Испаниядағы ескерекіштер мен католиктік базиликасы

Кіріспе

Католик базиликасы және монументалды ескерткіш. Куелгамурос аңғары (испанша: Valle de Cuelgamuros), бұрын Құлағандар аңғары (испанша: Valle de los Caídos) деп аталған, Мадридке жақын Гуадаррама тауларында орналасқан ескерткіш. Аңғарда католик базиликасы және Сан-Лоренцо-де-Эль-Эскориал муниципалитетіндегі монументалды ескерткіш бар. Диктатор Франсиско Франко 1940 жылы монументалды кешенді салуға бұйрық берді; ол 1940 жылдан 1958 жылға дейін салынды және 1959 жылы ашылды. Франко ескерткіштің "ұлттық тәубесі" және кешірім беру мақсатында салынғанын айтты. Бұл орын Франконың 1975 жылдың қарашасындағы қайтысынан бастап жерленген жері болды, бірақ бастапқыда оны онда жерлеу жоспарланбаған еді. 2019 жылдың 24 қазанындағы ұзақ және даулы сот процесінен кейін, оның диктатурасын құрметтеудің барлық түрлерін жою мақсатымен жасалған әрекеттерден кейін оның денесі шығарылды. ХХ ғасыр испан сәулетінің маңызды нысаны саналатын бұл ескерткіштің дизайнын Педро Мугуруза және Диего Мендес жасаған. Хихонның Еңбек университетімен бірге, бұл испандық нео-эррералық стильдің ең көрнекті мысалы болып табылады, ол Хуан де Эррераның сәулетінің қайта жаңғыруының бір бөлігі болуы тиіс еді, оған жақын орналасқан Эль-Эскориал патша резиденциясы мысал бола алады. Бұл ерекше испан сәулеті соғыстан кейінгі Испанияның қоғамдық ғимараттарында кеңінен қолданылды және Альберт Шпеер немесе Муссолинидің "Жалпы Рим көрмесі" сияқты халықаралық фашистік классицизмге негізделген. Ескерткіш аймағы Жерорта теңізінің ормандары мен гранитті тас бөлшектерінен тұрады, Сиерра-де-Гуадаррама төбелерінде теңіз деңгейінен биік орналасқан, базилика, бенедиктин аббаттығы, қонақ үйі, аңғар және Хуанелос – 16 ғасырға жататын төрт цилиндрлі монолиттерді қамтиды. Ескерткіштің ең ірі ерекшелігі – 150 метрлік (500 фут) христиандық айқыш, әлемдегі ең биік айқыш, базилика алаңынан 150 метр биіктікте орналасқан гранитті шығынтыдан көтеріліп, алыстан көрінеді. Жұмыс 1940 жылы басталды және он сегіз жылдан астам уақытқа созылды, ескерткіш 1959 жылдың 1 сәуірінде ресми түрде ашылды. Ресми тізімде көрсетілгендей, құрылыстың жалпы құны 1,159 миллион песетаға бағаланды, ол ұлттық лотереялар мен қайырымдылықтар есебінен қаржыландырылды. Кейбір жұмысшылар қызмет мерзімін қысқарту үшін еңбек еткен түрме тұтқындары болды. Кешенге Испанияның мемлекеттік мұра агенттігі – Patrimonio Nacional иелік етеді және басқарады, 2009 жылы Patrimonio Nacional-дың үшінші ең көп талданған ескерткіші болды. Испанияның социал-демократтық үкіметі 2009 жылдың соңында кешенді қауіпсіздік себептерімен, фасадтағы жөндеу жұмыстарына байланысты жапты. Бұл шешім даулы болды, себебі кейбір адамдар оны Жозе Луис Родригес Сапатеро басшылығымен қабылданған Тарихи жад туралы заңмен байланыстырды, сондай-ақ бенедиктин қауымын қуғындап жатыр деген мәлімдемелер де болды. Жұмыс ішінде крипт кіреберісінде орналасқан Пиета мүсіні бар, ол балғалар мен ауыр техниканы қолдану арқылы жасалған.

