Кіріспе
Сот судьясы тағайындаған сот қызметкері. АҚШ заңдарында арнайы сарапшы – сот бұйрықтарының орындалуын қамтамасыз ету үшін немесе судьяның атынан дәлелдерді тыңдау және судьяға мәселені шешу бойынша ұсынымдар беру үшін судья тағайындайтын лауазымды тұлға. Арнайы сарапшыны, толық сотқа дейін жетпейтін қысқаша және әкімшілік мәселелерді қарауға сеніп тапсырылған Жоғары сот судьясы – капитан туралы дәстүрлі ортақ құқық түсінігімен шатастыруға болмайды. АҚШ федералды сот жүйесінде арнайы сарапшы федералды соттың қосымша органы болып табылады. Федералдық азаматтық іс жүргізу ережелерінің 53-бабы федералды сотқа тараптардың келісімімен сот ісін жүргізу және сотқа есеп беру үшін арнайы сарапшыны тағайындауға рұқсат береді. Федералдық азаматтық іс жүргізу қағидаларының 53-бабы арнайы сарапшыны тек келесі шарттардың бірі орындалғанда тағайындауға рұқсат береді: 1) тараптар тағайындауға келіседі; 2) қазысыз сот отырысын өткізу немесе ерекше жағдай, есептеу немесе залапты есептеу қиын болған кезде фактілерді анықтау бойынша ұсынымдар жасау; 3) судья немесе әкімшілік судья тиімді және уақтылы шеше алмайтын сотқа дейінгі немесе соттан кейінгі мәселелерді қарау.
In the law of the United States, a special master is an official appointed by a judge to ensure judicial orders are followed, or in the alternative, to hear evidence on behalf of the judge and make recommendations to the judge as to the disposition of a matter. The special master should not be confused with the traditional common law concept of a master, a judge of the High Court entrusted to deal with summary and administrative matters falling short of a full trial. In the federal judiciary of the United States, a special master is an adjunct to a federal court. Rule 53 of the Federal Rules of Civil Procedure allows a federal court to appoint a special master, with the consent of the parties, to conduct proceedings and report to the Court. of the Federal Rules of Civil Procedure. Rule 53 allows for a special master to be appointed only if one of the following exists: (1) the parties consent to the appointment, (2) to hold a trial without a jury or make recommended findings of fact where there is some exceptional condition or accounting or difficult computation of damages, or (3) address pre trial or post trial matters that cannot be effectively and timely addressed by a judge or magistrate judge.
Мысалдар
АҚШ округтік сотының судьясы Томас Уитфилд Дэвидсон 1948 жылы Демократиялық партияның алғашқы сайлау кампаниясында Линдон Б. Джонсонның АҚШ Сенатына сайлаудағы дауыс беру алаяты туралы айыптауларды тергеу үшін арнайы сарапшыларды тағайындады. Роберт А. Кароның сөзіне сүйенсек, сарапшылар Джонсонның 86 дауыспен жеңіске жеткенінің себебі жүздеген жалған бюллетеньдер болғанын анықтаған болар еді, бірақ АҚШ Жоғарғы Соты тергеуді тоқтатты, себебі алғашқы сайлауға федералды үкімет емес, Демократиялық партия жауапты екендігін мәлімдеді. Күрделі электрондық ашу (немесе "eDiscovery") мәселелерінде арнайы сарапшыларды пайдалануды Сот тағайындаған сарапшылар академиясы (ACAM) қабылдады. АҚШ Федералдық талаптар соты Ұлттық балалар вакцинасынан зардап шегу туралы заң бойынша талаптарды қарау үшін Арнайы сарапшылар кеңсесін, жайылған түрінде «вакцина соты» деп белгілейді. Арнайы сарапшыларға қатысты істер көбінесе мемлекеттік органдардың азаматтық құқықтарды бұзатыны дәлелденген жағдайларды қамтиды. Соңғы жылдары арнайы сарапшылар жұмыс істеген маңызды істердің арасында АҚШ Конституциясын бұзады деп танылған түрмелерді жаңартуға бұйрық берілген жағдайлар, сондай-ақ қатал және ерекше жазаны тиымдайтын Конституцияны бұзатын және нашар күйде болғандықтан тұтқындардың құқықтарын бұзатын психикалық денсаулық сақтау орталықтары бар. Арнайы сарапшылармен айналысатын істердің тұжырымдамалары Коэннің арнайы сарапшылар ісі туралы баяндамасында жарияланады. Гарвард құқық профессоры Лоуренс Лессиг Microsoft-қа қарсы монополиялық істе арнайы сарапшы болып тағайындалды, бірақ Microsoft-тың наразылығынан кейін қызметтен алынды. 2001 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ-та болған шабуылдан кейін сол кездегі Бас прокурор Джон Эшкрофт Кеннет Файнбергті құрбандарға 11 миллиард долларлық өтемақы төлеуді қадағалау үшін арнайы сарапшы етіп тағайындады. Waymo v. Uber ісінде судья Уильям Алсуп Uber компаниясы «Ричард Джейкобс хатын» жарияламағаны үшін ашу ережелерін бұзған-бұзбағанын анықтау үшін арнайы сарапшыны тағайындады.
