Кіріспе

Испан республикашысы; Премьер-министр және Президент (1880–1940), 1936 жылға дейін Асанья деп аталған испан ауылы.

Мануэль Асанья Диас (maˈnwel aˈθaɲa; 10 қаңтар 1880 – 3 қараша 1940) – испан саяхатшысы, Екінші испан Республикасының Премьер-министрі (1931–1933 және 1936), 1935 жылы Халық фронтын ұйымдастырушы және Республиканың соңғы Президенті (1936–1939). Ол 1936–1939 жылдардағы Испания азамат соғысы кезінде республикалықтардың ең көрнекті көшбасшысы болды. 1910 жылдары жарияланған автор, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың жақтасы болды. Ол «98 буынының» және испан орта ғасырының қайта жаңғыруына, Империялық Испанияға және 20 ғасырда елдің преториандық жаңғыртуға ұмтылысына қатысты сыншылдықпен қарады. Асанья француз саяхатшылығы мен Үшінші француз Республикасының үлгісін ұстанды, 1920 жылдары демократияны саяси іздестіруге кірісті, сонымен қатар отан туралы түсінікті «заң алдындағы барлық азаматтардың демократиялық теңдігі» деп қорғады, бұл оны республикалыққа бейімдеді. 1931 жылдың сәуір айында Екінші испан Республикасы жарияланғаннан кейін Асанья Уақытша үкіметтің әскери министрі болды және әскери реформаны жүзеге асырды, армия офицерлерінің санын азайту арқылы қазіргі заманғы қарулы күштерді дамытуға ұмтылды. Кейіннен ол 1931 жылдың қазан айында Премьер-министр болды. Испания азамат соғысы оның Испания Президенті болған кезінде басталды. 1939 жылы Республика жеңілгеннен кейін ол Францияға қашып, қызметінен кетіп, бір жылдан кейін 60 жасында эмиграцияда қайтыс болды.

Ерте мансап

Бай отбасында туған Мануэль Азаня Диас өте ерте жасында жетім қалды. Ол Universidad Complutense, Cisneros институтында және Эль-Эскориалдың Агустиносында оқыды. 1897 жылы Сарагоса университеті оған заңгер дипломын, ал 1900 жылы Универсидад Комплутенсе университеті докторлық диссертациясын берді. 1909 жылы ол Тіркелімдердің Бас басқармасында қызметке орналасып, азаматтық құқық нотариусы болып жұмыс істеді және 1911 жылы Парижге сапар шекті. Ол саясатқа қатысып, 1914 жылы Мелкиадес Альварес басқарған Реформалық республикалық партияға қосылды. Ол El Imparcial және El Sol сияқты әртүрлі газеттерде еңбек етті. Сондай-ақ ол масондар қатарына қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Батыс майданындағы әрекеттерді әртүрлі газеттерде жариялады. Оның ұстанымы француздықтарға өте ыңғайлы болды, және оны француз әскери барлауы қолдаған болуы мүмкін. Кейін 1920-1924 жылдары ол Pluma және España журналдарын басқарды, ал біріншісін інісі Cipriano Rivas Cherif-пен бірге құрды. Ол Мадрид Атеносының хатшысы болды (1913–1920), 1930 жылы оның президенті болды. Ол 1918 және 1923 жылдары Толедо провинциясынан кандидатқа түсті, бірақ екі рет те жеңіліске ұшырады. 1926 жылы Хосе Жиралмен бірге «Республикалық әрекет» (Acción Republicana) партиясын құрды. Примо де Ривераның диктатурасын қатаң сынаған Азаня 1924 жылы диктатор мен король Альфонсо XIII-ке қарсы күшті манифест жариялады. 1930 жылы ол «Сан-Себастьян келісіміне» қол қойды, ол Испаниядағы барлық республикалық және аймақтық партияларды Примо де Ривера мен корольге қарсы біріктірді. 1931 жылдың 12 сәуірінде республикалық кандидаттар муниципалитет сайлауында жеңіске жетті. Бұл Примо де Ривера мен монархияны мойынламау ретінде қарастырылды. Екі күннен кейін Екінші испан республикасы жарияланды және король елден кетуге мәжбүр болды.