Catholic basilica and a monumental memorial

The Valley of Cuelgamuros (Spanish: Valle de Cuelgamuros), formerly known as Valley of the Fallen (Spanish: Valle de los Caídos), is a monument in the Sierra de Guadarrama, near Madrid. The valley contains a Catholic basilica and a monumental memorial in the municipality of San Lorenzo de El Escorial. Dictator Francisco Franco ordered the construction of the monumental site in 1940; it was built from 1940 to 1958, and opened in 1959. Franco said that the monument was intended as a "national act of atonement" and reconciliation. The site served as Franco's burial place from his death in November 1975—although it was not originally intended that he be buried there—until his exhumation on 24 October 2019 following a long and controversial legal process, due to moves to remove all public honoration of his dictatorship. The monument, considered a landmark of 20th century Spanish architecture, was designed by Pedro Muguruza and Diego Méndez on a scale to equal, according to Franco, "the grandeur of the monuments of old, which defy time and memory." Together with the Universidad Laboral de Gijón, it is the most prominent example of the original Spanish Neo Herrerian style, which was intended to form part of a revival of Juan de Herrera's architecture, exemplified by the nearby royal residence El Escorial. This uniquely Spanish architecture was widely used in public buildings of post war Spain and is rooted in international fascist classicism as exemplified by Albert Speer or Mussolini's Esposizione Universale Roma. The monument precinct covers over of Mediterranean woodlands and granite boulders on the Sierra de Guadarrama hills, more than above sea level and includes a basilica, a Benedictine abbey, a guest house, the Valley, and the Juanelos—four cylindrical monoliths dating from the 16th century. The most prominent feature of the monument is the towering 150 metre high (500 ft) Christian cross, the tallest such cross in the world, erected over a granite outcrop 150 metres over the basilica esplanade and visible from over away. Work started in 1940 and took over eighteen years to complete, with the monument being officially inaugurated on 1 April 1959. According to the official ledger, the cost of the construction totalled 1,159 million pesetas, funded through national lottery draws and donations. Some of the labourers were prisoners who traded their labour for a reduction in time served. The complex is owned and operated by the Patrimonio Nacional, the Spanish governmental heritage agency, and ranked as the third most visited monument of the Patrimonio Nacional in 2009. The Spanish social democrat government closed the complex to visitors at the end of 2009, citing safety reasons connected to restoration on the façade. The decision was controversial, as the closure was attributed by some people to the Historical Memory Law enacted during José Luis Rodríguez Zapatero's premiership, and there were claims that the Benedictine community was being persecuted. The works include the Pietà sculpture prominently featured at the entrance of the crypt, using hammers and heavy machinery.

Базилика, айқыш және аббатхана

Әлемдегі ең үлкен базиликалардың бірі және әлемдегі ең биік естелік айқышы бірге аңғардың үстіне көтеріледі. Базилика де ла Санта Круз дель Валле де лос Каидос (Құлағандар аңғарының Киелі Крест базиликасы) гранитті тік беткейден қазылған. 150 метрлік (500 фут) биіктіктегі айқыш тастан тұрғызылған. 1960 жылы Иоанн XXIII папа жер астындағы криптті базилика деп жариялады. Бұл жер асты базиликасының көлемі Римдегі Әулие Петр базиликасынан да үлкен. Апостолдың қабір шіркеуімен бәсекелеспеу үшін Ватикан төбесінде, кіреберістің ішкі жағына бөлу қабырғасы орнатылды және кіреберістің үлкен бөлігі қасиеттендірілмеді. Бас қақпаның үстіндегі монументалды мүсіндер және айқыш негізі Хуан де Авалостың мансабының шыңы болды. Ескерткіш кең эспланададан (алаң) тұрады, ондан аңғардың және Мадридтің шеткі жақтарының көрінісі ашылады. Ұзын күмбезді крипт қатты граниттен қазылып, тауды тесіп, айқышқа тікелей төмен орналасқан үлкен трансептке жетеді. Темір қақпаларда Франконың нео-Габсбург екі басты бүркіті айқын бейнеленген. Базиликаға кіргенде, қонақтарды қылыш ұстаған екі үлкен металл мүсін – арт-деко стильіндегі періштелер қарсы алады. Базиликаны айқыш негізімен байланыстыратын фуникулер бар. Айқыш ішінде спиральді баспалдақ пен лифт орналасқан, олар базиликаның күмбезі мен айқыштың үстіндегі люкті байланыстырады, бірақ олардың қолданылуы техникалық қызметкерлерге ғана шектелген. Таудың екінші жағында орналасқан Бенедиктин аббаттығы – «Құлағандар аңғарының қасиетті кресті» (lang es) – Испания азамат соғысының және кейінгі соғыстардың, сондай-ақ Испания армиясының бейбітшілік миссияларында қаза болғандардың тыныштығы үшін мәңгілік мисса оқитын дін қызметкерлерін қамтиды. Аббаттық Патшалық монастырь деңгейінде саналады.

