Кіріспе

Венесуэланың мемлекеттік мұнай және электр компаниясы Petróleos de Venezuela, S. A. (Акроним PDVSA, peðeˈβesa) (Ағылшын тілінде: Petroleum of Venezuela) – Венесуэланың мемлекеттік мұнай және табиғи газ компаниясы. Ол мұнайды барлау, өндіру, қайта өңдеу және экспорттау, сондай-ақ табиғи газды барлау және өндіру салаларында қызмет етеді. 1976 жылдың 1 қаңтарында құрылғаннан бастап, Венесуэланың мұнай өнеркәсібін ұлттықтандырумен бірге, PDVSA әлемдегі бесінші ірі мұнай экспорттаушысы Венесуэланың мұнай өнеркәсібінде үстемдік құрды. Венесуэланың мұнай қоры әлемдегі ең ірісі болып табылады және мемлекеттік PDVSA Венесуэла үкіметін маңызды қаржылық ресурстармен қамтамасыз етеді. Боливариан революциясынан кейін PDVSA негізінен Венесуэла үкіметі үшін маңызды кіріс көзі ретінде пайдаланылды. Табыстар президенттікке көмек көрсетуге де жұмсалды, қаражат Венесуэла үкіметінің жақтастарына бағытталды. 2004 және 2015 жылдар аралығында кем дегенде 11 миллиард АҚШ доллары ұрланған. 2014 жылға дейін жоспарлау министрі болған Хорхе Джордани 300 миллиард доллар қарапайым түрде ұрланғанын бағалап отыр. Әсіресе, компания әскери бақылауға алынғаннан кейін.

Резервтер мен қуат

2003 жылғы деректер бойынша, PDVSA мәліметтеріне сәйкес, Венесуэланың дәстүрлі мұнай қоры Батыс жарты шарындағы ең ірісі болып табылады және жалпы қордың шамамен жартысын құрайды. Бұл Венесуэланы дәстүрлі мұнайдың дәлелденген қоры бойынша әлемде бесінші орынға қояды. Ориноко белдеуіндегі шамамен мөлшердегі қатты, аса ауыр шикі мұнай қоры ескерілгенде, Венесуэла әлемдегі ең ірі көмірсутек қорына ие екенін мәлімдейді. Венесуэлада сондай-ақ табиғи газ қоры да бар. PDVSA компаниясы Оринокодан өндірілетін шикі мұнайды «Оримульсия» деп аталатын отынға айналдырады. PDVSA-ның стратегиялық серіктестіктер мен операциялық келісімдерді қоса алғандағы өндірістік қуаты күніне шамамен құрайды (600 000 м³). Ресми тұлғалар өндірістің шамамен екенін айтады, бірақ ОПЕК және ЭИА сияқты көптеген дереккөздер Венесуэланың өндірісін кем дегенде төмен деп бағалайды. Уго Чавес президенттігі кезінде ұйымның жалақысы үш есеге өсті, ал мұнай өндірісі күніне 700 000 баррельге дейін күрт төмендеді. Мұнай бағасы 2002 жылы өсе бастап, 2008 жылы бір баррелі 147 долларға жетті. PDVSA мұнай бағасының өсуімен сипатталатын келесі кезеңде өсімді тоқтатты. 2002 мен 2012 жылдар аралығында жұмыс орындарындағы жарақаттар 1,8 миллион адам-сағатқа 6,2 жарақатқа дейін өсті, бұл 2012 жылы Pemex үшін 0,6 миллион адам-сағатқа қарағанда өте жоғары көрсеткіш, бұл компанияның тиімділікті арттырудағы қиындықтарын көрсетеді. 2012 жылы PDVSA президенттің жақтастарын ғана жұмысқа алуға бағытталды және PDVSA кірісі Венесуэланың социалистік «революциясын» қаржыландыруға жұмсалды.