Үкіметте

Республиканың уақытша үкіметінің премьер-министрі Нисето Алкала Замора 14 сәуірде Азаняны соғыс министрі етіп тағайындады. Қазан айында Алкала Замора отставкаға кетті, ал Азаня оның орнына премьер-министр болды. Жаңа конституция 9 желтоқсанда қабылданған кезде Азаня премьер-министр қызметін жалғастырып, солшыл партиялардың коалициясын басқарды, оның ішінде өзінің «Acción Republicana» және Социалистер (PSOE), ал Алкала Замора Республика Президенті болды. Азаня республикалық бағдарламада күтілген маңызды реформалардың бір бөлігін жүзеге асырды. Ол жұмыс оқиғаларына байланысты сақтандыруды енгізді, испан армиясының санын қысқартты және кейбір монархист офицерлерді қызметтен шеттетуге ұшыратты. Сонымен қатар, ол Рим-католик шіркеуінің билігі мен ықпалын азайтуға тырысты, шіркеу басқаратын мектептер мен қайырымдылық ұйымдарын жойып, мемлекеттік мектептерді кеңейтті. Ол бұл шараларды «Бұл еркіндікке қарсы емес, бұл қоғамдық денсаулық мәселесі» деп қорғады. Испания заң шығарушы органы, Кортес, аграрлық реформа бағдарламасын да қабылдады, оған сәйкес ірі жеке меншік жерлер (латифундиялар) тәркіленіп, ауылдық кедейлерге бөлінетін болды. Алайда, Азаня «орта тап республикашысы» болды, социалист емес. Ол және оның жақтастары бұл бағдарламаға аса құлшыныс білдірмеді. Аграрлық заңда социалистер қалағандай, мемлекеттік қаржыландырылатын ұжымдық шаруашылықтар көзделмеді және ол 1932 жылдың соңына дейін қабылданбады. Бұған қоса, заң нашар жазылған және латифундистерге қарағанда салыстырмалы түрде шағын жер иелеріне көбірек қауіп төндірді. Азаня үкіметі оны іске асыруға да аз күш жұмсады: алғашқы екі жылда бар болғаны 12 000 отбасы жер алды. Сонымен қатар, Азаня салық жүйесін реформалауға көп көңіл бөлмеді, мемлекеттік жүктемені байларға ауыстыруға тырыспады. Үкімет өнеркәсіп иелерін, әсіресе «Confederación Nacional del Trabajo» (Ұлттық Еңбек Конфедерациясы немесе CNT) анархо-синдикалистерінің жауынгерлік ереуілдері мен басып алу әрекеттеріне қарсы қолдауын жалғастырды. CNT-мен қақтығыс Касас-Вьехас (қазіргі Беналуп) және Альт-Ллобрегатта қанды оқиғаларға әкелді. Кастильбланко мен Арнедо оқиғалары кезінде CNT-ге қатысы жоқ жұмыскерлерге қарсы да наразылық білдірушілерге зорлық көрсетілді. Темірқасық, Азаняның дінге қарсы бағдарламасы көптеген орташа саяхатшыларды наразылыққа түсірді. 1933 жылдың басында өткен жергілікті сайлауда көптеген орындар консервативтік және орталық партияларға бұйырды. «Конституциялық кепілдіктер сотына» (Республиканың «Жоғарғы соты») сайлау да осы үлгіні көрсетті. Осылайша Азаня оң және солшыл топтармен қақтығысқа түсті. Ол сенімсіздік дауысы сұрады, бірақ Кортестің үштен екі бөлігі қалыс қалды, ал Алкала Замора 1933 жылдың 8 қыркүйегінде Азаняның отставкаға кетуін бұйырды. 1933 жылдың 19 қарашасында жаңа сайлаулар өтті. Бұл сайлауда оңшыл «Confederación Española de Derechas Autónomas» (CEDA) және орталық «Радикалды Республикалық Партия» жеңіске жетті. Радикалдық партияның көшбасшысы Алехандро Лерру премьер-министр болды. Азаня уақытша саясаттан шеттеліп, әдебиетпен айналысуға көшті. Азаняның өзіндік саяси үзілісі ұзаққа соқпады; 1934 жылы ол «Acción Republicana» мен Марселино Доминго басқаратын «Радикалды Социалистік Республикалық Партия», сондай-ақ Сантьяго Касарес Кироганың «Organización Republicana Gallega Autónoma» (ORGA) бірігіп құрылған «Республикалық Солшыл Партияны» құрды. 1934 жылдың 5 қазанында PSOE және коммунистер жалпы солшыл көтеріліске тырысты. Көтеріліс Астурия мен Барселонада уақытша сәттілікке жетті, бірақ екі аптадан кейін тоқтатылды. Сол күні Азаня Барселонада болды, ал Леррудың CEDA үкіметі оны кінәлауға тырысты. Ол тұтқындалып, көтеріліске қатысқан деп айыпталды. «Орта тап республикашысы» ретінде ол монархия мен шіркеуге қарсы болды. Сондықтан ол католиктік партияны жақтаған CEDA-ны, сондай-ақ парламенттік демократияны қолдағандарды да заңсыз деп санайтын. Пол Престонның пікірінше, Азаняның Республикаға көрсеткен қызметтерінің құндылығын Франконың идеологтары мен пропагандашыларының оған деген жеккөрушілігінен гөрі жақсы көрсететін ештеңе жоқ.