Құлағандар аңғары

Ескерткіш орналасқан ұлттық парк ретінде сақталған аңғар, Мадридтің солтүстік-батысында, Эль-Эскориалдың патшалық орнынан солтүстік-шығысқа қарай 10 шақырым жерде жатыр. Аңғардың төменгі жағында есімдері ескерткіштің тізілімінде тіркелген 40 000 адамның қалдықтары бар. Аңғарда ұлтшылдар мен республикашылдардың қабірлері орналасқан, бірақ тасқа жазылған арнау «Құдай және Испания үшін құлағандар» (Caídos por Dios y por España) деп жазылған – бұл Франко Испаниясының ұраны болғандықтан сынға ұшыраған, сондай-ақ Франко режимінің көптеген символдары да бар. Сонымен қатар, республикашылар көбінесе отбасыларының келісімі немесе тіпті білімісіз жерленген; кейбір есептер бойынша, 33 800 Франко құрбаны жерленген, ал олардың отбасылары туыстарының қалдықтарын қайтаруда құқықтық қиындықтарға тап болып отыр. Франко 2019 жылы осы орынға деген жұртшылықтың құрметін төмендету мақсатымен шіркеуден шығарылды.

Франконың қабірі (19752019)

Диктатор қайтыс болғаннан кейін, 1975 жылы ханзада Хуан Карлос пен премьер-министр Карлос Ариас Наварро басқаратын уақытша үкімет бұл жерді оның жерлеу орны ретінде белгіледі. Франконың отбасы оның қайда жерленуі керектігі туралы сұраққа жауап бергенде, ешқандай пікір білдірмеді. Ариястың досы мен әріптесінің айтуынша, Франконың Долинаға жерленуі туралы шешімді Франко немесе оның отбасы емес, король қабылдаған. Отбасы уақытша үкіметтің оны Долинаға жерлеу туралы өтінішіне келісті және бұл шешімді қолдады. Өлімінен бұрын Франконың Долинаға жерленетінін ешкім күтпеген. Сонымен қатар, қабірді екі күн ішінде қазып, дайындау қажет болды, бұл базиликаның сантехникалық жүйесінде соңғы сәтте өзгерістер жасауға мәжбүр етті. Азамат соғысының қаза тапқандарынан айырмашылығы, Франко базиликаның екі жағындағы капеллалардың артындағы қабірлерге емес, орталық нефтегі бас алтарьдың артына жерленді. Оның қабіріне тек оның аты мен тегі жазылған қабір тасы қойылды, ол бас алтарьдың хор жағында (алтарь мен шіркеу апсидасы арасында; алтарьдың артында, бас есік алдында тұрған адамның көзқарасынан) орналасқан. Франко Долинаға жерленген жалғыз адам, ол Азамат соғысында қаза болмаған. Оның қабірін қорғаушылар католик шіркеуінде шіркеуді салған адамды сол шіркеуде жерлеуге болады деген пікір білдірді. Сондықтан Франко базиликаның құрылысын бастаушы ретінде Долинаға жерленді. Комиссия өз мақсатына сәйкес, Франконың сүйегін Долинадан алып, оның отбасы таңдайтын жерге қайта жерлеуді ұсынатын есеп дайындады, бірақ мұндай әрекетке кең парламенттік келісім алғаннан кейін ғана. Комиссия шешімін Франконың Азамат соғысында қаза болмағаны және Комиссияның Долинаны екі тараптан да Азамат соғысында қаза тапқандарға ғана арнау мақсатына негіздеді. Примо де Ривераға қатысты Комиссия, ол Азамат соғысының құрбаны болғандықтан, оның сүйегі Долинада қалуы керек, бірақ базилика мазарына қаза тапқан басқалардың сүйектерімен тең жағдайда орналастырылуы керек деп ұсынды. Комиссия Франконың сүйегін Долинадан алып тастау және Примо де Ривераның сүйегін базилика мазарына көшіру туралы ұсынысын Католик шіркеуінің келісімімен шарттады, өйткені "базилика ішіндегі кез келген әрекетке шіркеудің рұқсаты қажет". Он екі мүшеден тұратын комиссияның үш мүшесі Франконың сүйегін Долинадан алып кету туралы ұсынысқа қарсы пікір білдірді, мұндай әрекет тек "испан қоғамын бөліп, шиеленіс тудырады" деп мәлімдеді. Комиссия өз есебінде Долинада католик еместер үшін "медитация орталығы" құруды, Долинада жерленген барлық Азамат соғысы құрбандарының есімдерін базилика мазарына апаратын эспланадада көрсетуді және Долинаның қалай және неге бар екенін түсіндіру үшін "түсіндіру орталығы" салуды ұсынды. Комиссияның бағалауынша, Долинадағы жобаның жалпы құны 13 миллион еуроны құрайды. 20 қарашада, комиссия есебі жарияланғанға тоғыз күн қалғанда және Франконың өлімінің 36 жылдығына орай консервативті Халық партиясы (ХП) 2011 жылғы жалпы сайлауда Испанияның төменгі палатасында, Депутаттар Конгресінде және Сенатта абсолютті көпшілікке ие болды. 2019 жылдың 15 наурызында Педро Санчес үкіметі Франконың сүйегін Эль-Пардодағы Мингорубио зиратына әйелі Кармен Поломен бірге қайта жерлейтінін және жерлеу 2019 жылдың 10 маусымында өтетінін мәлімдеді, егер Жоғарғы Сот Франко отбасы мен Бенедиктин қауымдастығының апелляцияларын қарау кезінде эксгумацияны тоқтату туралы бұйрық шығармаса. 2019 жылдың 19 наурызында Франсиско Франконың ұлттық қоры Жоғарғы Сотқа апелляциялық шағымданып, Министрлер Кеңесінің ақпандағы эксгумация туралы келісімі "жарамсыз" екенін, Конституцияны ғана емес, сонымен қатар Тарихи жад туралы заңды және "Еуропалық заңдар мен ережелерді қоса" Б-ның "құқықтық режимін құрайтын барлық ережелерді" өзгертетін корольдік жарлықты бұзғанын мәлімдеді. Франко қоры сондай-ақ Жоғарғы Сотқа апелляциялық шағым қаралу кезінде Франконың сүйегін алып тастау бойынша кез келген әрекетті тоқтатуды өтінді. 2019 жылдың 4 маусымында Жоғарғы Соттың төртінші әкімшілік дау-дамай бөлімінің бес судьясы Франко отбасы, Бенедиктин қауымы, Франко қоры және Қаза тапқандар аңғарының қорғанысы қауымдастығы берген шағымдарға қатысты соңғы шешімді күтіп, эксгумацияны бір ауыздан тоқтатты. 2019 жылдың 24 қыркүйегінде Жоғарғы Сот бір ауыздан эксгумацияны қолдап, Франконың отбасы ұсынған дәлелдерді қабылдамады. Бұл эксгумация 2019 жылдың 10 қарашасында Испанияда сайлау...