Трамп АҚШ-қа қарсы
2022 жылдың 22 тамызында АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамптың резиденциясы Мар-а-Лагода ФБР-дің іздестіруінен кейін Трамп іздестіру ордерін орындау кезінде тәркіленген жоғары құпиялы құжаттарды әлеуетті адвокат-клиент құпиясын тексеру үшін "бейтарап" арнайы сарапшыны тағайындауды талап етті. Федералды округ сотының судьясы Айлин Кэннон, мәселенің талқылануына дайындалып, келісуге дайын екенін білдірді. 2022 жылдың 5 қыркүйегінде Кэннон өтінішті қанағаттандырды, бірақ Әділет министрлігі 8 қыркүйекте шағымданып, "[бұл бұйрық үкімет пен қоғамға қажетсіз түрде жоғары құпиялы материалдарды арнайы сарапшымен бөлісуді талап ету арқылы қайта орнатуға келмейтін зиян келтіреді" деген негіз келтірді. 12 қыркүйекте Әділет министрлігі Трамп ұсынған кандидаттардың бірін, Реймонд Д. Дириді арнайы сарапшы лауазымына мақұлдады. 15 қыркүйекте Кэннон Дириді тағайындады, бұл заңгерлердің кеңінен наразылығын тудырды, олар бұл шешімді де, Кэннонның айқын жақпаруын да "ақылсыз және терең саясиланған әрекет" деп атады. Диридің осы істе бейтараптығына күмән тудырды, өйткені ол Шетелдік барлауды қадағалау сотының мүшесі болған, ал ФБР Картер Пейджді "Crossfire Hurricane" ісінде бақылаған кезде бұл соттың рөлі даулы болды. Көп ұзамай, Дири тағайындалғаннан кейін, Трамптың құжаттарды құпиясыздандырғанына ешқандай дәлел ұсынбаған кезде, оның құқықтық командасы Диридің сұрауына қарамастан, Мар-а-Лагодағы олардың болуын ақтау үшін бұрын көп мәлімдеген. Дири мәлімдеді, егер Әділет министрлігі "құжаттардың құпия болып қалатынын нақты дәлелдесе, онда оларды құпия деп қарастырады" және оларды Трампқа қайтаруға құқығы жоқ. Сондай-ақ, Дири ФБР рейд кезінде кейбір құжаттарды "жасаған" деген Трамптың жалған мәлімдемесін растауды талап етті. "Нью-Йорк Таймс" газетінің хабарлауынша, заңгерлер Трамптың арнайы сарапшыны тағайындау туралы талабы стратегиялық қателік болды деп санайды. 29 қыркүйекте Кэннон Трамптың ФБР оған қарсы дәлелдерді "жасады" деген мәлімдемесіне дәлелдер ұсынуға міндетті емес екендігі туралы шешім қабылдады, "Бұл кезеңде, тәркіленген материалдарды қараудан бұрын талапкерге қосымша талаптар қойылмайды. Соттың тағайындау бұйрығында бұл міндет көзделмеген" деп мәлімдеді және іс қағаздарын қарау мерзімін 30 қарашадан 16 желтоқсанға дейін ұзартты, бұл заңгерлердің кеңінен сынауына түсті. Сонымен қатар, Трамп өзінің құқықтық командасы арқылы Дири өзінің талабымен "өкілеттігін асырып кеткеніне" шағымданды. 2022 жылдың 8 қазанында The New York Times газеті Трамп кеңесшілеріне ФБР Мар-а-Лагодадан тапқан құжаттарды Ұлттық архивтер мен жазбалар басқармасына сайлау кезінде Ресейдің араласуы "алғаусыздық" екенін дәлелдейтін құжаттарға айырбастау үшін қысым жасау мақсатымен сақтап қалғанын айтты. 14 қазанда Әділет министрлігі федералдық апелляциялық сотқа арнайы сарапшының тексеруін тоқтату туралы өтініш берді, оны "негізсіз" деп атады, себебі "[талапкердің атқарушылық құпиялылыққа қатысты нақты талаптары жоқ] және жеке адвокат-клиент құпиялылығына қатысты нақты талаптары жоқ". Диридің өзі де осыған ұқсас пікір білдірді. 2022 жылдың 1 желтоқсанында федералдық апелляциялық сот арнайы сарапшының тексеруін күштен шығарды, Трампқа қарсы айқын сын айта отырып: "Заң анық. Біз іздестіру ордері бойынша кез келген адамға үкіметтік тергеуді тоқтатуға рұқсат беретін ереже жасай алмаймыз. Сондай-ақ, бұрынғы президенттерге ғана рұқсат беретін ереже жасай алмаймыз".