Кришнадеварая: Ұлы Виджаянагар Императорының өмірі мен билігі
Krishnadevaraya
Кришнадеварая (1471-1529) – Ұлы Виджаянагар империясының ең көрнекті императоры. Үшінші Тулува әулетінің билеушісі, Үндістан тарихындағы ең ұлылардың бірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Виджаянагара империясының императоры (1509-1529 жылдар)
Emperor of the Vijayanagara Empire from 1509 to 1529
Кришнадеварая (1471 жылдың 17 қаңтары - 1529 жылдың 17 қазаны) – Виджаянагара империясының императоры, 1509 жылдан 1529 жылға дейін билеген. Ол Тулува әулетінің үшінші монархы және Үндістан тарихындағы ең ұлы билеушілердің бірі саналады. Исламдық Дели сұлтандығының құлдырауынан кейін ол Үндістандағы ең ірі империяны басқарды. Империяның гүлденген шағында билік құрғандықтан, көптеген үндістер оны құрметпен еске алады. Кришнадеварая Андхра Бхожа (мағынасы – «Андхраның Бхожасы»), Карнатакаратна Симхасанадешвара (мағынасы – «Карнатаканың зергерлік тағының иесі»), Явана Раджая Пратистапаначарья (мағынасы – «Бахмани тағына патшаны отырғызушы»), Каннада Раджа Рама Рамана (мағынасы – «Каннада империясының иесі»), Гаубрахмана Пратипалака (мағынасы – «Брахмандар мен сиырларды қорғаушы») және Мору Райара Ганда (мағынасы – «Үш патшаның билеушісі») деген атақтарға ие болды. Бижапур, Голконда, Бахмани сұлтандығы және Одишаның Гаджапатилерін жеңіп, ол түбектегі ең күшті билеушіге айналды және Үндістандағы ең қуатты индуист билеушілерінің бірі болды. Кришнадеварая өзінің премьер-министрі Тиммарусудың кеңесіне құлақ қойды, оны таққа отырғызуға жауапты әкесі сезінетін. Кришнадевараяға оның сарайында қызмет еткен Тенали Рамакришна да ақылмен кеңес берді.
Krishnadevaraya (17 January 1471 — 17 October 1529) was an emperor of the Vijayanagara Empire reigning from 1509 to 1529. He was the third monarch of the Tuluva dynasty, and is considered to be one of the greatest rulers in Indian history. He ruled the largest empire in India after the fall of the Islamic Delhi Sultanate. Presiding over the empire at its zenith, he is regarded as an icon by many Indians. Krishnadevaraya earned the titles Andhra Bhoja (lit. "Bhoja of Andhra"), Karnatakaratna Simhasanadeeshwara (lit. "Lord of the Jewelled Throne of Karnataka"), Yavana Rajya Pratistapanacharya (lit. "Establishment of the King to Bahmani Throne"), Kannada Rajya Rama Ramana (lit. "Lord of the Kannada Empire), Gaubrahmana Pratipalaka (lit. "Protector of Brahmins and Cows") and Mooru Rayara Ganda (lit. "Lord of Three Kings"). He became the dominant ruler of the peninsula by defeating the sultans of Bijapur, Golconda, the Bahmani Sultanate and the Gajapatis of Odisha, and was one of the most powerful Hindu rulers in India. Krishnadevaraya benefited from the counsel of his prime minister Timmarusu, whom he regarded as the father figure responsible for his coronation. Krishnadevaraya was also advised by the witty Tenali Ramakrishna, who was employed in his court.
