Кіріспе
Құс түрі. Туи (Prosthemadera novaeseelandiae) – Жаңа Зеландияға тән, белсенді, орташа мөлшерлі құс. Оның түсі көк, жасыл және қола реңдерінде, ерекше ақ түсті мойын тобыры (poi) бар. Бұл Жаңа Зеландияның эндемикалық, қысқа қанатты құсы және Prosthemadera туысының жалғыз түрі. Австралиялық Meliphagidae құс отбасының ең ірі түрлерінің бірі және Жаңа Зеландияда кездесетін осы отбасының екі тірі түрінің бірі, екіншісі – Жаңа Зеландияның қоңырау құсы (Anthornis melanura). Туи архипелагта кеңінен таралған, субтропикалық Кермадек аралдарынан бастап субантарктикалық Окленд аралдарына және басқа да негізгі аралдарға дейін қоныстанады.
The tūī (Prosthemadera novaeseelandiae) is a boisterous medium sized bird native to New Zealand. It is blue, green, and bronze coloured with a distinctive white throat tuft (poi). It is an endemic passerine bird of New Zealand, and the only species in the genus Prosthemadera. It is one of the largest species in the diverse Australasian honeyeater family Meliphagidae, and one of two living species of that family found in New Zealand, the other being the New Zealand bellbird (Anthornis melanura). The tūī has a wide distribution in the archipelago, ranging from the subtropical Kermadec Islands to the sub Antarctic Auckland Islands, as well as the main islands.
Таксономия
Еуропалықтар тұңғыш рет 1770 жылы капитан Джеймс Кук Тынық мұхитына жасаған алғашқы сапары кезінде Жаңа Зеландияның Оңтүстік аралының солтүстік жағалауындағы Королева Шарлотта шығанағында туимен кездесті. Англияға әкелінген, ал 1776 жылы ағылшын табиғаттанушысы Питер Браунның «Жаңа Зеландияның өрмелегі» деп атаған туидің суреті жарияланды. Туи Кук жасаған үш сапардың барлығында да кездесті. 1782 жылы ағылшын орнитологы Джон Латем өзінің «Құстардың жалпы сипаттамасы» атты кітабында туиді «поэ ара жеуші» деп атады. Латем Лондонның Левериан мұражайындағы бір дананы сипаттады. Ешбір автор ғылыми атау бермеген, бірақ 1788 жылы неміс табиғаттанушысы Иоганн Фридрих Гмелин Карл Линнейдің «Жарамсалы жүйе» еңбегін қайта қарап, кеңейткенде, туиді қысқаша сипаттамамен қоса, *Merops novaeseelandiae* есімді биномдық атауын берді және Браун, Кук және Латемнің жарияланымдарына сілтеме жасады. Туи – 1840 жылы ағылшын зоологы Джордж Грей енгізген *Prosthemadera* туысына жататын жалғыз түр. Туыстың атауы ежелгі грек тіліндегі *prosthema* – «қосымша» және *dera* – «мойын» деген сөздердің біріктірілісінен тұрады. Екі түршесі бар: кейбір сөйлеушілер әлі де көптік санды білдіру үшін ‘s’ жұрнағын қосып, *tūīs* деп айтады, бірақ бұл практика азайып барады. Көп жылдар бойы басым болған орфографияда ұзын дауыстыларды көрсететін макрондарсыз *tui* деп жазылып келді, бірақ маори сөздерін макрондармен жазу Жаңа Зеландия ағылшын тілінде кең таралған. Халықаралық орнитологтар одағы (IOC), акценттерді пайдаланбау саясатын ұстанады, құстың ағылшынша атауын Tui деп тізімдейді. Алғашқы еуропалық колонизаторлар оны пастор құсы немесе қалқымалы құс деп атаған, бірақ бұл атаулар қазір қолданылмайды. Туидің ең жақын туысы – Жаңа Зеландияның қоңырау құсы; генетикалық талдау оның ата-тегі 5 миллион жыл бұрын Жаңа Зеландия мен Чатем аралдарының қоңырау құстарына әкелген туыстан бөлініп шыққанын көрсетеді. Төмендегі кладограмма осы қарым-қатынасты көрсетеді.
