Кіріспе

Испаниядағы бұрынғы саяси партия, 1934 жылдан 1937 жылға дейін болған саяси партия.

Испания фалангі (испан тілінде Falange Española de las Juntas de Ofensiva Nacional Sindicalista; FE de las JONS) – 1934 жылы Испанияда «Испания фалангі» және «Ұлттық синдикалистік шабуыл кеңестері» бірігіп құрылған фашистік саяси партия. Екінші испан республикасы кезінде басты фашистік күшке айналған FE de las JONS, Азамат соғысы кезінде генерал Франсиско Франко оны 1937 жылдың сәуір айында дәстүршіл коммуниямен біріктіріп, сол сияқты аталатын «Испания фалангі, дәстүршіл және JONS» (Falange Española Tradicionalista y de las JONS, FET y de las JONS) құрамын құрды.

Ерте тарих

1934 жылы «Фаланга Эспаньола» (FE) Онесимо Редондо мен Рамиро Ледесманың «Ұлттық синдикалистік шабуылдық одақтарымен» (JONS) бірікті, «Фаланга Эспаньола де лас Хунтес де Офенсива Насьональ Синдикалиста» болып қайта құрылды. 1933 жылғы сайлау кампаниясы кезінде және одан кейін Фаланга мен JONS мүшелері өлтірілді; 1934 жылдың 9 ақпанында Матиас Монтеро фалангалық газеттер сату кезінде өлтірілді, ол бұл қозғалыстың шейітіне айналды. 1934 жылдың маусым айына дейін он адам қаза тапты, олардың көпшілігі социалистердің қолынан, сондай-ақ анархистердің де қатысуымен өлтірілді. Социалистер Испанияда фашистік қозғалыстың дамуына жол бермеймін деді, себебі Германия мен Италияда болғандай, мұндай қозғалыс оларды құртады деп қорқып қалды. Фалангистер бастапқыда тиімсіз қарсылық көрсетті (соның салдарынан саяси оңшылдар оларды әжуалады), бірақ ақырында өздерінің өлім отрядарын құрды. 1934 жылдың 10 маусымында Мадридте социалистермен қақтығыс кезінде оныншы фашист Хуан Куэльяр өлтіріліп, оның денесі қорланды. Фалангистер социалистік жастар тобына шабуыл жасап, мәйітті қорлаған деп айыпталған Хуанита Рико есімді жас әйелді өлтіріп, тағы екі социалисті ауыр жарақаттады. Риконың жерлеуіне көптеген адамдар келді, ол «Испаниядағы фашизмнің алғашқы құрбаны» деп жарияланды. Риконы өлтіргендер өздерінің басшыларына хабарламай, өздерінің бастамасымен әрекет еткен сияқты, жағдай тез күрделенді. Хосе Антонио кейбір фалангистердің Индалесио Приетоны өлтіруіне және Мадридтегі социалистердің штаб-пәтерін жарылтуына жол бермеу үшін қатаң шаралар қолданды. Партия бастапқыда Рамиро Ледесма, Руис де Альда және Хосе Антонио Примо де Риверадан құралған үштік ретінде ұйымдастырылды, ал екінші бас хатшы лауазымы Раймундо Фернандес Куэстаға берілді. Ол Педро Мурлан Михелена, Рафаэль Санчес Мазас, Эрнесто Хименес Кабальеро, Эухенио Монтес, Хосе Мария Альфаро, Агустин де Фокса, Луис Санта Марина, Самуэль Рос, Хасинто Микелена және Дионисио Ридрюхо сияқты көптеген белгілі зиялыларды тартты. Фаланганың ішінде кем дегенде төрт түрлі идеологиялық бағыт бар екені анықталды: Франсиско Морено Эррера, Элиседа маркизі сияқты монархистер ұстанған консерватизм; Онесимо Редондоның авторитарлық католицизмі; Рамиро Ледесманың радикалды (және дінге қарсы) ұлттық синдикализмі; және Хосе Антонио Примо де Ривераның ерекше элиталық қайта жаңғырушылдығы. 1934 жылдың қазан айында басшылық Хосе Антонио тұлғасында «Ұлттық басшы» (Jefe Nacional) астында біріктірілді және «27 тармақ» деп аталатын саяси бағдарлама әзірленді. 1934 жылдың қарашасында партияның қаржылық демеушісі Элиседа маркизі партияның мемлекеттік шіркеу қатынастарына қатысты ұсыныстарымен келіспеушіліктерге байланысты Фалангадан кетіп қалды, ол бұл ұсыныстарды «ашық еретик» деп санады. Оның кетуі партияны негізгі кіріс көзінен және үгіт-насихат құралдарынан айырды. Саяси бағдарламаның жобасы бойынша ішкі шиеленістер жалғасты. Радикалды және антикапиталистік көзқарасты ұстанған Рамиро Ледесма мен консервативті және аристократиялық көзқарасты ұстанған Хосе Антонио Примо де Ривера арасындағы билік күресінің нәтижесінде 1935 жылдың қаңтарында Ледесма партиядан шығарылды. Партияның экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуде де қиындықтары болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, ол ірі қаржыгерлер мен жер иелерінен қолдау алғанымен, 1935 жылға дейін бұл жеткіліксіз болды, оған итальян фашистік режимі ай сайын 50 000 лира көмектесті. 