Ерте өмір
Кришнадеварайя – Тулува Нараса Наяка мен оның әйелі Нагамамбаның ұлы. Тулува Нараса Наяка – Салува Нарасимха Дева Раяның әскер басшысы, ол кейін империяның күйреуін тоқтату үшін билікті өз қолына алып, Виджаянагара империясының Тулува әулетін құрды. Ол өзінің ағасы Виранарисимханың қайтысынан кейін таққа отырды. Ол Шрирангапатна ханшайымы Тирумала Девиге және Кодагудан шыққан патшалық биші Чинна Девиге үйленді. Оның Тирумалаламба (Тирумала Девиден), Венгаламба (Чинна Девиден) және Тирумала Рая (Тирумала Девиден) атты балалары болды. Оның қыздары Виджаянагара ханзадасы Рама Раяға және оның інісі ханзада Тирумала Дева Раяға үйленді.
Krishnadevaraya was the son of Tuluva Narasa Nayaka and his queen Nagamamba. Tuluva Narasa Nayaka was an army commander under Saluva Narasimha Deva Raya, who later took control to prevent the disintegration of the empire and established the Tuluva dynasty of the Vijayanagara Empire. He accessed the throne after the death of his brother Viranarasimha. He was married to Srirangapatna's princess Tirumala Devi and his royal dancer from Kodagu, Chinna Devi. He was father to Tirumalamba (from Tirumala Devi), Vengalamba (from Chinna Devi) and Tirumala Raya (from Tirumala Devi). His daughters were married to Prince Rama Raya of Vijayanagara and his brother Prince Tirumala Deva Raya.
Әскери мансап
Оның басты жаулары Бахамани сұлтандары (бес кішкентай мемлекетке бөлінгенмен, үнемі қауіп тудырып отырды), Салува Нарасимха Дева Рая билігінен бастап үнемі соғысқан Одишаның Гаджапатилері және теңіз саудасының көп бөлігін бақылаған, күшейіп келе жатқан Португалия теңіз державасы болды.
His main enemies were the Bahamani Sultans (who, though divided into five small kingdoms, remained a constant threat), the Gajapatis of Odisha, who had been involved in constant conflict since the rule of Saluva Narasimha Deva Raya, and Portugal, a rising maritime power which controlled much of the sea trade.
Декандағы табыстылық
Декан сұлтандарының Виджаянагара қалалары мен ауылдарын шабуылдап, тонауы Рая билігі тұсында тоқтатылды. 1509 жылы Кришнадеварайя әскері олармен шайқасып, Махмуд сұлтан ауыр жарақат алып, жеңілді. Юсуф Әділ Шах қаза тауып, Райчур Доабы Виджаянагараға қосылды. Жеңістің арқасында Рая Бидар, Гүлбарга және Бижапурды Виджаянагара мемлекетіне қайта біріктірді және Махмуд сұлтанды босатып, оны де-факто билеуші еткендігі үшін "Явана мемлекетін құрушы" атағын алды. Голконда сұлтаны Құли Құтб Шаһты Кришнадеварайяның премьер-министрі Тиммарусу жеңді. 1513 жылы Кришнадеварайя Пангал шайқасында Голконда сұлтаны Құли Құтб Шаһпен жеке өзі соғысты. Виджаянагар әскері Голконда күштерінен жеңіліс танып, Пангал бекінісі Виджаянагарадан басып алынды. Осының салдарынан Рая кері шегінуге мәжбүр болды.
The raid and plunder of Vijayanagara towns and villages by the Deccan sultans came to an end during the Raya's rule. In 1509, Krishnadevaraya's armies clashed with them and Sultan Mahmud was severely injured and defeated. Yusuf Adil Shah was killed and the Raichur Doab was annexed. Taking advantage of the victory, the Raya reunited Bidar, Gulbarga, and Bijapur into Vijayanagara and earned the title "establisher of the Yavana kingdom" when he released Sultan Mahmud and made him de facto ruler. The Sultan of Golconda Sultan Quli Qutb Shah was defeated by Timmarusu, the prime minister of Krishnadevaraya. In 1513, Krishnadevaraya personally engaged in battle with Golconda Sultan Quli Qutb Shah at Pangal. The Vijayanagar army suffered defeat at the hands of the Golconda forces, resulting in the capture of the Pangal fort from Vijayanagar. As a consequence, Raya was compelled to retreat.
