Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Базальтты вулкандық шынының түрі
Form of basaltic volcanic glass
Тахилит (Taqəlyte) – базальтты вулкандық шынының бір түрі. Бұл шыны еріген базальттың жылдам салқындауынан табиғи түрде пайда болады. Ол қышқылдармен ыдырайтын және оңай балқитын магмалық тау жынысының бір түрі. Түсі қара немесе қоңыр, жылтырлығы майлы, шайырлы сияқты. Өте сынғыш, бөгеттерде, тамырларда және интрузиялық массаларда кездеседі. Сөздің шығу тегі ежелгі грек тіліндегі "таχύς" – "жылдам" деген мағынадан басталады. Тахилиттер қара шайырға ұқсайды және көбінесе аз немесе көп мөлшерде көпіршіктермен, кейде сфералық құрылымдармен кездеседі. Олар өте сынғыш, балғамен оңай сынады. Көзбен көруге болатын кішкентай фельдшпат немесе оливин кристалдары да кездеседі. Барлық тахилиттер де оңай ыдырайды және темірдің тотығуынан қоңыр немесе қызыл түске өзгереді. Бұл тау жынысының үш түрлі пайда болу жолы бар. Барлық жағдайларда олар жылдам салқындауға нұсқау беретін жағдайларда табылады, бірақ олар қышқыл жанартаулық шынылардан (немесе обсидиандардан) гөрі әлдеқайда сирек кездеседі, себебі негізгі жыныстардың кристалдануға бейімділігі жоғары, ішінара олар ерітілген күйде болады және молекулалар кристалдық реттелуге көбірек мүмкіндік алады. Тахилитті обсидиан мен пичстондан балқу қабілеті арқылы ажыратуға болады, себебі тахилиттің сынықтары қыздырғанда бірігіп кетеді.
Tachylite ('/t//æ//k//ə//l//aɪ//t/ TAKəlyte; also spelled tachylyte) is a form of basaltic volcanic glass. This glass is formed naturally by the rapid cooling of molten basalt. It is a type of mafic igneous rock that is decomposable by acids and readily fusible. The color is a black or dark brown, and it has a greasy looking, resinous luster. It is very brittle and occurs in dikes, veins, and intrusive masses. The word originates from the Ancient Greek ταχύς, meaning "swift". Tachylites have the appearance of pitch and are often more or less vesicular and sometimes spherulitic. They are very brittle and break down readily under a hammer. Small crystals of feldspar or olivine are sometimes visible in them with the unaided eye. All tachylites weather rather easily and by oxidation of their iron become dark brown or red. Three modes of occurrence characterize this rock. In all cases they are found under conditions which imply rapid cooling, but they are much less common than acid volcanic glasses (or obsidians), the reason being apparently that the basic rocks have a stronger tendency to crystallize, partly because they are more liquid and the molecules have more freedom to arrange themselves in crystalline order. Tachylite can be distinguished from obsidian and pitchstone by determining its fusibility, as splinters of tachylite will fuse together when heated.
Скорьяның көздері
Базальтты жанартаулар лақтыратын ұсақ шөгінді күл немесе "күл" көбінесе тахилиттің кеуекті массалары болып табылады, олардың ішінде қара шыныға кіріктірілген бірнеше ірі кристалдар немесе фенокристалдар бар. Мұндай тахилиттік жанартау бомбалары мен күлді тау жыныстары Исландияда, Оверньде, Стромболи мен Этнада жиі кездеседі, сондай-ақ Скай, Мидлотиан және Файф, Дербишир және басқа да жерлерде кездесетін ескі күл қабаттарында немесе туфтарында кең таралған. Осындай негізгі пумистер теңіз түбінде кеңінен таралған, олар теңіздің қызыл сазы мен басқа да шөгінділерде шашырап жатыр немесе теңіз суынан тұнған марганец оксидтерімен қапталған қабаттарды құрайды. Тахилит фрагменттері, әдетте, темір қосылыстарының тотығуы және гидратациясы салдарынан қатты ыдырайды, нәтижесінде қою қызыл түске ие болады. Бұл өзгерген негізгі шыны "палагонит" деп аталады; оның концентрлі қабаттары көбінесе өзгермеген тахилит ядросын қоршап тұрады және олар соншалықты жұмсақ болғандықтан, пышақпен оңай кесіледі. Палагонитте минералдар да ыдырайды және тек псевдоморфтармен ғана бейнеленеді. Дегенмен, жаңа тахилит шынысы көбінесе плагиоклаздық фельдспаттың ромб тәрізді кристалдарын және аугит пен оливиннің кішкентай призмаларын қамтиды, бірақ бұл минералдардың барлығы көбінесе микролиттер немесе өткір бұрыштары немесе тармақтанған өскіндері бар скелеттік құрылымдар түрінде кездеседі. Палагонит туфтары ескі жанартаулық жыныстардың арасында да табылады. Исландияда бұл жыныстардың кең аумағы, "палагонит формациясы" деп аталады, ол аралды оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа дейін кесіп өтеді. Бұл туфтардың кейбіреулері қазбаларға толы, ал басқалары мұздық шөгінділерімен араластырылған. Олармен бірге кездесетін лавалар көбінесе оливин базальттарынан тұрады. Палагонит туфтары Сицилияда, Эйфельде, Венгрияда, Канар аралдарында және басқа да жерлерде кездеседі.
