Қытай Юань әулетінің батыры Көк Төмөр

Кіріспе

Қытай Юань әулетінің генералы Кёке Темур (; монғолша: ᠬᠥᠬᠡᠲᠡᠮᠦᠷ, Köketemür, Хөхтөмөр; 1375 жылы қайтыс болды), қытайша аты Ван Баобао, Қытайдың Юань әулетінің көрнекті генералы болған.

Тарих

Ол Хэнань провинциясында дүниеге келген. Оның әкесінің руы Орталық Азиядан шыққан, мүмкін, жақында Баяд моңғолдарынан тараған. Анасы Найман тайпасынан болған, Шаған Темірдің қарындасы. Көке Темірді анасының інісі Шаған Темір, Қызыл басмашылық көтерілісіне қарсы күрескен моңғол сардары, асырап алған. 1362 жылы інісі Шандоңдағы шайқаста қаза тапқаннан кейін, ол Шаған Темірдің лауазымын және әскерін мұраға алды, жақын арада Шандоңдағы Қызыл басмашылармен болған шайқаста әскери қабілетін көрсетті. Ол Датоңдағы Болад Темірмен араздасып, Тайюанға кіріп, оған қарсы тұрды. Дадудағы топтық таласта ол Тогон Темірдің (Хуйцзун императоры) тобына қарсы, болашақ Чжаоцзун императоры Аюширидараның жағына шықты, себебі Болад Темір таққа таласқан топты қолдады. 1364 жылы Болад Темір Датоңнан Дадуға шабуыл жасап, хан билігімен орталық үкіметтің бағындырды. Мұрагер ханзада Аюширидара Көке Темірден көмек сұрап Тайюанға қашып келді. Ханзада Көке Темірмен бірігіп қарсы шабуыл жасады, ал 1365 жылы Көке Темір Дадуға шабуыл жасағанда Болад Темір сатқындануға ұшырады. Ол ханзаданы таққа қайта орнатып, сыйлық ретінде Хатшылықтың орынбасары және Хэнан патшасы болып тағайындалды. Бірақ бұл қақтығыс Оңтүстік Қытайда Жу Юаньчжанның билікке келуіне себеп болды. Көке Темір Юань әскеріне Юаньға қарсы көтерілісшілерге қарсы басшылық етті, бірақ оның ерте кезінен бері оны қолдаған этникалық ханьдық офицерлердің арасында сатқындар кездесті. Содан ақ, ол Тогон Темірдің саяси және әскери билігіне ие болған Аюширидарадан шеттеді. Екі ірі жеңіліске ұшырағаннан кейін (екі рет жеке қашып кетті), ол Хэнан мен Тайюанды көтеріліп келе жатқан Мин әскерлеріне жоғалтып, Гансуға қашып кетті. 1368 жылы Юань әулеті Қытайдан қоныс аударуға мәжбүр болды. 1370 жылы Тогон Темір қайтыс болып, Аюширидара таққа отырғанда, Көке Темір Гансудан Моңғол даласына кіріп, Қарақорумда орналасқан жаңа ханға қосылды. Ол ханның қорғанысын ұйымдастырды. Хунгу императоры оны жеті рет шақырып, сыйлықтар ұсынды. Бірақ Көке Темір қағанын қиын жағдайда тастап кетпеді. Ең маңызды жетістігі – 1372 жылы Сю Да басқарған Мин әскеріне қарсы шөлдегі күшті жеңіс болды. 1378 жылы Аюширидара қайтыс болды. Олардың өлімі Солтүстік Юань әулетін күрт әлсіретіп, Қытайды қайта басып алу үмітін жойды.

He was born in Henan province. His paternal line originated in Central Asia, probably of recent Bayad Mongol descent. His mother was of Naiman origin, and was the sister of Chaghan Temür. Köke Temür was adopted by his maternal uncle Chaghan Temür, a Mongol warlord who fought against the Red Turban Rebellion. When his uncle died in war in Shandong in 1362, he succeeded Chaghan Temür's post and corps, and soon demonstrated military talent in battles with the Red Turban Rebels in Shandong. He intensified a feud with Bolad Temür a Datong based warlord, and entered Taiyuan to confront him. He took the side of Crown Prince Ayushiridara (future Emperor Zhaozong) against the faction of Toghon Temür (Emperor Huizong) in a factional dispute in Dadu since Bolad Temür supported the anti crown prince faction. In 1364, Bolad Temür advanced from Datong on Dadu and seized the reins of the central government under the khan. Crown Prince Ayushiridara fled to Taiyuan to seek support from Köke Temür. The Crown Prince struck back with Köke Temür, and Bolad Temür was betrayed when Köke Temür attacked Dadu in 1365. He reinstated the Crown Prince, and was appointed as vice minister of the Secretariat and the king of Henan in return. However, this conflict helped Zhu Yuanzhang's rise to power in southern China. Köke Temür commanded the Yuan army against anti Yuan rebels, but faced betrayal by subordinates including ethnic Han officers who had followed him since the very early stage. What was worse was that he got alienated from Ayushiridara, who was given political and military controls by Toghon Temür. After two major defeats (he fled alone in both occasions), he lost Henan and Taiyuan to the rising Ming corps and fled to Gansu. The Yuan dynasty was forced to retreat from China proper in 1368. In 1370 when Toghon Temür died and Ayushiridara succeeded to the throne, Koke Temur entered the Mongolian Plateau from Gansu and joined the new khan, who was based in Karakorum. He undertook the defense of the khan. The Hongwu Emperor invited him seven times and offered bribes. But Koke Temur did not abandon his khagan in his misfortune. The most notable service was an overwhelming desert victory over a Ming army led by Xu Da in 1372. and was followed by Ayushiridara in 1378. Their deaths radically weakened the Northern Yuan dynasty, extinguishing any hope of recapturing China proper.

Танымал мәдениетте

Ол Джин Ённың "Жандай қылыш пен Аждаһа қылышы" уся романында және оның телеарна мен кино адаптацияларында басты кейіпкерлердің бірі – Жао Миннің үлкен ағасы ретінде бейнеленеді. Ол Чжу Юаньчжан туралы бірнеше драмалық телесериалдарда, мысалы, "Көшпенді император туралы аңыз" және "Императордың алып аяқты әйелі" сериалдарында да ойнаған.