Кіріспе

Оңтүстік-батыс Өзбекстандағы қала Бухара (/bʊ/'xɑːr/ə/ buuKHARə; өзбек және ,; بخارا) – Өзбекстанда халық саны бойынша жетінші қала. 2020 жылы оның тұрғындары 280 187 адамды құрады. Бұхара тұрғындарының көпшілігінің ана тілі парсы тілінің тажик диалектісі, алайда көптеген тұрғындар өзбек тілін де қолданады. Бұхара аймағында кем дегенде бес мың жылдан бері адамдар қоныстанған, ал қаланың өзі осы уақыттың жартысынан бері бар. Бұхара Жібек жолында орналасқандықтан, сауда, ғылым, мәдениет және дін орталығы ретінде танымал болған. Бұхара Саманидтер мемлекетінің, Бұхара хандығының және Бұхара әмірлігінің астанасы болды. Бұл қала ғалым Имам Бухаридің туған жері. Қала "Асыл Бұхара" (Бухара е шариф) деп аталады. Бұхарада шамамен 140 архитектуралық ескерткіш сақталған. ЮНЕСКО Бухараның тарихи орталығын (ішінде көптеген мешіттер мен медреселер бар) Әлемдік мұра тізіміне енгізді.

Аттар

Бұхара қаласының ежелгі атауы белгісіз. Ежелгі заманда бүкіл оазис Бұхара деп аталған, бірақ қалаға бұл ат тек X ғасырда ғана ауысқан болуы мүмкін. Кейбір ғалымдардың пікірінше, бұл атау санскрит тіліндегі вихара (буддистік монастырь) сөзінен шыққан. Бұл сөз ұйғыр және қытай буддистерінің тіліндегі, олар өздерінің құдайға табыну орындарын осылай атаған сөздерге өте жақын. Қазіргі күнге дейін қалада буддизммен байланысты өте сирек артефакттар сақталған. Дегенмен, көптеген араб, парсы, еуропалық және қытай саяхатшылары мен тарихшылары бұл жердің және жалпы Өзбекстанның бір кезде басым көпшілігі буддистер және аздаған зороастрийлермен қоныстанғандығын атап өткен. Шындығында, Бухара туралы ең алғашқы ислам мәтіні Бухараның бірінші араб басқыншысы Убайдулла бин Зиадқа қатысты, ол Бухараның буддалық ел екенін, онда буддалық монастырлар бар екенін және оны анасы ұлының атынан регенттікпен басқаратынын жазған. Басқа дереккөздерге (мысалы, Encyclopædia Iranica) сәйкес, Бухара атауы соғди тіліндегі βuxārak ("Бақ-береке орны") деген сөзден шыққан болуы мүмкін, бұл сөз буддалық монастырларға берілген атау. Қытай тілінде бұл атау қазіргі кезде Bùhālā (布哈拉) деген жалпы фонетикалық жазумен алмастырылған. 19-20 ғасырларда Бухара, «Ұлы ойын» кезінде Бухара әмірлігі туралы жазбалар мен есептерде көрсетілгендей, ағылшын тіліндегі басылымдарда Бохара деп белгіленген. Мұхаммед ибн Жафар Наршахи өзінің «Бухара тарихында» (943-944 ж. аяқталған) былай деп жазады: Бухараның көптеген аттары бар. Олардың бірі – Нумижкат. Оны «Бумискат» деп те атаған. Оның араб тілінде екі атауы бар. Бірі – «Мадинат әл-Суфрия», яғни «мыс қаласы», ал екіншісі – «Мадинат әл-Туджар», яғни «саудагерлер қаласы». Бірақ Бұхара деген ат – бастапқы атау және ол басқа барлық аттардан көбірек танымал. Хорасанда осындай көп атаумен танылған басқа қала жоқ. Орта ғасырлардан бері қала араб және парсы тілдерінде Буārā / بخارا деп аталады. Қазіргі өзбек тілінде – Бухоро деп жазылады. Қаланың атауы 1483 жылы Маттео Мария Бойардо жариялаған итальяндық эпостық поэмасында Альбракка деп мифологияландырылған.