After the dictator's death, the interim Government led by Prince Juan Carlos and Prime Minister Carlos Arias Navarro designated the site in 1975 as his burial place. Franco's family, when asked if they had any opinion on where he should be buried, said they had none. According to a friend and colleague of Arias, the decision to bury Franco in the Valley was not made by Franco or his family, but probably by the king. The family agreed to the interim Government's request to bury him in the Valley, and has stood by the decision. Before his death, nobody had expected that Franco would be buried in the Valley. Moreover, the grave had to be excavated and prepared within two days, forcing last minute changes in the plumbing system of the Basilica. Unlike the fallen of the Civil War who were laid to rest in tombs behind the chapels on the sides of the basilica, Franco was buried behind the main altar, in the central nave. His grave is marked by a tombstone engraved with just his given name and first surname, on the choir side of the main high altar (between the altar and the apse of the Church; behind the altar, from the perspective of a person standing at the main door). Franco is the only person interred in the Valley who did not die in the Civil War. The argument given by the defenders of his tomb is that in the Catholic Church the developer of a church can be buried in the church that he has promoted. Therefore, Franco would be in the Valley as the promoter of the basilica's construction. rendered a report recommending as its principal proposal for the commission's stated end the removal of the remains of Franco from the Valley for reburial at a location to be chosen by his family, but only after first obtaining a broad parliamentary consensus for such action. The Commission based its decision upon Franco having not died in the Civil War and the aim of the Commission that the Valley be exclusively for those on both sides who had died in the Civil War. In regard to Primo de Rivera the Commission recommended, since a victim of the Civil War, his remains should stay at the Valley but relocated within the Basilica mausoleum on equal footing with those remains of others who died in the conflict. The Commission further conditioned its recommendation for the removal of the remains of Franco from the Valley and the relocation of the remains of Primo de Rivera within the Basilica mausoleum upon the consent of the Catholic Church since "any action inside of the Basilica requires the permission of the Church." Three members of the twelve person commission gave a joint dissenting opinion opposing the recommendation for the removal of the remains of Franco from the Valley claiming such action would only further "divide and stress Spanish society." The Commission additionally proposed for its report creating a "meditation centre" in the Valley for those not of the Catholic faith, the names shown on the esplanade that leads into the Basilica mausoleum of all Civil War victims buried at the Valley who can be identified and an "interpretive centre" be built to explain how and why the Valley exists. The total cost of the proposed changes to the Valley was estimated by the Commission at €13 million. On 20 November, nine days before the issuance of the report of the commission and ironically on the 36th anniversary of the death of Franco, the conservative Popular Party (PP) won for the 2011 General Election absolute majorities in both Spain's lower house, the Congress of Deputies and Senate. On 15 March 2019 the government of Pedro Sanchez announced that Franco would be exhumed and reburied at Mingorrubio Cemetery in El Pardo with his wife Carmen Polo, and that the exhumation would take place on 10 June 2019, assuming the Supreme Court did not issue a precautionary order preventing the exhumation until a decision for those appeals of the Franco family and Benedictine Community presently before it. On 19 March 2019 the Francisco Franco National Foundation filed an appeal with the Supreme Court contending the February agreement of the Council of Ministers for the exhumation is "null and void" for violating "openly" not only the Constitution, but as well the royal decree that modifies the law of Historical Memory and "all the regulations that make up the legal regime" of the B, in addition to European laws and regulations. The Franco Foundation further prayed the Supreme Court stay any action to remove the remains of Franco during the pendency of its appeal. On 4 June 2019 the five magistrates of the Fourth Administrative Contentious Division of the Supreme Court unanimously suspended the exhumation pending a final decision for those appeals in opposition to the exhumation filed by the Franco Family, the Benedictine Community, the Franco Foundation and the Association for the Defense of the Valley of the Fallen. On 24 September 2019 the Supreme Court unanimously ruled in favour of exhumation and rejected the arguments put forward by Franco's family. It was reported that the exhumation could take place before 10 November 2019 Spanish election and would inter Franco's remains in the El Pardo Cemetery. On 24 October 2019, in the presence of Franco's relatives and Dolores Delgado, Spain's Minister of Justice, the coffin containing Franco's remains was exhumed from the basilica in the Valley of the Fallen. The coffin was carried out into the plaza by members of the dictator's family, who exclaimed: ′¡Viva España! ¡Viva Franco!′ (′Long live Spain! Long live Franco!′) as they lowered it into a hearse. It was then secured in a waiting helicopter, which transported it to the Mingorrubio El Pardo municipal cemetery, where Franco was reburied alongside his wife, Carmen Polo. The Franco family chose Ramón Tejero, an Andalucían parish priest, and son of the Guardia Civil lieutenant colonel Antonio Tejero, who violently stormed the Spanish Parliament during the unsuccessful military coup on 23 February 1981, to say mass at the reinterment ceremony.