The fine scoria ashes or "cinders" thrown out by basaltic volcanoes are often spongy masses of tachylite with only a few larger crystals or phenocrysts imbedded in black glass. Such tachylite volcanic bombs and scoria are frequent in Iceland, Auvergne, Stromboli and Etna, and are very common also in the ash beds or tuffs of older date, such as occur in Skye, Midlothian and Fife, Derbyshire, and elsewhere. Basic pumices of this kind are exceedingly widespread on the bottom of the sea, either dispersed in the pelagic red clay and other deposits or forming layers coated with oxides of manganese precipitated on them from the sea water. These tachylite fragments, which are usually much decomposed by the oxidation and hydration of their ferrous compounds, have taken on a dark red color. This altered basic glass is known as "palagonite"; concentric bands of it often surround kernels of unaltered tachylite, and are so soft that they are easily cut with a knife. In the palagonite the minerals are also decomposed and are represented only by pseudomorphs. The fresh tachylite glass, however, often contains lozenge shaped crystals of plagioclase feldspar and small prisms of augite and olivine, but all these minerals very frequently occur mainly as microlites or as skeletal growths with sharply pointed corners or ramifying processes. Palagonite tuffs are found also among the older volcanic rocks. In Iceland a broad stretch of these rocks, described as "the palagonite formation," is said to cross the island from south west to north east. Some of these tuffs are fossiliferous; others are intercalated with glacial deposits. The lavas with which they occur are mostly olivine basalts. Palagonite tuffs are found in Sicily, the Eifel, Hungary, Canary Islands, and other places.
Лава ағынының көздері
Тахилиттің екінші кездесу түрі лава ағындары нысанында болады. Базальттық тау жыныстары көбінесе аз мөлшерде шыны тәрізді негізгі массаны қамтиды, ал лимбургиттерде бұл маңыздырақ және көзге түседі, бірақ олардағы шыны тәрізді түрлері қышқыл лаваларға қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі. Тахилит базальттың немесе диабаздың тез суыған қабырғаларының жиектерінде қалыптасуы мүмкін. Мұндай жиектердің қалыңдығы бір миллиметрге дейін жете алады. Ол ішкі жағынан кристалдаған базальтқа бірте-бірте өтеді. Дегенмен, Гавай аралдарындағы жанартаулар қара базальттың мол көлемін құйып шығарды, оның құрамында фельдшпат, аугит, оливин және темір кендері қара шыны негізде орналасқан. Олар шығарылған кезде жоғары сұйық күйде болады, ал ауаға шыққаннан кейін болатын жылдам салқындау толық кристалдануға мүмкіндік бермейді. Олардың көпшілігі кезекті немесе көпіршікті, ал олардың үстіңгі беттері көбінесе қатаю кезінде өте кедір-бұдыр немесе дөңгелек толқын тәрізді пішінге ие болады. Қабыршақ қатып, сұйық ішкі массасы ағып кеткен үлкен үңгірлер табылады, ал қара тахилиттің сталактиттері мен сталагмиттері шатырларды және едендерді әшекейлейді. Бұл өсінділер кесімінде әдетте қара қоңыр шыны қабырғалармен оралған орталық қуысты көрсетеді, онда аугит, оливин және фельдшпаттың қаңқалары мен микролиттері орналасқан. Килауэа тауының кратерінен будың жұқа бұлттары үнемі көтеріледі, ал балқыған тау жынысынан босатылған бу көпіршіктері бірден қатып, тахилит жіптеріне айналатын базальттың жұқа талшықтарын ауаға алып шығады. Микроскоп астында олар көбінесе толығымен шыныдан тұрады, кейде ұзын түтікшелерге созылған кішкентай дөңгелек ауа көпіршіктерімен кездеседі. Осы сияқты шыны базальтты лавалар тек Гавай аралдарында ғана кең таралған. Австралияның Виктория штатындағы Спринг-Хиллде тахилиттің кен орны табылды, ол аборигендердің тас құралдарын жасау үшін пайдаланылған.