Төрағалық

Сәуірде Кортес жиналғанда, ол президент Алкала Замораны қызметтен шеттетуге шешім қабылдады. 1936 жылғы 7 сәуірде Асанья Республика Президенті болып сайланды; Кирога оның орнын премьер-министрлікке ие болды. Осы кезде Азанья өрбудегі тәртіпсіздікке қатты қайғырып, оған қарсы тұрудың жолын таба алмады. 1937 жылдың соңы мен 1938 жылдың басында мемлекет басшысын қабылдауға дайындық жұмыстары жүргізілді. Бұл орын Барселонадан шамамен 30 км, ал Франция шекарасынан 80 км қашықтықта болды. 1939 жылғы 13 қаңтарда генерал Саравия президентке ұлтшыл әскерлердің жылдам ілгерілеуіне байланысты осы жерді тастап кетуді кеңес берді, бұл ұсынысты Негрин 17 қаңтарда қайталады. 19 қаңтарда Саравия президентті эвакуациялауды талап етті; Азанья дайындық шараларын бастады.

Ляванерас

Президент, оның отбасы және онымен бірге хатшылар мен әскери жанындағы көмекшілерді қоса алғандағы серіктері 21 қаңтарда Ла Баратадан шықты (Ұлтшыл әскерлер бұл жерді 24 қаңтарда басып алды). Кешке қарай шығысқа қарай шамамен 50 километрдей жол сапарлағаннан кейін, көліктер колоннасы Матароның солтүстігіндегі Ллаванерас қаласына (қазіргі Сан-Андреу-де-Ллаванерес) жетті, ол Барселонадан 30 шақырым, ал француз шекарасынан 100 шақырымдай қашықтықта жатыр. Азаньяға арналған үй жарамсыз болып шықты; олар түнді паркте кездейсоқ таңдалған және асығыс дайындалған үйде өткізді.

Кальдес

Келесі күні, 22 қаңтарда, Азаньяның отбасының бір бөлігі Францияға кетті. Президент шамамен 4 км қашықтықтағы Кальдетас (қазіргі Кальдес д’Эстрак) деген жағалау қаласына барып, онда тағы да уақытша жайғасты, ал оның қалған заттары Ла Баратадан әкелінді. Осы күндерде ол дерлік толығымен оқшауланды, үкіметпен де, әскери басшылықпен де байланысы болмады; сол кезде Барселонадан эвакуациялау ғана басталған еді.