Сипаттама
Туи - ұзындығы бойынша ірі балжегіш. Чатем аралдарының тұқымдық тобы номиналды тұқымдық топтан орташа есеппен ірілеу және ауырлау. Еркектері әдетте ұрғашыларынан ауыр болады. Номиналды еркектердің салмағы 1,5 - 1,5 кг, ал ұрғашыларының салмағы 1,5 - 1,5 кг. Бір қарағанда, құс тек мойнындағы шағын ақ қауырсын тобы мен қанатындағы кішкентай ақ дақтан басқа толығымен қара болып көрінеді, бұл оны діни киім киген пасторға ұқсатады. Жақыннан қарағанда (суретке қараңыз), туидің арқасы мен қабырғаларында қоңыр қауырсындар, жарықтың түсу бұрышына байланысты өзгеретін көп түсті, көлденең жылтыр және мойынның артқы және бүйір жағындағы ұсақ, ақ түйіншікті қауырсындардың шаңдағынан тұратын әсем жағасы бар екенін көруге болады.
At first glance the bird appears completely black except for a small tuft of white feathers at its neck and a small white wing patch, causing it to resemble a parson in clerical attire. On closer inspection (see image) it can be seen that tūī have brown feathers on the back and flanks, a multicoloured iridescent sheen that varies with the angle from which the light strikes them, and a dusting of small, white shafted feathers on the back and sides of the neck that produce a lacy collar.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Туи – Жаңа Зеландияның туа біткен құсы, және ол елдің барлық аймақтарында кездеседі, әсіресе Солтүстік аралда, Оңтүстік аралдың батыс және оңтүстік жағалауларында, Стюарт аралы / Ракиура және Чатем аралдарында таралған. Осы аралдарға тән, қауіпті жағдайдағы қосалқы түрі де бар. Басқа топтары Кермадек аралдарындағы Рауль аралында және Окленд аралдарында (Жаңа Зеландиялық қоңырау құсымен бірге, бұл бал жейтін құстардың ең оңтүстік түрі) өмір сүреді. Дәстүр бойынша, маорилер туиді қабақ немесе лақтарда сақтап жеген. Еуропалықтар қоныстанғаннан бері құстардың саны күрт азайды, себебі олардың мекен ету орындары кең ауқымда жойылды және сүтқоректілердің жаттық түрлері тарап, оларды жеп қойды. Дегенмен, бұл түр қауіпсіз деп есептеледі және кейбір аймақтарда жақсарып келеді, әсіресе мал өсіру тоқтатылғаннан кейін өсімдіктердің қайта өсуіне жағдай жасалды. Жаттық түрлердің жыртқыштығы әлі де қауіпті, әсіресе қоңыр күміс күйесі (жұмыртқалары мен балаларын жейді), мысықтар, сусарлар, жалпы мина (туимен тамақ үшін бәсекелеседі және кейде жұмыртқаларын жейді), қара торғайлар және егеуқұйрықтар. Туидің қанатпен ұшуы өте шулы, себебі олардың қанаттары қысқа және кең, бұл оларға сүйікті тығыз орманды тиімді түрде шарлауға мүмкіндік береді, бірақ олардың жылдам қағуын қажет етеді. Оларды жұптасу кезінде ашық ауада тік көтеріліп, жылдамдықпен жоғары ұшатынын, содан кейін тоқтап, күшпен төмен түсіп, қайтадан қайталайтынын көруге болады.
Өсіру
Ірі, шалағай, беті жазық, кесе тәрізді ұяны екі жыныс та салады, бірақ аналықтың еңбегі көп. Жұмыртқалары көбінесе ақшыл немесе күмісті қызғылт түсті болып келеді, көбінесе үлкен жағында ақшыл қызыл дақтар болады. Бір демеуде әдетте 4 жұмыртқа болады, ал жұмыртқаның орташа мөлшері... Жұмыртқаларды аналық 14 күн бойы жеке басып шығарады. Балапандарды тек аналық қана күтіп бағады, бірақ екі жыныс та жас балапандарды тамақтандырып, нәжіс қалдықтарын шығарып тастайды. Балапандар шамамен 20 күннен кейін ұшып кетеді. Ата-аналары ұшқаннан кейін тағы бірнеше апта бойы оларды тамақтандырады.
Әндер мен шақырулар
Туи әр адамға тән әр түрлі, шулы, ерекше, кейде жанына тиетін дауыстарымен танымал. Олар қоңырау құсына ұқсас ноталарды, шырылдау, қаққылау, ағаш сықырындай естілетін сықырлау мен ұңылдау, және сырылдау дыбыстарын біріктіреді. Олар адам сөйлеуін анық еліктей білу қабілетімен попугайларды еске түсіреді, ал маорилер оларды күрделі сөйлеуді қайталауға үйреткен. Сонымен қатар, олар шынының сынуын, автокөлік дабылын, классикалық музыканы және жарнамалық әуендерді де қайта жасай алады. Туи әні географиялық, микрогеографиялық, маусымдық, жыныстық және жеке ерекшеліктермен де сипатталады. Туи, әсіресе толу ай кезінде, түнде де ән салады.