Калингамен соғыс
Одишаның ғажапаттары Бенгал, Андхра және Одишаның бір бөліктерін қамтитын кең аумақты басқарды. Кришнадевараяның Умматурдағы жеңісі, Гаджапати патшасы Пратапарудра Деваның билігінде болған жағалау Андхра аймағына жорық жүргізуге қажетті күш берді. 1512 жылы Виджаянагара әскері Удайгири бекінісін қоршауға алды. Жорық бір жылға созылды, содан кейін Гаджапати әскері аштықтан ыдырады. Одан кейін Кришнадеварая әйелі Тирумала Деви және Чиннама Девимен бірге Тирупатиде дұға жасады. Гаджапати әскері Кондавеэдуде кездесті. Виджаянагара әскері бірнеше ай қоршау салып, ауыр шығындарға ұшырағандықтан, шегіне бастады. Тиммарусу бекіністің күзетсіз шығыс қақпасына құпия жол тауып, түнгі шабуыл жасады. Бұл бекіністі басып алумен және Пратапарудра Деваның ұлы, принц Вирабхадраның тұтқындалуымен аяқталды. Осыдан кейін Васиредди Малликхарджуна Найяка Кондаведу губернаторы болып тағайындалды. Кришнадеварая Калингаға жорық жасауды жоспарлады, бірақ Пратапарудра бұл жоспарды біліп, Калинганагар бекінісінде оны жеңу үшін өз жоспарын жасады. Тиммарусу Пратапарудраның жоспарын, Пратапарудраның қызметінен дезертир болған телугуді сатып алу арқылы анықтады. Виджаянагара империясы шабуыл жасағанда, Пратапарудра Гаджапати патшалығының астанасы Катакқа қашқан. Соңында Пратапарудра Виджаянагара империясына бағынып, қызы Жаганмохиниді Кришнадевараяға үйлендірді. Кришнадеварая Виджаянагара империясы басып алған Кришна өзенінің солтүстігіндегі барлық жерді қайтарды, осылайша Кришна өзені Виджаянагара және Гаджапати патшалықтарының арасындағы шекара болды. Кришнадеварая 1510 жылы Гоада португалдармен достық қарым-қатынас орнатты. Император португал саудагерлерінен қару-жарақ және араб жылқысын алды. Ол сонымен қатар Виджаянагара астанасында сумен жабдықтауды жақсарту үшін португалдықтардың тәжірибесін пайдаланды.
The Gajapatis of Odisha ruled a vast land comprising parts of Bengal, Andhra, and Odisha. Krishnadevaraya's success at Ummatur provided the necessary impetus to carry his campaign into the coastal Andhra region, which was under the control of the Gajapati king Prataparudra Deva. The Vijayanagara army laid siege to the Udayagiri fort in 1512. The campaign lasted for a year before the Gajapati army disintegrated due to starvation. Krishnadevaraya offered prayers at Tirupati thereafter, along with his wives Tirumala Devi and Chinnama Devi. The Gajapati army was then met at Kondaveedu. The armies of Vijayanagara, after establishing a siege for a few months, began to retreat due to heavy casualties. Timmarusu discovered a secret entrance to the unguarded eastern gate of the fort and launched a night attack. This culminated with the capture of the fort and the imprisonment of Prince Virabhadra, the son of Prataparudra Deva. Vasireddy Mallikharjuna Nayaka took over as governor of Kondaveedu thereafter. Krishnadevaraya planned an invasion of Kalinga, but Prataparudra learned of this plan and formulated his own plan to defeat the former at the fort of Kalinganagar. Timmarusu discovered Prataparudra's plan by bribing a Telugu deserter from the service of Prataparudra. When the Vijayanagara Empire did invade, Prataprudra was driven to Cuttack, the capital of the Gajapati Kingdom. Prataparudra eventually surrendered to the Vijayanagara Empire, and gave his daughter, Princess Jaganmohini, in marriage to Krishnadevaraya. Krishnadevaraya returned all the lands that the Vijayanagara Empire had captured north of the Krishna River; this made the Krishna river the boundary between the Vijayanagara and Gajapati Kingdoms. Krishnadevaraya established friendly relations with the Portuguese in Goa in 1510. The Emperor obtained guns and Arabian horses from the Portuguese merchants. He also utilized Portuguese expertise to improve the water supply to the Vijayanagara capital.