Тарих

Бұхараның тарихы мыңжылдықтарға созылады. Самарқанмен бірге Бұхара ортағасырлық Азиядағы парсы мәдениетінің орталығы болды, Тимурид әулеті құлағанға дейін. 850 жылға қарай Бұхара Саманид мемлекетінің астанасы болды және Имам Бұхаридің туған жері еді. Бахрам Шобиннен таратылған деп есептелетін Саманидтер, ислам әлемінің орталығы Бағдаттан алыс, парсы мәдениетін жаңғыртты. Бұхарада жаңа парсы тілі гүлденді, ал парсы поэзиясының әкесі Рудаки Бұхарада туып өсті және қаланың сұлулығы туралы ең әйгілі өлеңін жазды. Осы себепті Бұхара Саманидтер, Қараханидтер, Хорезмшаһтар және Тимуридтер сияқты көптеген парсы және түркі империяларының ең маңызды қаласы болып қызмет етті. Бұхараның ислам әлеміндегі ықпалы 16 ғасырда өзбектердің басқа түркі әулетінің келуімен азайды. Аға Мұхаммед Хан Қажар қаланы қайта басып алуға тырысқан соңғы парсы императоры болды, бірақ ол өзінің қазасына ұшырады. 19 ғасырға қарай қала парсы және ислам әлеміндегі шеткі қалаға айналды, оны Бұхараның жергілікті әмірлері биледі, олар қала Қызыл Армияға түскенге дейін соңғы парсы әулеттерінің өкілдері болды. 11 ғасырдың басында Бұхара түркілік Қараханид мемлекетінің құрамына кірді. Қараханид билеушілері Бұхарада көптеген құрылыстар салды: Қалян минареті, Магоки Аттори мешіті, сарайлар мен бақтар. Бұхара Самарқанның батысында орналасқан және бұрын парсы және ислам әлемінде білімнің маңызды орталығы болған. Бұл теңдесі жоқ Шейх Нақшбандидің ежелгі ауданы. Ол теория, дін және исламға қатысты мистикалық суфи тәсілін дамытуда маңызды рөл атқарды. Қазіргі уақытта ол Өзбекстанның Бұхара облысының (вилоят) астанасы. Жібек Жолында орналасқан бұл қала ұзақ жылдар бойы сауда, білім, мәдениет және дін орталығы болды. Саманидтердің алтын ғасырында Бұхара ислам әлемінің маңызды интеллектуалдық орталығына айналды және көптеген кітапханаларымен танымал болды. Бұхараның көптеген мешіттері мен медреселері бар тарихи орталығы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. 1220 жылы Шыңғыс хан Бұхараны 15 күн қоршауға алды. Маңызды сауда орталығы болғандықтан, Бұхарада Мултан қаласынан (қазіргі Пәкістан) келген ортағасырлық үнді саудагерлері тұрды, олар қалада жер иелігіне ие болғандары мәлім. Бірнеше ғасыр бойы Бұхара мен Хива қалалары құл саудасының маңызды орталықтары ретінде танымал болды, ал Бұхарадағы құл саудасы, Хивадағы құл саудасымен бірге "дүниежүзілік құл астаналары" деп аталды. Бұхара Бұхара әмірлігінің соңғы астанасы болды және Ресей Азамат соғысы кезінде Қызыл Армиямен қоршауға алынды. 1920 жылғы Бұхара операциясы кезінде большевик генерал Михаил Фрунзе басқаратын Қызыл Армия әскерлері Бұхара қаласына шабуыл жасады. 1920 жылдың 31 тамызында әмір Әлім хан Шығыс Бұхарадағы Душанбеге қашып кетті (кейін ол Душанбеден Ауғанстанның Кабулына қашып кетті). 1920 жылдың 2 қыркүйегінде төрт күндік шайқастан кейін әмірдің цитаделі (Кәміт) қиратылды және қызыл ту Қалян минаретінің үстіне көтерілді. 1920 жылдың 14 қыркүйегінде А. Мұхитдинов басқаратын Бүкіл Бұхара революциялық комитеті құрылды. Үкімет – Халық Назирлер Кеңесі (назир) – Файзулла Ходжаевтың төрағалығымен құрылды. Бұхара халық кеңес республикасы 1920-1924 жылдары өмір сүрді, ол кезде қала Өзбекстан Кеңес Социалистік Республикасына қосылды. 1938 жылы Мәскеудегі британдық елшіліктің жас дипломаты Фитцрой Маклин Бохараға жасырын сапармен барып, көрікті жерлерді аралап, саябақтарда демалды. Ол өзінің "Шығыс көзқарасы" атты мемуарларында оны "италиялық Ренессанс архитектурасымен теңестірілетін ғимараттары бар шабыттандыратын қала" деп сипаттады. 20 ғасырдың екінші жартысында Ауғанстандағы соғыс және Тәжікстандағы азаматтық соғыс Дари және тәжік тілінде сөйлейтін босқындарды Бұхара мен Самарқанға әкелді. Олар жергілікті тәжік халқына біріккеннен кейін, бұл қалалар Тәжікстанға қосылу қозғалысына тап болды, олармен ортақ шекарасы жоқ.