1970-ші жылдар: Ұлттандыру

Карлос Андрес Перестің президенттігі кезінде, оның «La Gran Venezuela» атты экономикалық жоспары мұнай өнеркәсібін ұлттандыруға шақырды. Венесуэла 1976 жылғы 1 қаңтарда Зумак мұнай кенінің 1-ші (Мене Гранде) орнында мұнай өнеркәсібін ресми түрде ұлттандырды. Осылайша «Petróleos de Venezuela S. A.» (PDVSA) құрылды. Бұрын Венесуэлада жұмыс істеген барлық шетелдік мұнай компанияларының орнына венесуэлалық компаниялар келді, мысалы Lagoven (Standard Oil), Maraven (Shell) және Llavonen (Mobil). 1976 жылғы ұлттандырумен әрбір бұрынғы көпұлттық оператор PDVSA-ның еншілес компаниясына айналдырылды. Бұл еншілес компаниялар PDVSA және Венесуэла Энергетика министрлігіне бағынышты әкімшілік құрылымға біріктірілді және жаңадан қол жеткізген тәжірибелерін дереу пайдаланды. Ұлттандырудан кейін 25 жыл ішінде PDVSA Латын Америкасындағы ең ірі компанияға және әлемдегі ең табысты он компанияның біріне айналды. Венесуэла мұнай өнеркәсібін ашу, яки Apertura, Венесуэланың Жоғарғы Сотының шешімімен басталды, ол венесуэлалық жерде көпұлтты корпорациялармен ынтымақтастыққа тыйым салатын ескі заңдарды жойды. 1993 жылдан 1998 жылға дейін PDVSA «стратегиялық серіктестіктер» деп аталатын арнайы келісімдер бойынша бірнеше көпұлтты компаниялармен мұнай өндіру құқығын бөлісті, тиімді түрде венесуэлалық шикі мұнайды сыртқы сараптама мен технологияның арқасында ұлғайған тиімділікке айырбастады. Бұл «стратегиялық серіктестіктер» даулы болды: Венесуэла көпұлтты компанияларға жеңіл салық салу және ішкі ресурстарды бақылау жоғалту есебінен пайданы барынша арттыра алды. 1998 жылы Чавес сайланғаннан кейін Венесуэланың назары ОПЕК талаптарына сәйкес келуге көбірек аударылды. Алайда, 1990 жылдардың соңында мұнай бағасы төмендеген кезде, ОПЕК ережелеріне сәйкес келе отырып, арнайы келісімдерді сақтау мүмкін болмады, нәтижесінде Венесуэла үшін Apertura келісімдері аяқталды. 1998 жылы PDVSA күніне 3,4 миллион баррель мұнай өндірді және 40 000 қызметкері болды. Заң бойынша ол түскен кірісін Венесуэла Орталық банкіндегі мемлекеттік қор шоттарына сақтады.

