Кіріспе

Испаниялық әскери офицер және 1936 жылғы төңкеріс жетекшісі (1872–1936)

Хосе Санжурхо и Саканелл (saŋˈxuɾxo; 28 наурыз 1872 – 20 шілде 1936) – испандық генерал, 1936 жылғы шілде төңкерісін ұйымдастырушылардың бірі, ол Испания азамат соғысын бастарды. 1927 жылы "Риф графы" атағымен марапатталды. 1931 жылы жарияланған Екінші испан Республикасының монархист оппозициясы болған ол, 1932 жылғы тамызда "Ла Санжурхада" деп белгілі болған төңкеріске жетекшілік етті. Үкімет төңкерісті оңай басып тастады және бастапқыда Санжурхоны өлім жазасына кесті, бірақ кейіннен жазасын өмір бойына түрмеге ауыстырды. 1933 жылғы жалпы сайлаудан кейін құрылған Алехандро Лерру үкіметі 1934 жылы оны кешірімге тартты. Ол Португалиядағы эмиграцияда болып, 1936 жылғы төңкеріске қатысты. Төңкерістен кейін Санжурхо, кейбір адамдардың пікірінше ұлтшыл фракцияның бас қолбасшысы болуға тиіс болды, соғыстың үшінші күні Испанияға қайтып келе жатқанда әуе апатында қаза тапты. Ол ұшқышымен дос болғандықтан, кішкентай, артық жүк көтерген ұшақпен ұшуды жөн көрді. Саботаж күдігі туды, бірақ оны дәлелдеу мүмкін болмады.

Ерте өмір

Санжурхо Памплона қаласында туған. Оның әкесі, капитан Юсто Санжурхо Бонростра, карлист болған. Оның анасы Карлота Саканелл Десохо.

Ерте мансап

1896 жылы Кубада, Мароккодағы Риф соғысында (1909) және Риф соғысында (1920) қызмет етті, соның ішінде 1921 жылы Жыл сайынғы шайқасынан кейін жоғалған Мелилья аумағын қайтарып алуға қатысты. 1922 жылы оған Лараш армиялық басшылығындағы сыбайлас жемқорлықты тергеу жұмысы тапсырылды. Ол Мароккодағы Испанияның жоғарғы комиссары болды және генерал-лейтенант шеніне жетті. 1925 жылы Альхусемас шабуылына қатысты. 1920 жылғы Риф соғысы аяқталғаннан кейін король Альфонсо XIII 1931 жылдың 28 наурызында оған Карлос III орденінің Ұлы крестімен марапаттады. 1928 жылы Азаматтық гвардияның бас дирекциясына басшы болып тағайындалды.

Екінші республика кезінде

1923 жылы Мигель Примо де Ривера Испанияны диктатор ретінде басқаруға әскери төңкеріспен билікке келді. Бірте-бірте Примо де Ривераның қолдауы азайды және ол 1930 жылдың қаңтар айында отставкаға кетті. Патша генерал Дамасо Беренгуерге жаңа үкімет құруды тапсырды, бұл өзін әлдеқайда білікті деп санайтын Санжурхоны ашуға итерді. Беренгуердің «диктабlanda» диктатурасы Примо де Ривераға лайықты балама бола алмады. Санжурхоның азаматтық гвардиясының қолдауына үкімет сене ала ма деген сұраққа ол жауап беріп, бұл ұсынысты қабылдамады. Король Альфонсо XIII тақтан бас тарды.