Дау

Ескерткішті саяси бейтарап түрде ұсыну бірқатар мәселелерді тудырады, олардың ең бастысы – мәселе бойынша қарама-қайшы пікірлердің күші. The Times газеті каталониялық саясаткер және ескерткішті өзгертуге тырысқан бұрынғы депутат Хауме Боштан: «Мен шын мәнінде нацистік концлагерьге ұқсас нәрсе Франкошылдардың қастерлейтін саяхат ететін орны болмай қалуын қалаймын. Бізге ұнаса да, ұнамаса да, бұл біздің тарихымыздың бір бөлігі. Біз оны бұзуды жоспарламаймыз, бірақ үкімет біздің жоспарымызды қарастыруға келісті» деген сөздерін келтіреді. Ескерткіш орнының «нацистік концлагерьге ұқсайды» деген айыптама сотталғандардың, оның ішінде республикалық тұтқындардың еңбегін, олардың еңбегі үшін мерзімі қысқартылуын білдіреді. Испания заңдары құл еңбегіне тыйым салғанмен, сотталғандарға жұмыс істеген әр күні үшін екі күндік жеңілдік алуға мүмкіндік берді. Бұл заң 1995 жылға дейін күшінде болды. Базиликада жұмыс істегендерге бұл жеңілдік күніне 7 песета жалақымен, сол кездегі қалыпты жұмысшының жалақысымен, ал сотталғанның отбасы жұмысшылардың олар үшін салған тұрғын үйлер мен католик балалар мектептерінен пайда көру мүмкіндігімен алты күнге дейін артты. Осы жеңілдіктерге тек жақсы мінез-құлқы бар сотталғандар ғана ие болатын, себебі жұмыс орны қауіпсіздігі төмен орта деп есептелді. Ұлтшыл үкімет қолданған ұран – «el trabajo ennoblece» («еңбек абыройлы етеді»). 1943 жылға қарай, ескерткіште жұмыс істеген тұтқындардың саны шамамен алты жүзге жеткені хабарланды. Сондай-ақ, ескерткіштің жалпы құрылысында 20 000-ға жуық тұтқын жұмыс істеген және мәжбүрлі еңбек пайдаланылған. Бағдарламаның ресми деректеріне сәйкес, құрылысқа тікелей қатысқан жұмысшылардың саны 2643 адамды құрады, олардың кейбіреулері жұмыстың күрделілігіне байланысты жоғары білікті болған. Олардың 243-і сотталғандар еді. 18 жылдық құрылыс кезеңінде ресми тізім бойынша апат салдарынан қайтыс болған жұмысшылардың саны 14 адамды құрады. 2004–2011 жылдардағы испан социалистік үкіметі Франконың символдарын қоғамдық ғимараттар мен кеңістіктерден алып тастау саясатын жүзеге асырды, бұл Франко билігінің ең айқын мұрасы болып табылатын ескерткішпен қарым-қатынасты шиеленістірді. Франконы мақтан ету мақсатындағы саяси митингтер 2007 жылдың 16 қазанында Конгресс депутаттарының дауысымен қабылданған Тарихи жад туралы заңмен тыйым салынды. Бұл заңда «Жиылғандар аңғарының басқару ұйымы азаматтық соғыста қаза тапқан және қуғын-сүргінге ұшырағандардың естелігін құрметтеуге бағытталуы керек» делінген. Жиылғандар аңғарының «Демократия ескерткіші» немесе «Демократия үшін» соғыста қаза тапқан барлық испандықтарға арналған мемориал ретінде қайта аталғандығы туралы ұсыныстар айтылды. Кейбір ұйымдар, оның ішінде орталықшыл католик топтары, бұл жоспарлардың мақсатын күмәнмен қарайды, себебі ескерткіш бұрыннан-ақ ұлтшыл және республикалық тараптардың барлық қаза тапқандарына арналған. 2022 жылдың қазан айындағы Демократиялық жад туралы заң Жиылғандар аңғарының болашағын азаматтық зират ретінде қарастырды. Примо де Ривера католиктік жерлеуді талап еткендіктен, оның отбасы 2023 жылдың сәуірінде оның денесін аңғардан алып шығып, Мадридтегі Сан-Исидро зиратына қайта жерледі.