Сәулет кешендері

Пои Калян кешені. Po i Kalan (сондай-ақ Poi Kalân, پای کلان "Ұлы негіз" дегенді білдіреді) атағы Kalân үлкен минаретінің түбінде орналасқан сәулеттік кешенге тиесілі. Қалиян мұнарасы. Дұрысырақ айтқанда, Минара и Калан (парсы/таджик тілінде "Ұлы минарет"). Бұл ғимаратқа "Өлім мұнарасы" деп те атайды, өйткені аңыз бойынша жүздеген қылмыскерлер бірнеше ғасыр бойы үстінен лақтырылып, сонда қаза тапқан. Минарет – ансамбльдің ең әйгілі бөлігі және қаланың тарихи орталығында басымдыққа ие. Минареттің рөлі негізінен дәстүрлі және сәндік мақсаттарда. Оның көлемі минареттің негізгі функциясы – муэдзиннің адамдарды дұғаға шақыру үшін көзқарас алатын нүктесін қамтамасыз ету шекарасын асып түседі. Бұл үшін мешіттің шатырына көтерілу жеткілікті болды. Бұл практика Исламның алғашқы жылдарында кең таралған. "Минарет" сөзі араб тіліндегі "минара" сөзінен шыққан ("маяк" немесе сөзбе-сөз "жанған жер"). Аймақтағы минареттер бұрынғы зороастризм дәуіріндегі "өрт мұнаралары" немесе маяктардың бейімделуі болуы мүмкін. Сәулетші Бако мұнараны дөңгелек кірпіш бағаналы мұнара түрінде жоғары қарай тарылатын етіп жобалады. Базасының диаметрі 0,7 метр, ал жоғарғы жағында 0,7 метр. Мұнара биік, оны Орталық Азияның жазық далаларынан алыстан көруге болады. Ішінде бағананың айналасында спиральді баспалдақтармен жоғары көтерілуге болады, ол он алты аркалы ротонда мен көкжиекке жетеді, оған әдемі жасалған сталактит кәрнізі ("шариф") орналасқан. Қалан мешіті (Masjid i Kalân), шамамен 1514 жылы аяқталған, Самарқандағы Биби Ханым мешітімен шамалас. Мешітке он екі мың адам сыяды. Қалихан және Самарқанның Биби Ханым мешіттері бір типтес болғанымен, олардың құрылыс өнерінде айырмашылықтар бар. Екі жүз сексен сегіз монументальді пилон Калян мешітінің ауласын қоршап тұрған галереялардың көп күмбезді төбесін тіреп тұрады. Ауланың бойлық осі басты бөлмеге (макура) апаратын порталмен аяқталады, оның үстінде мозаикалық барабанмен жабдықталған массивті көк күмбез орналасқан. Ғимаратта көптеген сәулеттік ерекшеліктер сақталған, мысалы, күмбездердің біріндегі тесік. Осы тесіктен Қалиан мұнарасының іргетасын көруге болады. Содан кейін бір-бірден артқа жылжу арқылы мұнареттің кірпіш қабырғаларының барлық белдеулерін ротондаға дейін санауға болады. Мир И Араб медресесі (1535–1536). Мир И Араб медресесінің құрылысы Йеменнің шейх Абдулла Ямани – Убайдулла хан мен оның ұлы Абдул Азиз ханның рухани ұстазы Мир И Арабқа жатқызылады. Убайдулла хан Иранмен тұрақты және сәтті соғыс жүргізді. Оның әскерлері кем дегенде үш рет Гератты басып алды. Иранға жасалған