Санжурхо испан республикалық армиясының қолбасшылығына тағайындалған алғашқы генералдардың бірі болды. Алайда, оның монархиялық идеологияға деген сүйіспеншілігі сақталды. Әскери реформалар мәселесінде премьер-министр Мануэль Азаньямен келіспеушілік туғанда, оның орнына генерал Мигель Кабанеллас тағайындалды. 1932 жылы Кастильбланко мен Арнедодағы оқиғалардың нәтижесінде, азаматтық гвардияға қатысты кеден қызметкерлерінің бастығы қызметіне төмендетілді. Министрлікпен болған қақтығысы, Азаньяның әскери реформалары және Каталония мен Баск еліне берілген аймақтық автономия Санжурхоны Мануэль Фаль Конде, Томас Домингес Аревало және басқа да әскери шенеуніктермен бірге көтеріліс ұйымдастыруға жетеледі. Бұл көтеріліс «Санжурада» деп аталды және 1932 жылдың 10 тамызында Севильяда жарияланды. Санжурхо көтерілістің тек қазіргі үкіметке қарсы екенін, республикаға қарсы емес екенін мәлімдеді. Ол Севильяда бастапқы табысқа жетті, бірақ Мадридте толық сәтсіздікке ұшырады. Санжурхо Португалияға қашуға тырысты, бірақ Уэльвада өзін ұстап беруге шешім қабылдады. Ол өлім жазасына кесілді, бірақ кейіннен Дуэсо түрмесінде өмір бойына бас бостандығынан айырылды. 1934 жылдың наурыз айында Лерру үкіметі оған рақымшылық жасап, Португалияның Эсторил қаласына жер аударды.

Өлім

1936 жылы 20 шілдеде Санжурхо Испанияға қайтуға тырысқанда Эсторильде ұшақ апатынан қаза тапты. Ол Хуан Антонио Ансальдо басқарған шағын екі қанатты ұшақпен ұшуды жөн көрді. Апаттың басты себептерінің бірі – Санжурхоның міндетті түрде алып келуін талап еткен ауыр жүк болды. Ансальдо оны жүк тым ауыр екендігі туралы ескерткен, бірақ Санжурхо оған: «Мен Испанияның жаңа каудильосы ретінде лайықты киім киюім керек» деп жауап берді. Санжурхоның неліктен Ансальдоның ұшағымен ұшқанын түсіндіру қиын, өйткені қолда бар әлдеқайда үлкен әрі ыңғайлы ұшақ бар еді. Сол үлкен ұшақ – 8 жолаушыға арналған де Гавиленд Дракон Рапид, осы ұшақпен Франко Канар аралдарынан Мароккоға жеткізілген. Алайда, Санжурхо Ансальдо сияқты «батыл ұшқышпен» ұшуды артық көргендей. (Ансальдо өзі апаттан аман қалды). Мола да ұшақ апатынан қаза тапқаннан кейін, Франко Ұлтшылдардың жалғыз тиімді жетекшісі болып қалды. Бұл Франконың екі қарсыласының өлімін ұйымдастырғаны туралы әңгімелерге әкелді, бірақ бұл айыптаманы растайтын ешқандай дәлел табылмады. 2017 жылы Наварра билігі Тарихи жад туралы заңды қолданып, Санжурхоның мәйітін, оның отбасы мүшелерінің қарсылығына қарамастан, эксгумация жасап, Испанияның Марокко жағалауындағы Мелилья анклавындағы қалалық зираттың әскери бөліміне қайта жерлеуді талап етті. Санжурхоның әскери пантеонда әскери салтанатпен жерленгені расталғаннан кейін, жаңа дау туды. Наварра үкіметі Қорғаныс министрлігінен ешқандай арнайы «құрмет көрсетілмегенін» және мәйіттің «қанағаттандырылған бір солдат» ретінде қабылданғанын растау алды.

Көркем шығармаларда

Гарри Тертлдоувтың "Ерте келген соғыс" сериясынан шыққан "Гитлер соғысы" атты тарихи альтернатива романы Санжурджоның Португалиядан қашуымен басталады. Басты айырмашылық – ол ұшқыштың кеңесін қабылдап, жүктен құтылып, ұшақтың артық салмақтан зардап шегуіне жол бермейді де, қауіпсіз жерге қонады. Осыдан кейін оның әрекеттері нақты Франкодан өзгеше болып сипатталады, нәтижесінде Испания Екінші дүниежүзілік соғыста оқшауланбастан, Көлік одағына (Axis Powers) қосылады. Хосе Санжурхо, Испания Азамат соғысының басталуы және оның апатты аяқталған қашуы Хосе Сарамагоның "Рикардо Рейстің өлімі жылы" кітабында талқыланады.