Presenting the monument in a politically neutral way poses a number of problems, not least of which is the strength of opposing opinions on the issue. The Times quoted Jaume Bosch, a Catalan politician and former MP seeking to change the monument, as saying: "I want what was in reality something like a Nazi concentration camp to stop being a nostalgic place of pilgrimage for Francoists. Inevitably, whether we like it or not, it's part of our history. We don't want to pull it down, but the Government has agreed to study our plan." The charge that the monument site was "like a Nazi concentration camp" refers to the use of convict labour, including Republican prisoners, who traded their labour for a reduction in time served. Although Spanish law prohibited the use of slave labour at the time, it did provide for convicts to choose voluntary work on the basis of redeeming two days of conviction for each day worked. This law remained in force until 1995. This benefit was increased to six days when labour was carried out at the basilica with a salary of 7 pesetas per day, a regular worker's salary at the time, with the possibility that the family of the convict would benefit from the housing and Catholic children's schools that were built in the valley for them by the other workers. Only convicts with a record of good behaviour would qualify for this redemption scheme, because the work site was considered to be a low security environment. The motto used by the Nationalist government was "el trabajo ennoblece" ("work ennobles"). It is claimed that by 1943, the number of prisoners who were working at the site reached close to six hundred. It is also claimed that up to 20,000 prisoners were used for the overall construction of the monument and that forced labour was used. According to the official programme records, 2,643 workers directly participated in the construction, and some of them were highly skilled, as was required by the complexity of the work. 243 of these were convicts. During the eighteen year construction period, the official tally of workers who died as a result of accidents totalled fourteen. The socialist Spanish government of 2004–2011 instituted a statewide policy of removal of Francoist symbols from public buildings and spaces, leading to an uneasy relationship with a monument that is the most conspicuous legacy of Franco's rule. Political rallies in celebration of Franco are now banned by the Historical Memory Law, voted on by the Congress of Deputies on 16 October 2007. This law dictated that "the management organisation of the Valley of the Fallen should aim to honour the memory of all of those who died during the civil war and who suffered repression". It has been suggested that the Valley of the Fallen be re designated as a "monument to Democracy" or as a memorial to all Spaniards killed in conflict "for Democracy". Some organisations, among them centrist Catholic groups, question the purpose of these plans, on the basis that the monument is already dedicated to all of the dead, civilian and military of both Nationalist and Republican sides. The Democratic Memory Law of October 2022 envisaged the future of the Valley of the Fallen as a civil cemetery. As Primo de Rivera had required a Catholic burial, his family arranged for his body be exhumed from the Valley in April 2023 and reburied in Saint Isidore Cemetery in Madrid.