2000-2010: Әлеуметтік шығындар

2002 жылдың желтоқсанында Венесуэланың 2002-2003 жылғы жалпы ереуілі барысында PDVSA компаниясының көптеген менеджерлері мен қызметкерлері, оның ішінде CTV кәсіподақ федерациясы, Венесуэла президенті Уго Чавесқа мерзімінен бұрын сайлау тағайындау үшін қысым көрсетуге бірікті, соның салдарынан екі айға мұнай өндірісі тоқтатылды. Шамамен 19 000 қызметкер, олардың басым бөлігі тәжірибелі маман болған, жұмыстан бірден босатылды, ал өндіріс үкіметке адал қызметкерлердің күшімен қайта жандандырылды. Халықаралық Еңбек Ұйымы (ХЕҰ) Венесуэла үкіметін осы ереуілге байланысты «ұсталғандар мен азаптау туралы айыптауларды тәуелсіз тергеуге» шақырды. Компания содан бері өз еркімен барлық қызметкерлері қатысатын әскери жасақ құрды, бұл үкімет тарапынан болуы мүмкін «төңкеріске» қарсы қорғану мақсатында жасалды. Ол өзін мемлекеттен ажырамас бөлік деп санайды, ал оның әлеуметтік бағдарламалары елдегі «социалистік революцияны» көбінесе жүзеге асырады. 2005 жылы PDVSA Қытайдағы алғашқы кеңсесін ашты және мұнай танкерлерінің паркін 58-ге дейін үш есеге ұлғайту жоспарларын жариялады. 2005 жылдың сәуір және мамыр айларында PDVSA, Венесуэла мен Аргентина үкіметтері арасындағы келісімге сәйкес, табиғи газ тапшылығынан туындаған энергетикалық дағдарыстың салдарына жеңілдету үшін соңғысына 50 миллион тонна мазут жіберді. 2005 жылдың қарашасында PDVSA және оның АҚШ-тағы еншілес компаниясы Citgo, Массачусетс штатымен Бостон қаласындағы аз қамтылған отбасыларға жылу майын нарықтық бағадан 40% төмен бағамен жеткізу туралы келісім жасады. Кейіннен осындай келісімдер АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы басқа штаттармен және қалалармен де жасалды, оның ішінде Нью-Йорк штатының Бронкс ауданы, Мэн, Род-Айленд, Пенсильвания, Вермонт және Делавэр. Аталған бағдарлама аясында Citgo шамамен 150 мың тонна жылу майын нарықтық бағадан төмен бағамен ұсынды, бұл әр галлонына 60-80 центке дейін жеңілдік бергенмен тең. 2006 жылғы 28 шілдеде Moody's Investor Service кредиттік рейтингтік агенттігі PDVSA компаниясының жеке рейтингтерін алып тастады, себебі мұнай компаниясы жеткілікті операциялық және қаржылық ақпарат ұсынбады. 2019 жылдың өзінде PDVSA компаниясы 2004 жылғы қаржылық нәтижелерін АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар комиссиясына тапсырмаған, олар 2005 жылдың маусым айында ұсынылуға тиіс болған. 2000 жылдары PDVSA шатырлар мен қоқыстарды тасымалдау бойынша көрнекі жобаларды жүзеге асырды. 2008 жылы PDVSA Латын Америкасының ең ірі компаниясы болды, бірақ 2009 жылы «Латин Бизнес Хроникасының» аймақтың 500 ең ірі компаниясының рейтингісіне сәйкес, оны Petrobras және Pemex басып өтті.

2007 жылғы иелiктен айыру

2007 жылы PDVSA қайта ұлттықтандыру бағдарламасының аясында AES корпорациясынан Electricidad de Caracas компаниясының 82 пайызын сатып алды. Кейіннен, 2008 жылдың желтоқсанына қарай меншік үлесі 93,62%-ға дейін өсті. ExxonMobil компаниясымен келісімге келу қиын болды; Венесуэла ExxonMobil активтерінің кітаптық құнын ұсынды, ал ExxonMobil 12 миллиард долларға дейін талап етті. 2012 жылдың қаңтарында бұл және ConocoPhillips компаниясының талаптары Дүниежүзілік банктың инвестициялық дауларды шешу жөніндегі халықаралық орталығында қарастырылып жатты. 2012 жылдың ақпан айында PDVSA ExxonMobil компаниясына 2007 жылы Венесуэладағы активтерін ұлттықтандырғаны үшін 255 миллион доллар төледі, ал 2009 жылы ұлттықтандырылған табиғи газ активтері үшін Williams Cos Inc. және Exterran Holdings, Inc. (АҚШ) компанияларына 2012 жылдан бастап 420 миллион доллар төленді. Осы кезеңде мұнай өнеркәсібінің басшылары мен саясаткерлер кем дегенде 11 миллиард долларды жымқырып алды. 2004 және 2015 жылдар аралығында Credit Suisse банкінде ашылған 25 шотта төрт жемқорлық схемасына қатысы бар 24-тен астам венесуэлалық кем дегенде 273 миллион доллар жинады.