Перралада

Президенттік колонна 23 немесе 24 қаңтарда Кальдетастан солтүстікке қарай жолға шықты (қала 28 қаңтарда ұлтшылдар басып алатын болды), және кешкі сағаттарда шамамен 90 км жол жүріп, Барселонадан 120 км қашықтықтағы Пералада қамалына жетті, француз шекарасына 15 км қашықтықта, ал Пиреней таулары анық көрінді. Пераладада үкіметпен, Кортес өкілдерімен, әскерилермен және шетелдік елшілермен байланыс қайта жаңартылды. Кастильо де Пералада шамамен бір апта бойы Азаньяның резиденциясы болды; осы кезеңде Барселона ұлтшылдардың бақылауына көшті. 30 қаңтарда Негрин президентке келіп, Азаньяны Францияға дереу эвакуациялау үшін ұшақ дайындауға дайын екенін ұсынды; президент бұл ұсыныстан бас тартты, Негрин оны күшпен орталық аймаққа, Валенсияға немесе Мадридке алып кетуі мүмкін деп қорқып.

Агулла

Қаңтар мен ақпан айларының арасында (нақты күні белгісіз, ең ертесі 31 қаңтар, ең кеш 2 ақпан) президент Пералададан шығып, солтүстік-батысқа қарай шамамен 20 км қашықтықтағы Агулланаға көшті. Бұл Пиреней тауларындағы, француз шекарасына 4 шақырымдай жақын орналасқан ауыл болатын. Ауыл басты жолдардан алыс, қосымша жолмен баруға болатын, ал басты жолдар Барселона мен Каталониядан қашуға тырысқан босқындарға толы еді. Агуллана сол кезде генерал Рохоның штабын орналастырған жер болды. Президент онда бір түн өткізді.

Ла Вайол

Келесі күні, шамасы 2 немесе 3 ақпанда, Азаня Агулланадан шығып, шамамен 5 км жол жүріп, француз шекарасынан 2 км қашықтықтағы испандықтардың соңғы елді мекеніне, Ла Важол ауылына келді. Ол сол жерде соңғы рет шетелдік дипломатиялық өкілдермен кездесті. 4 ақпанда Негрин Ла Важолда Азаньяға барып, ұлтшылдардың шабуылын ескере отырып, президенттің Францияға мүмкіндігінше ертерек өтуін ұсынды.

Француз шекарасы

5 ақпанда таңғы сағат 6-да, әлі қараңғы болған кезде, Азанья, оның әйелі, оның сүйіктілері және кейбір мемлекеттік қызметкерлер Ла Вахольден (9 ақпанда ұлтшылдар басып алатын) Францияға аттанды. Небәрі бірнеше минуттық сапар сәл ұзаққа созылды. Бастап келе жатқан полиция машинасы бұзылып, тар, қисық тау жолын тосқауылдады. Барлық жолаушылар көліктерінен түсіп, сырғақ, мұздақ бетте қиындықпен жаяу жолға шықты. Олар таң атып келген соң француз жандармдарын көрді.

Соңғы күндер

3 наурызда ол үкімет мүшелерімен бірге Мадридке оралудың орнына, Республика Президенті лауазымынан кетті. Ұлтшыл және республикалық комментаторлар бұл шешімді "тастап кету" деп айыптады. Өлімі алдында ол католиктердің соңғы қадірін алды. Виши билігі оның табытын испан Республикасының туымен жабуға рұқсат бермеді. Оның орнына табыт Мексика туымен жабылған.