Ескерткіштің жабылуы және қайта ашылуы

2009 жылдың қарашасында Patrimonio Nacional крест пен кейбір мүсіндерге де әсер ететін сақтау мәселелерін айтып, базиликаны белгісіз мерзімге жабуға бұйрық берді. 2010 жылы Пиета мүсін тобы бұлақтар мен ауыр техникалармен «демонтаждала» бастады, бұл Хуан де Авалос қоры мүсінге өтелмейтін зақым келтіруі мүмкін деп қорқытты. Осының салдарынан, қор Испания үкіметіне қарсы бірнеше сотқа шағым түсірді. Сол кезде консервативті және либералды топтар ПСОЕ үкіметі кезінде Пиетаның демонтаждалуы мен Талибанның Бамян Будаларын жойғанын салыстырды. 2011 жылғы Испаниядағы жалпы сайлаудан кейін, 2012 жылдың 1 маусымында Мариано Рахойдың консервативті ПП үкіметі монументті жұртшылыққа қайта ашты, бірақ бұрын канат жолымен немесе жаяу жүруге болатын кресттің негізіне шығуға тыйым салынды, ол кресттің негізін құрайтын төрт елшінің және төрт қасиеттің мүсіндері инженерлік сараптамадан және жарықтар мен басқа да зақымдарды жою жұмыстарынан өткенше жабық болып қалады. 2012 жылдың 1 маусымында ресми түрде қайта ашылғанға дейін, 2011 жылы базиликаға көпшіліктің кіруіне рұқсат етілді. 2012 жылдың 1 маусымынан бастап монументке кіру құны 5 евроны құрады. 5 евролық кіру ақысынан жылына шамамен 2 миллион евро табыс табуға болады деп күтілді, егер Құлағандар аңғары қайтадан жылына 500 000 келушіні тартса, бұл ПСОЕ үкіметі монументті 2009 жылы жабу алдындағы келушілер санына жуық. 2013 жылдың 2 мамырынан бастап және Құлағандар аңғарын қорғау қауымдастығының қарсылығына қарамастан, монументке кіру ақысы 5 евродан 9 евроға дейін көтерілді. 2009 жылы жабылғанға дейін Құлағандар аңғары Мадридтің Патша сарайы мен Эскориалдан кейін ең көп талданған үшінші орынды иеленді. Келушілерге ыңғайлы болу үшін монументтің канат жолы ғимаратындағы кафе-ресторан қайта ашылды. 2015 жылы Құлағандар аңғарына 254 059 келуші келсе, 2016 жылы 262 860, ал 2017 жылы 283 263 келуші келді. 2018 жылы Құлағандар аңғарына 378 875 адам, ал 2019 жылы 318 248 адам келді.

In November 2009, Patrimonio Nacional controversially ordered the closure of the basilica for an indefinite period of time, alleging preservation issues also affecting the Cross and some sculptures. In 2010, the Pietà sculpture group started to be "dismantled" with hammers and heavy machinery, which the Juan de Ávalos trust feared could cause irreparable damage to the sculpture. As a result, thereof, the trust filed several lawsuits against the Spanish government. At the time, several parallels were made by conservative and liberal groups between the dismantling of the Pietà under the PSOE government and the destruction of the Buddhas of Bamyan by the Taliban. Following the 2011 Spanish general election, on 1 June 2012 the conservative PP government of Mariano Rajoy reopened the monument to the public with the exception only of the base of the cross, in the past accessible by cable car or on foot, which will remain closed to ascent while the sculptures of the four apostles and the cardinal virtues forming part of the base of the cross are presently under engineering review and restoration for cracks and other deterioration. Before the official reopening on 1 June 2012, access for the public to the basilic was already possible in 2011. Beginning on 1 June 2012 the charge for entry to the monument had been 5 euros. The 5 euro entry fee was anticipated to generate around 2 million euros a year if the Valley of the Fallen once again attracted 500,000 visitors annually, the approximate number of annual visitors before closure of the monument in 2009 by the PSOE government. Starting on 2 May 2013, and over the strong objection of the Association for the Defense of the Valley of the Fallen, the entry fee for the monument was increased from 5 to 9 euros. Prior to its closure in 2009, the Valley of the Fallen was the third most visited site of the Patrimonio Nacional after only the Royal Palace of Madrid and El Escorial. For the accommodation of visitors a cafeteria restaurant located in the cable car building of the monument has been re opened. The Valley of the Fallen attracted 254,059 visitors in 2015, 262,860 visitors in 2016 and 283,263 visitors in 2017. There were 378,875 visitors in 2018 to the Valley of the Fallen and 318,248 visitors in 2019.