Соңғы қақтығысы және өлімі
Империя мен бес Декан сұлтандарының күрделі одақтастығы оның үнемі соғыста болуына себеп болды. Бір жорықта ол Голконданы жеңіп, оның қолбасшысы Мадурул Мүлк тұтқынға алды, Бижапурды және оның сұлтаны Исмаил Адил Шаһты талқандап, Бахмани сұлтанатын Мұхаммед Шах II ұлына қайтарып берді. Оның ең үлкен жеңісі 1520 жылдың 19 мамырында болды, ол 16 000 Виджаянагара сарбазы қаза болған қиын қоршаудан кейін Исмаил Адил Шаһтан Райчур бекінісін басып алды. Райчур шайқасында Пемасани наяктарының әскери қолбасшысы Пемасани Рамалинга Найудудың ерлігі Кришнадеварайяның жоғары бағасына ие болды. Бұл шайқасқа 700 000 жаяу әскер, 32 600 атты әскер және 550 піл жұмылдырылды. Кристовао де Фигейредо басқаратын португалиялық жасақ, отты қару қолданысын пайдаланып, бекіністі жаулап алуға көмектесті. Кришнадеварая Райчурдың Бахмани генералдарына қатыгездікпен қарады. Көптеген Бахмани генералдары жерлерін жоғалтты. Оның табысына куә болған басқа мұсылман патшалары императорға елшілер жіберді және оларға жоғарыпарлы жауап берілді. Патша Адил Шаһтың өзіне келіп, құрмет көрсетіп, аяғына сүйінсе, оның жерлері қайтарылатынын мәлімдеді. Бірақ, одан әрі бас иіс болған жоқ. Содан кейін Кришнадеварая әскерін Бижапурға дейін солтүстікке жетектеп, оны басып алды. Ол Адил Шаһтың тұтқынында ұстаған Бахмани әулетінің бұрынғы патшасының үш ұлын тұтқындады және үлкен ұлын Деканның патшасы деп жариялады. Соңында, соңғы шайқасында Бахмани сұлтанатының алғашқы астанасы болған Гүлбурга бекінісін толықтай қиратты. 1524 жылы Кришнадеварая өзінің ұлы Тирумала Раяны Юваража (тақ мұрагері) етіп тағайындады. Бірақ ханзада ұзақ өмір сүрген жоқ, ол уланды. Тимарусуды күдікпен қарап, Кришнадеварая оны соқыр қылды. Сонымен қатар, Кришнадеварая Адил Шаһтың иелігінде болған Белгаумға шабуылға дайындалып жатқанда, ауырып, 1529 жылы қайтыс болды. Оның орнына ағасы Ачьюта Дева Рая келді.
