамаға қарсылық білдірмеген жағдайларын қамтыды. Сондай-ақ, 2001 жылдан бері FSA өзі реттеген жеке тұлғалар мен компанияларға қарсы инсайдерлік саудаға сегіз рет ғана айыппұл салды, FSA-ның өзінің зерттеулері көрсеткендей, түсіндірілмейтін баға өзгерістері Ұлыбританиядағы барлық корпоративтік бірігу туралы жарияланымдардың шамамен 25 пайызынан бұрын орын алады. HBOS-тағы инсайдерлік сауда оқиғасынан кейін FSA 2008 жылдың 6 мамырында депутаттарға ішкі саудаға тиімдірек қарсы күресуді жоспарлап отырғанын және олардың күш-жігерінің нәтижесі 2008/09 жылдары көрінетінін хабарлады. 22 маусымда Daily Telegraph газеті FSA HBOS-тағы инсайдерлік саудаға қатысты ісін аяқтағанын және ешқандай шара қолданылмағанын жазды. 26 маусымда HBOS төрағасы «Ұлыбритания ақ жағалы қылмыстармен күресте өте нашар болуы мүмкін екеніне сенуге жеткілікті негіз бар» деді. Бірақ 2008 жылдың 29 шілдесінде полиция FSA ұсынған ақпарат негізінде UBS және JP Morgan Cazenove қызметкерлерін инсайдерлік сауда жасады деген күдікпен тұтқындады және бұл бір апта ішіндегі үшінші оқиға болды. Субстандартты ипотекалық дағдарысы әлемдік жаңалықтарға енгеннен кейін бір жыл өткен соң, FSA IFA-дан субстандартты ипотекалық несиелерді сатқаны үшін рекордтық 900 000 фунт стерлинг айыппұл алды.
2007-2009 жылдардағы несиелік дағдарысқа байланысты шаралар
Кейбір сарапшылар FSA-ны 2007 жылы басталган, Ұлыбританияның тұрғын үй нарығының тарылуына, жұмыссыздықтың өсуіне (әсіресе қаржы және құрылыс салаларында), 2008 жылдың ақпан айының ортасында Northern Rock банкiн мемлекеттiк меншiкке алуға және HBOS банкiн Lloyds TSB банкiнiң сатып алуына әкелген жауапсыз банкiлiк жүргiзiлiмдi жеделдетуге мүмкiндiк бергенi үшiн әлсiз және белсендi емес деп санайды. 2008 жылдың 18 қыркүйегінде FSA қиын нарықтардағы құнсыздануды азайту мақсатында 2009 жылдың 16 қаңтарына дейiн қысқа сатуға тыйым салды. Әрине, FSA банктерге қатысты капитал талаптарын кейбiр елдерге қарағанда нашар жүзеге асырды. Мысалы, Австралияның Commonwealth Bank-i Австралиялық сақтандыру реттеу органының ережелерi бойынша 7,6% Tier 1 капиталына ие деп есептелсе, ал егер банк FSA-ның қарауында болғанда, бұл көрсеткiш 10,1% болар едi. 2009 жылдың наурыз айында Лорд Тернер әлемдік қаржы дағдарысын зерттеу жөніндегі есеп жариялады. Есепте "жеңiл реттеу" сәтсiз аяқталғаны және FSA макроэкономикалық реттеуге, сондай-ақ жеке компанияларды мұқият тексеруге көшiп, назар аударуы керек екенi мойындалды. Сондай-ақ, банктердiң шекарадан өтетін реттелуi ұсынылды. Тұтынушыларды қорғауды жақсартуға немесе клиенттерiне дұрыс келмейтiн қаржы мекемелерiне қарсы тiкелей шаралар қолдану туралы ешқандай уәде берiлген жоқ. Бұл зерттеу Лондон қаласында үлкен құптауға ие болды, себебi фирмалар оларды реттеуде "төңкерiс" болады деп қорқып жүрген.