Жазбалар

Өзінің мұқият жұмыс істеген күнделіктері мен естеліктерінде Асаня өзінің және Ларго Кабальеро мен Негрин сияқты түрлі республикалық басшылардың арасындағы жеке тұлғалық және идеологиялық қақтығыстарды айқын сипаттайды. Азамат соғысы кезіндегі Азаняның жазбалары, соғыс кезінде республикалық үкіметтің жұмыс істеуін зерттеуші ғалымдар үшін маңызды дереккөз болды. Көптеген естеліктері мен күнделіктерімен қатар, Азаня бірнеше танымал сөздер жазды. Оның 1938 жылғы 18 шілдеде сөйлеген сөзі ең белгілілерінің бірі, онда ол испан халқын соғыс аяқталғаннан кейін кешірімге шақырып, «Бейбітшілік, мейірім және кешірім» қажеттігін баса көрсетті. Азаня Азамат соғысы кезінде «Беникарлодағы қара күзет» («La velada en Benicarló») атты пьеса жазды. Бұрынғы апталарда пьеса бойынша жұмыс істегеннен кейін, Азаня «Мамыр күндері» күш қолданысы кезінде Барселонада қамауда отырғанда соңғы нұсқасын диктант етті. Пьесада Азаня түрлі идеологиялық, саяси және әлеуметтік көзқарастарды бейнелеу үшін түрлі кейіпкерлерді пайдаланды, олар соғыс кезінде Республикада болды. Ол Республиканың саяси бірлігіне зиян келтірген бәсекелестік пен қақтығыстарды көрсетіп, зерттеді. Азаня генерал Франко мен Санжурхоның Республиканы құлатуға бекем ниетін білді, бұл соғыс соңында Саяси жауапкершілік туралы заңға (Ley de Responsabilidades Políticas) әкелді. Көңілі қалған ол, өзінің саяси қызметінің көп жылдары бойы күнделік жүргізіп келгенін ойлады. Оның «Толық күнделіктер: монархия, республика, Азамат соғысы» («Diarios completos: monarquía, república, Guerra Civil») атты еңбегі 2003 жылы испан тілінде жарық көрді.

Саяси мұрасы

Британдық тарихшы Пирс Брендонның сөзінше, Мануэль Азаня – жетекші республикашыл саясаткер болған. Ол жазушы болуға ниеттенген, білімді адам еді, және "Испанияны шіркеу мен патшаның үстемдігінен құтқаруға тырысқан". Азаня сөз шебері болғанмен, іс-қимылдарында ұқыпсыздық танытқан. "Ол пікір таласына дайын батыр, бірақ саяси бульдозер" еді. Ол жоғары идеалды либерализмді уағыздаса да, премьер-министр ретінде нәтижелері әртүрлі болды. Ол ең төменгі жалақы, ауру ақысы және төленген демалыспен әлеуметтік мемлекет құруды қалаған, бірақ шаруалардың кедейлігі мәселесін шешуге ешқашан тырыспады. Бюджетті теңгертуге тырысқандықтан, жерді қайта бөлуді қысқартты. Католик шіркеуінің білім берудегі ықпалын жойып, азаматтық некені заңдастырды, шіркеу мүліктерін тартып алды, иезуиттер орденін қуды және монастырлар сияқты шіркеу ғимараттарының өртелуіне жол берді. "Испаниядағы барлық монастырлар бірде-бір республикашылдың өміріне татымайды", – деп мәлімдеді ол. Оппозиция күшейгенде, ол баспасөзді цензуралады, қарсыластарын Солтүстік Африкаға жер аударды және жеке күзет жасағын құрды. Оның анархист одақтастары дін қызметкерлерін және монахтарды өлтіріп, монастырларды өртеді. Азаня армияны реформалауға тырысты, ескірген жабдықтарды ауыстырып, әскери академияны жапты. Осы процесте ол ең перспективті генералын – жас Франсиско Франконы шен төмендетті. Азаня 1933 жылғы қарашадағы сайлауда жеңіліске ұшырады, өйткені ол экстремистерді ашуландырып, орталықшылдарды жіберді. 1936 жылы ол қайтадан саяхатқа шықты, бірақ азамат соғысының қарсаңында коалициясын сақтап қала алмады. Соңғы онжылдықтарда ол Испаниядағы солшылдардың қаһарманына айналды.

Басқа тілдер

Лагарриг, Макс. "Мануэл Азанья Монтабанда. Испания Республикасының президенті Мануэль Азаньяның соңғы панасы", .