A second mode of occurrence of tachylite is in the form of lava flows. Basaltic rocks often contain a small amount of glassy ground mass, and in the limburgites this becomes more important and conspicuous, but vitreous types are far less common in these than in the acid lavas. Tachylite may form at the edge of sills or thin dikes of basalt or diabase that rapidly cooled. Such edges may be as little as a millimetre thick. It merges internally into crystalline basalt. In the Hawaiian Islands, however, the volcanoes have poured out vast floods of black basalt, containing feldspar, augite, olivine, and iron ores in a black glassy base. They are highly liquid when discharged, and the rapid cooling that ensues on their emergence to the air prevents crystallization taking place completely. Many of them are spongy or vesicular, and their upper surfaces are often exceedingly rough and jagged, while at other times they assume rounded wave like forms on solidification. Great caves are found where the crust has solidified and the liquid interior has subsequently flowed away, and stalactites and stalagmites of black tachylite adorn the roofs and floors. On section these growths show usually a central cavity enclosed by walls of dark brown glass in which skeletons and microliths of augite, olivine and feldspar lie imbedded. From the crater of Mt. Kilauea, thin clouds of steam rise constantly, and as the bubbles of vapor are liberated from the molten rock they carry into the air with them thin fibers of basalt that solidify at once and assume the form of tachylite threads. Under the microscope they prove to be nearly completely glassy with small circular air vesicles sometimes drawn out to long tubes. Only in the Hawaiian Islands are glassy basaltic lavas of this kind at all common. A small outcrop at Spring Hill in Victoria, Australia has tachylite which has been exploited as a material for making Aboriginal flaked stone implements.
Бүркені және жағалық көздер
Тахилиттің үшінші кездесу түрі – базальт пен диабаздың шеттері мен жіңішке тармақтары болып табылады. Олар кейде бірнеше миллиметрден артық емес қалыңдыққа ие, кристалды диабаздың шетіндегі жұқа қабат немесе қара шайырға ұқсайды, бірақ кейде бірнеше сантиметр қалың тамырлар да кездеседі. Мұндай жағдайларда тахилит көбінесе қуысты болмайды, бірақ өте айқын ағын жолақтылығын көрсетеді, ол қара қоңыр дөңгелек дақтар түрінде көрінетін сферолиттер қатарымен ерекшеленеді. Сферолиттердің айқын сәулелі құрылымы бар, кейде әртүрлі түсті аймақтар байқалады. Сфералық емес шыны бөлігі кейде перлитті болады, ал осы тау жыныстары әрқашан сынғыш келеді. Көбінесе кездесетін кристалдар – оливин, аугит және фельдшпар, олармен бірге ұсақ қара ұнтақтанған магнит бөлшектері де бар. Шеттерінде шыны көбінесе кристаллдық өнімдерден мүлдем бос болады, бірақ өте қысқа қашықтықта шыны негізін қамтымайтын қарапайым кристалл диабазға айналады. Сферолиттер массаның көп бөлігін құрауы мүмкін, олардың диаметрі шамамен бір сантиметрге жетеді және кейде одан да ірі болады. Бұл ірі сферолитті тау жыныстары, сферолиттерінің талшықтарының дөрекілігі артып, вариолиттерге айналады, олардың талшықтары фельдшпардың инелеріне немесе аугиттің қауырсын тәрізді өсуіне айналады. Бұл жағдайда ыдыраудың соңғы өнімі де қызыл палагониттік зат болып табылады, бірақ бу қуыстарының болмауына байланысты, бөгеттердің тахилитті шеттері күл төсектеріндегі негізгі лапиллиге қарағанда көбінесе жаңа күйде кездеседі. Базальтты питчстоунның көптеген кездесу орындары Скай, Мулл және Шотландияның батыс бөлігінен хабарланған; олар Англияның солтүстігінде және Шотландияның орталығындағы диабаздық интрузиялармен байланысты кездеседі. Германияның Саар аймағында ұқсас тау жыныстары кездеседі, олардың кейбіреулері Вайссельбергиттер (Вайссельбергтен) деп сипатталған. Бұл топтағы тахилиттердің басқа да кездесетін орындары – Жаңа Провиденс, Силезия және Швеция.
A third mode of occurrence of tachylite is as the margins and thin offshoots of dikes or sills of basalt and diabase. They are sometimes only a fraction of an inch in thickness, resembling a thin layer of pitch or tar on the edge of a crystalline diabase dike, but veins several inches thick are sometimes found. In these situations tachylite is rarely vesicular, but it often shows very pronounced fluxion banding accentuated by the presence of rows of spherulites that are visible as dark brown rounded spots. The spherulites have a distinct radiate structure and sometimes exhibit zones of varying color. The non spherulitic glassy portion is sometimes perlitic, and these rocks are always brittle. Common crystals are olivine, augite and feldspar, with swarms of minute dusty black grains of magnetite. At the extreme edges the glass is often perfectly free from crystalline products, but it merges rapidly into the ordinary crystalline diabase, which in a very short distance may contain no vitreous base whatever. The spherulites may form the greater part of the mass, they may be a quarter of an inch in diameter and are occasionally much larger than this. These coarsely spherulitic rocks pass over into the variolites by increasing coarseness in the fibers of their spherulites, which soon become recognizable as needles of feldspar or feathery growths of augite. The ultimate product of decomposition in this case also is a red palagonitic substance, but owing to the absence of steam cavities the tachylite selvages of dikes are more often found in a fresh state than the basic lapilli in ash beds. Many occurrences of basaltic pitchstones have been reported from Skye, Mull, and the western part of Scotland; they are found also in connection with the intrusive diabase sills in the north of England and the center of Scotland. In the Saar district of Germany similar rocks occur, some of which have been described as weisselbergites (from Weisselberg). Other localities for tachylites of this group are New Providence, Silesia and Sweden.