The complicated alliances of the empire and the five Deccan sultanates meant that he was continually at war. In one campaign, he defeated Golconda and captured its commander Madurul Mulk, crushed Bijapur and its sultan Ismail Adil Shah, and restored the Bahmani sultanate to the son of Muhammad Shah II. The highlight of his conquests occurred on 19 May 1520 where he secured Raichur Fort from Ismail Adil Shah after a difficult siege in which 16,000 Vijayanagara soldiers were killed. The exploits of the military commander, Pemmasani Ramalinga Nayudu of the Pemmasani Nayaks, during the Battle of Raichur were distinguished and lauded by Krishnadevaraya. It is said that 700,000 foot soldiers, 32,600 cavalry, and 550 elephants were used. Portuguese contingent commanded by Cristovão de Figueiredo with the use of fireweapons help to conquer the fortress. Krishnadevaraya was brutal towards Bahmani Generals of Raichur. Many Bahmani generals lost their lands. The other Muslim kings sent envoys to the emperor on hearing of his success and received a haughty reply. The king conveyed that if Adil Shah would come to him, do obeisance, and kiss his foot, his lands would be restored to him. The submission never took place. Krishnadevaraya then led his army as far north as Bijapur and occupied it. He imprisoned three sons of a former king of the Bahmani dynasty, who had been held captive by the Adil Shah and he proclaimed the eldest as king of the Deccan. Finally, in his last battle, he razed to the ground the fortress of Gulburga, the early capital of the Bahmani sultanate. In 1524, Krishnadevaraya made his son Tirumala Raya the Yuvaraja (crown prince). The prince did not survive for long: he was poisoned. Suspecting Timmarusu, Krishnadevaraya had him blinded. At the same time, Krishnadevaraya was preparing for an attack on Belgaum, which was in the Adil Shah's possession. Around this time, Krishnadevaraya fell ill and eventually died in 1529, succeeded by his brother, Achyuta Deva Raya.
Тамил әдебиеті
Кришнадеварая тамил ақыны Харидасаны қолдады, соның арқасында тамил әдебиеті жылдар өте келе дами бастады.
Krishnadevaraya patronised the Tamil poet Haridasa, and Tamil literature soon began to flourish as the years passed by.
Санскрит әдебиеті
Санскрит тілінде Вясатирха Бхедоджживана, Татпарячандрика, Ньяямрита (Адвайта философиясына қарсы бағытталған еңбек) және Таркатандава жазды. Кришнадеварайя, өзі де білімі мол ғалым, Мадаласа Чарита, Сатьяваду Париная, Расаманджари және Джамбавати Кальяна шығармаларын жазды.
In Sanskrit, Vyasatirtha wrote Bhedojjivana, Tatparyachandrika, Nyayamrita (a work directed against the Advaita philosophy) and Tarkatandava. Krishnadevaraya, himself an accomplished scholar, wrote Madalasa Charita, Satyavadu Parinaya and Rasamanjari and Jambavati Kalyana.
Дін және мәдениет
Кришнадеварайя индуизмнің барлық бағыттарын құрметтеді. Ол түрлі бағыттарды және олардың қасиетті орындарын қолдап, ынталандырғаны мәлім. Ол Вирупакша ғибадатханасын және басқа Шива қасиетті орындарын қайта жаңартты. Тирумала, Шрисайлам, Амаравати, Чидамбарам, Ахобилам және Тируваннамалай ғибадатханаларына жер берді. Кришнадеварая Венкатешвараны өзінің бас қамқоршысы етіп тағайындады. Ол бұл ғибадатханаға жеті рет барып қайтты. Осы мүсіндер әлі де ғибадатхананың шығу жерінде көрініп тұр. Ол Шрисайлам ғибадатхана кешенінің бір бөлігін салуға да көмектесті, онда ол мандопа қатарларын тұрғызды. Шри Вайшнавтар Кришнадевараяның өзі Шри Вайшнав дәстүріне ресми түрде кіргенін және осы себепті ол Андал – тамил Шри Вайшнав әйел қасиеттісі туралы "Амуктамалиада" атты телугу еңбегін жазғанын айтады.
Krishnadevaraya respected all sects of Hinduism. He is known to have encouraged and supported various sects and their places of worship. He rebuilt the Virupaksha Temple and other Shiva shrines. He gave land grants to the temples of Tirumala, Srisailam, Amaravati, Chidambaram, Ahobilam, and Tiruvannamalai. Krishnadevaraya made Venkateshwara his patron deity. He visited the temple seven times. These statues are still visible at the temple at the exit. He also contributed in building parts of the Srisailam temple complex where he had rows of mandapas built. Sri Vaishnavas claim that Krishnadevaraya himself was formally initiated into the Sri Vaishnava tradition and that's why he wrote a Telugu work on Andal, a Tamil Sri Vaishnava female saint, called the Amuktamalyada.