Танымал мәдениетте

Valle de los Caídos Ричард Морганның 2002 жылғы «Altered Carbon» романында кездеседі, онда ол басты антагонисттердің бірі Рейлин Кавахараның операциялық базасы ретінде қолданылады. Ол сондай-ақ 2010 жылғы испандық қара комедиялық фильмі «Соңғы цирк» (испанша: «Balada triste de trompeta») фильмінде де пайда болады, бұл Хичкоктың «Солтүстік-батысқа қарай» классикалық фильміндегі Маунт Рашмор көрінісіне визуальды құрмет ретінде жасалған. Грэм Гриннің 1982 жылғы «Монсиньор Кихот» романы Франконың билігіне қатысты саяси және әлеуметтік көзқарастарды, сондай-ақ оның қабірінің қазіргі Испаниядағы мәртебесін көрсету үшін осы Долинаға жасалған сапарды пайдаланады. Виктория Хислоптың «Қайта оралу» кітабында осы ескерткіш және оны салған жұмысшылар туралы кеңінен айтылады. 2013 жылы Испанияда итальяндық режиссер Алессандро Пуньоның «All'Ombra Della Croce» («Кросс көлеңкесінде») фильмі шықты. Фильмде әр күні миссада ән салатын хордың балаларының құпия тарихы айтылады. Олар ескерткіш ішіндегі пансионда тұрады және дәстүрлі білім алады. Фильм Малага кинофестивалінде «үздік деректі фильм» номинациясы бойынша бірінші жүлдеге ие болды. 2016 жылғы «Испания королевасы» фильмінде актер Антонио Резинес Азамат соғысынан қашқаннан кейін Испанияға оралған және тұтқындалып, Долинаның құрылысында жұмыс істеуге мәжбүр болған режиссер Блас Фонтивероса рөлін ойнайды. 2016 жылы Мадрид мэрі Мануэла Кармена осы орынның атын «El Valle de los Caídos» дегеннен «El Valle de la Paz» («Бейбітшілік Долинасы») деп өзгертуді ұсынды. Ескерткіштің құрылысы мен маңызы Карлос Фуэнтестің 1975 жылғы «Terra Nostra» романындағы Эль-Эскориалмен салыстырылады. Ескерткіштің аты испан жазушысы Карлос Рохас Виланың 1978 жылғы романының атауы болып табылады. Романның оқиғасы Франко Испаниясының соңғы күндеріне арналған. Ескерткіш Ден Браунның «Түптегі» романында да кездеседі. Ескерткіш Рута Сепетистің 2019 жылғы «Сәрсенбінің бұлақтары» романында да айтылады. Ескерткіш Эдвин Торрестің 1975 жылғы «Карлитоның жолы» романында кейіпкер Карлито Бриганте хабаршыны өлтіруге дайындап жатқан көріністе пайда болады.

The Valle de los Caídos appears in Richard Morgan's 2002 novel Altered Carbon, where it is being used as a base of operations for one of the major antagonists, Reileen Kawahara. It also appears in the 2010 Spanish dark comedy film The Last Circus (Spanish: Balada triste de trompeta), as a visual homage to the climactic Mount Rushmore scene in the Hitchcock classic North by Northwest. Graham Greene's 1982 novel Monsignor Quixote uses a visit to the Valle to illustrate the competing political and social attitudes to Franco's reign and the status of his tomb in modern Spain. There is also a large reference to this monument and the labourers who built it in Victoria Hislop's book The Return. In 2013, Spain saw the release of the film All'Ombra Della Croce (lang es, "In the Shadow of the Cross") directed by the Italian filmmaker Alessandro Pugno. The film tells the secret story of the children of the chorus who sing every day in the mass. They live in a boarding school inside the monument and receive a traditional education. The film was awarded with the first prize for the best documentary at Festival de Málaga de Cine Español. In the 2016 film The Queen of Spain, actor Antonio Resines plays Blas Fontiverosa, a film director who returns to Spain after fleeing following the Civil War and is captured and forced to work on the construction of the Valley. In 2016, Mayor of Madrid Manuela Carmena, proposed to change the site's name from "El Valle de los Caídos" to "El Valle de la Paz" (The Valley of Peace). The monument’s construction and significance is paralleled with that of El Escorial in Carlos Fuentes’s 1975 novel Terra Nostra. The monument's name is the title of a 1978 novel by the Spanish author Carlos Rojas Vila. Part of the novel's plot is set in the late days of the Francoist Spain. The monument appears in Dan Brown's novel Origin. The monument is referenced in Ruta Sepetys' 2019 novel Fountains of Silence. The monument appears in Edwin Torres's 1975 novel Carlito's Way in a scene where the protagonist, Carlito Brigante, is setting up an informant for a hit.