2010 жылдар: Венесуэладағы дағдарыс, сыбайлас жемқорлық

2010 жылы PDVSA Антигуа үкіметіне Брюс Раппапорттың National Petroleum Ltd компаниясынан Батыс Индия мұнай компаниясының (WIOC) қалған барлық акцияларын сатып алу үшін 68 миллион доллар қарыз берді. 2012 жылы PDVSA Венесуэладағы Cardon VI газ блогында газ өндіру жобасын бастау үшін Eni SpA және Repsol компанияларымен бірлескен кәсіпорын туралы келісімге кіретінін мәлімдеді. Бұл бірлескен кәсіпорынның өндірісі 80-100 миллион текше метр газға жетеді деп күтілуде. 2014 жылдың ақпан айында PDVSA және ағылшын-француздық мұнай компаниясы Perenco Petrowarao бірлескен кәсіпорнында өндірісті арттыру үшін 600 миллион долларлық қаржыландыру туралы келіссөздер жүргізді. 2014 жылдың қазан айында Венесуэла Алжирден алғашқы мұнай партиясын импорттады, осылайша мұнайын сұйылта алды. Чавес жүргізген саясат Венесуэлада дағдарыс тудырып, ел экономикасы күрт нашарлады. Гиперинфляция мен азық-түлік тапшылығы салдарынан жалақының құны төмендеп, жұмысшылардың көптеп жұмыстан кетуіне әкелді. 2017 жылға қарай PDVSA халықаралық сулар арқылы мұнай экспорттауға шамасы келмеді, себебі теңіз заңнамасына сәйкес қауіпсіздік тексерулері мен тазарту жұмыстарын жүргізу қажет болды. Бұл мәселе салдарынан Кариб теңізінде танкерлер тобы тұрып қалды. Сонымен қатар, Николас Мадуро PDVSA басшысын қызметтен босатып, оның орнына генерал-майор Мануэль Кеведоны тағайындады, осылайша әскерилерге PDVSA-ны бақылауды тапсырды. 1999 мен 2017 жылдар аралығында PDVSA шамамен 635 миллиард доллар табыс тапты және қосымша 406 миллиард долларлық мұнай өндірді. Өндіріс одан әрі төмендеп, 1998 жылғы көрсеткіштің жартысына жетті. Ақшаға есеп беру талабы жойылды және 2014 жылға дейін жоспарлау министрі болған Хорхе Джордани 300 миллиард доллар қаражат ұрланғанын бағалады. 2015 жылдан бері АҚШ Әділет министрлігінің PDVSA-дағы жемқорлыққа қатысты тергеуі нәтижесінде 12 адам PDVSA және оның мердігерлері арасындағы парақорлық схемасына қатысқандары үшін кінәлі деп танылды. Схемаға компания ішіндегі адамдар қатысты, олар сатушыларға артықшылықтар беру үшін қайтару ақысын алды. Мысалы, 2015 жылы Роберто Энрике Ринкон тұтқындалды және 2016 жылы энергетикалық келісімшарттарды алу үшін пара алу және салықтан жалтару қылмыстары үшін кінәлі деп танылды. 2016 жылы ол "36 maletín негізінде құрылған, күрделі иелену құрылымы бар компаниялар" құрғаны туралы айтылды. Бұл әрекеттер АҚШ-тың шетелдік жемқорлыққа қарсы заңын бұзды және ақшаны жылыстау үшін жасалған құлқындық ретінде қарастырылды. 2017 жылдың тамызында президент Дональд Трамп әкімшілігі PDVSA-ға қарсы экономикалық санкциялар салды, бұл компанияның несие нарықтарына қол жеткізуін шектеді. 2019 жылдың басында Мадуро биліктен кету мүмкіндігінің пайда болуы елде сенімділікті арттырып, PDVSA облигацияларының құны 5%-ға өскендей нақты қаржылық пайда әкелді.