осындай тонау шабуылдарының әрқайсысы көптеген тұтқындарды тұтқындаумен бірге болды. Убайдулла хан үш мыңнан астам парсы тұтқындарының құнын төлеп алған ақшасын Мир И Араб медресесінің құрылысына жұмсады деседі. Убайдулла хан өте діндар адам болған. Ол суфизм рухында Исламды құрметпен тәрбиеленген. Әкесі оны XV ғасырдың танымал шейхы Убайдулла әл-Ахрар (1404–1490) құрметіне атаған, ол Ташкент облысынан шыққан. XVI ғасырдың 30-жылдары патшалар өздері мен туыстары үшін әдемі кесендер салған уақыт аяқталды. Шейбанид әулетінің хандары Құран дәстүрлерін ұстанды. Діннің маңызы соншалықты зор болғандықтан, тіпті Убайдулла сияқты атақты хан да оның медресесіндегі ұстазының жанында жерленді. Мир И Араб медресесінің қоршауының ортасында Убайдулла ханның ағаштан жасалған қабірі орналасқан. Оның басының жанында ұстазы Мир И Арабтың бейнесі орналасқан. Медресенің мударрисі (аға ұстазы) Мұхаммед Қасым (1047 хижра жылы қайтыс болған) да осы жерге жақын жерленген. Мири Араб медресесінің порталы Қалиян мешітінің порталымен бір осқа орналасқан. Алайда, алаңның шығысқа қарай төмендеуіне байланысты медресе ғимаратын платформаға көтеру қажет болды. Лаб и Хауз кешені (немесе Лаб е хауз, لب حوض, "тоғанның жанында" деген мағынаны білдіреді) (1568–1622) – Бухара қаласындағы қалған бірнеше хауздардың (тоғандардың) айналасындағы ауданның атауы. Кеңес үкіметіне дейін Бухарада осындай бірнеше тоған болған. Тоғандар қаланың негізгі су көзі болды, бірақ сонымен қатар аурулар таратумен де танымал болды, сондықтан 1920-1930 жылдары кеңестік билік оларды көбінесе толтырып қойды. Лаб-и-Хауз XVI-XVII ғасырларға жататын сәулеттік ансамбльдің орталық бөлігі болғандықтан сақталған. Лаб и Хауз ансамбліне 16 ғасырдағы Кукелдаш медресесі кіреді, ол қаладағы ең үлкен медресе және тоғанның солтүстік жағында орналасқан. Тоғанның шығыс және батыс жағында 17 ғасырдағы көшпелі суфилерге арналған қонақ үй және 17 ғасырдағы медресе орналасқан. Сондай-ақ, Орталық Азия, Ауғанстан және Пәкістанның көптеген балалар халық ертегілерінің басты кейіпкері – епті және жылы жүректі Насруддин Хожаның есегінің үстінде отырған, бір қолымен жүрегіне, екінші қолымен "Бәрі жақсы" белгісін көрсеткен металл мүсіні де бар. Бахаутдин сәулеттік кешені – Нақшбанди тәріқатын негіздеген шейх Баха уд Дин немесе Бохаутдинді еске алуға арналған некрополь. Кешенге Бахаутдиннің дахмасы (құрған тасы), Хаким Кушбеги мешіті, Музаффаркан мешіті және Абдул Лазизхан ханкаһы кіреді. Бұл орын 2008 жылдың 18 қаңтарында ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінің алдын ала тізіміне енгізілген.

География

Самарқаннан батысқа қарай 225 шақырымдай қашықтықта, Өзбекстанның оңтүстік-орталық бөлігінде Бухара қаласы Зеравшан өзенінің жағасында, 229 метр биіктікте орналасқан.

Климат

Бұхараның климаты Орталық Азияға тән салқын, құрғақ климат (Köppen BWk). Қаңтар айының орташа күндізгі ең жоғары температурасы , ал шілде айының орташа күндізгі ең жоғары температурасы шамамен болады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері құрайды. Орталық Азияның ыстық, құрғақ климатында судың маңызы зор болғандықтан, ежелгі заманнан бері суару шаруашылығы дамыған. Қалалар өзендердің жанына салынған, ал қаланың барлық бөлігіне су жеткізу үшін арналар тартылған. Ашық су қоймалары, хаузелер деп белгілі, салынған. Көшпелі сауда жолдары бойында саяхатшылар мен олардың малдарына су беру үшін жабық су қоймалары, яғни сардобалар салынған. Дегенмен, совет кезеңінде агрохимиялық заттарды шектен тыс қолдану, Өзбекстанды сумен қамтамасыз ететін екі өзеннен судың бұрылуы және су тазарту қондырғыларының жетіспеуі денсаулық сақтау және экологиялық проблемаларды кең ауқымда тудырды.

Көлік

Бұхара халықаралық әуежайы Өзбекстан мен Ресей қалаларына жүйелі рейстерді ұсынады. Түрікменстан шекарасы шамамен 80 км қашықтықта, ал ең жақын қаласы – Түркменабат. Бұл қала М37 тас жолы арқылы Түрікменстанның басқа да қалаларымен, соның ішінде Ашхабадпен байланысады. Қала Өзбекстанның қалған бөлігімен теміржол арқылы да байланысқан, сонымен қатар Өзбекстанның ірі қалаларына және одан тысқары аймақтарға, М39 тас жолы арқылы Ауғанстандағы Мазар-и-Шарифке дейін баратын автомобиль жолдарының торабы болып табылады. Самарқан қаласы Бұхарадан шығысқа қарай 215 км қашықтықта орналасқан.

Ішкі көлік құралдары

Бұхара қаласы Өзбекстанда Ташкенттен кейін ең ірі көлік торабы болып табылады. Қала ішінде автобус қатынайды. 45-тен астам автобус бағыты бар. Көпшілік бөлігі ISUZU автобустарымен жабдықталған, бірақ бірқатар автобустар Қытайдан жеткізіледі. Автобустар мен автобус бағыттарының саны бойынша Бұхара Өзбекстанда Ташкенттен кейін ең ірі қала.

Демография

Бұхараның 2019 жылы 279 200 тұрғыны тіркелген. Бұхара (Самарқанмен бірге) Өзбекстанның тәжік халқының екі маңызды орталығының бірі. Бұхара бұрын Бухаралық яһудилердің мекені болған, олардың ата-бабалары қалаға рим дәуірінде қоныстанған. Көптеген Бухаралық яһудилер 1925 және 2000 жылдар аралығында Бұхараны тастап кеткен. Әли Акбар Деххода Бұхара атауының "білімге толы" деген мағынаны білдіретінін айтады, себебі ежелгі заманда Бұхара ғылым мен білім ошағы болған. Матео Мария Боярдоның "Орландо иннаморатто" атты итальяндық романтикалық дастанында Бұхара Альбракка деп аталып, Қытайдың маңызды қаласы ретінде сипатталған. Дәл сол жерде, қабырғалы қала мен бекінісінде Анжелика және оның достары Тартар императоры Агриканның шабуылына қарсы тұрады. Агриканның бұл қоршауы 1220 жылы Шыңғыс хан жасаған тарихи қоршауға ұқсас.