2020 жылдар

2020 жылы Мадуро PDVSA компаниясын қайта құру жөніндегі комитет құрды. 2021 жылдың қыркүйек айында АҚШ-та PDVSA компаниясы Siemens Energy компаниясына 150 миллион доллар берешегі бойынша сот процесі басталды, PDVSA АҚШ санкцияларына байланысты оны төлей алмайтынын мәлімдеді. 2023 жылға қарай PDVSA 21,2 миллиард долларлық есеп айырысу жүйесін төлемеді; Мадуро комитетті таратып, мұнай министрі Тарек Эль Айсамиді Педро Рафаэль Телечеамен алмастырды. Сәуір айына дейін, Бас прокурор Тарек Саабтың мәліметінше, 51 адам ұсталды. Citgo компаниясына толық иелік еткен PDVSA өзінің ең жақсы кезеңінде АҚШ-тың ішкі мұнай нарығының 10%-ын бақылап, Венесуэладан американдық тұтынушыларға тиімді экспорттық тізбек құрды. 2013 жылы, өнімділігі төмендесе де, PDVSA Ресейдің «Роснефть» компаниясын өндіріс серіктесі ретінде тартты, күніне 2,1 миллион баррель мұнай өндіруді жоспарлады. 2018 жылдың қазан айында PDVSA инвесторларға Citgo қолдауымен шығарылған облигация бойынша 949 миллион доллар төледі, көптеген сарапшылар компанияның соңғы қаржылық қиындықтарын ескере отырып, мұндай төлемге мүмкіншілік жоқ деп санайтын. Бұл төлем PDVSA Citgo-ға ие бола беретінін білдірді, бірақ төлеуден бас тартса, Citgo-ның меншігі PDVSA кредиторларының біріне өтеді. Citgo-ны жоғалту PDVSA үшін катастрофалық болар еді, себебі олар АҚШ-қа экспорттық тізбегінің маңызды терминалы мен Citgo өндіретін мұнайды өңдеуге қажетті химиялық қоспаларды жоғалтар еді. Бұл Венесуэла экономикасына қосымша нұқсан келтіріп, үкіметтің валюталық түсімдерінің 90%-ын қамтамасыз ететін кіріс көзін құрғатқан болар еді. 2019 жылдың сәуірінде келесі төлем мерзімі келді, сол кезде PDVSA толыққанды төлей алмайтын, қалған 60 миллиард долларлық қарызы бар еді. Канадалық «Crystallex» тау-кен компаниясы PDVSA-ның Citgo активтерінің тағы бір кредиторы болып табылады және егер PDVSA 2020 жылы дефолтқа ұшыраса, оны бақылауға алуы мүмкін. 2022 жылдың қаңтарында АҚШ Қаржы министрлігі Citgo-ны кредиторлардың иелігіне өтуінен қорғайтын ережені ұзартты, ал 2023 жылдың сәуірінде оны тағы 3 айға ұзартты.

Қауіпсіздік

2003 жылдан бері қауіпсіздік мәселелері нашарлап келеді. 2012 жылдың қыркүйек айында "Эль Палито" мұнай өңдеу зауытында найзағайдан өрт шықты.

Бұрынғы

Hovensa LLC мұнай өңдеу зауыты, АҚШ Виргин аралдары – 2015 жылы жабылды. Hovensa компаниясы PDVSA және Hess Oil Virgin Islands Corp. компанияларына бірлесіп тиесілі болды. Багам мұнай өңдеу компаниясы (BORCO), Багам аралдары – PDVSA 2008 жылдың сәуіріне дейін Кариб теңізіндегі мұнай сақтау терминалының жалғыз иесі болды. Жаңа иелері Royal Vopak (20%) және First Reserve Corporation (80%) болды. Олар Vopak Terminal Bahamas деген атпен қызмет етеді. Олар 2011 жылы Buckeye Partners компаниясына сатты. Ruhr Oel, Германия – PDVSA Ruhr Oel GmbH компаниясының 50% үлесіне ие болды, ал қалған 50% BP-нің неміс бөлімшесі Aral AG-ға тиесілі еді. PDVSA өз үлесін 2010 жылдың қазан айында Ресейдің «Роснефть» компаниясына сатты.