1936 жылғы сайлаудың нәтижесі нашар болғандықтан, көмек жартысына дейін қысқартылды және тоқтатылды. Партия республикалық, модернистік болды, төменгі таптарды қолдады және олигархия мен коммунизмге қарсы болды, бірақ ол Еуропаның басқа жерлеріндегі фашистік қозғалыстар көрсеткендей халықтың кең қолдауын жинаған жоқ. Осы себептерге байланысты Фаланга 1936 жылғы испан жалпы сайлауында басқа оңшыл партиялар тарапынан шеттетілді. Оның кандидаттары 60 округтің ішінде 19 округте сайлауға түсті. Фалангистердің үміткерлеріне 83 000 адам дауыс берді, бірақ 1 сайлаушы бірнеше дауыс беруге құқылы болғандықтан, партия барлық дауыстың 0,11% -ын ғана алды. FE 1% -дан астам дауыс жинаған жалғыз округ - Вальядолид (1,63%); тағы үш округте (Касерес, Кадис және Ла Коруна) ол 0,5% -тан астам дауыс алды. Примо де Ривера (13 округте үміткер болды) жалпы саны 24 017 дауыс алды; Мануэль Лопес Сендон 18 704 дауыс алды және Раймундо Фернандес Куэста 10 438 дауыс алды. 1930 жылдардың басында он мыңнан аспайтын мүшесі болған Фаланга Испания Азамат соғысының басталуына дейін қолдауын жоғалтты, ұйымның студенттік ұйымы – «Испан студенттік синдикатында» жас, сергек белсенділердің ядролық құрамын қалдырды. Фалангистердің бағдарламасы католицизмге көптеп сіңгенімен, партия мемлекеттен шіркеуді бөлуді қалады; Фаланга Испаниядағы миллиондаған дінсіздерге католицизмді күштеп таңуға ниетті болған жоқ. Фалангистер белгілі бір жағынан консервативті емес болды, өйткені испан консервативті оңшылдарының көпшілігі ешқандай реформа жасаудан бас тартып, жеке меншіктің барлық деңгейде қорғады, ал Фаланга кейбір мемлекеттендірулерді (мысалы, банктер мен мемлекеттік қызметтерді) және экономикалық және әлеуметтік реформаларды жақтады. Фаланга «заңды» өнімді капитализмді қорғады, бірақ олардың пікірінше, төменгі таптарға қарсы зорлық-зомбылық жасаған, қаржылық және спекуляциялық капитализмді айыптады. Бұл көзқарас жеке меншікке қарама-қарсы болмады, бірақ төменгі таптарға қарсы жасалған зорлық-зомбылыққа қарсы болды, олар Фаланганың пікірінше, өмір сүріп жатқан ащылықтан құтылуы керек (жерсіз шаруалар мен күндізгі жұмысшыларға қатысты). Партия солшыл революцияны қаламады, бірақ кедейлікті жеңуге және жаңа, вертикалды синдикалистік құрылым арқылы таптық күреске соңғы нүкте қоюға ұмтылды. Партияның мақсаты – солшыл ұйымдардың мүшелері болған-болмаған барлық әлеуметтік топтардан адамдарды тарту еді. Фаланга саяси партиялар арасындағы қақтығыстың либерализм мен демократияның салдары деп қарады. Олар осы бірігу Испанияны қуатты етеді және Испанияның Латын Америкасындағы мәдени жетекші ретіндегі рөлін нығайтады деп үміттенді. Алайда, тарихшы Стэнли Пейн Фаланганың аумақты жаулауға ниеті болмағанын (де Ривера жаулау дәуірі аяқталғанын айтқан), бірақ олардың империя туралы идеясы Испанияның мәдени күшін арттыруды білдіреді. Португалиямен федерация құру перспективасы да болды. Фаланганың Луис Аррендондо зейнеткер полковникі дайындаған, партизандық соғыс туралы нұсқаулықтары бар еді. Фаланга осы қызметке дайын болмаса да, құжат жақсы таралды және испан солшылдарына фашизм Испаниядағы қауіпті құбылыс екенін көрсетті. Фаланганың өздерінің барлау қызметі – «Қозғалыстың ақпараттық қызметі» де болды. Ұйымның қару-жарақ, оқ-дәрі және жарылғыш заттарға қол жеткізімі бар еді. Соғыс басталғанға дейін бірнеше артиллерия офицерлері Фаланга жауынгерлеріне әскери оқыту жүргізді. Фаланганың ер адамдарынан құралған қатарға әйелдерден құралған қосымша ұйым – «Әйелдер бөлімі» қосылды. Хосе Антонионың қарындасы Пилар басқарған бұл ұйым азамат соғысының соңына қарай жарты миллионнан астам мүшесі бар екенін мәлімдеді және ұлтшыл күштерге медициналық және көмек көрсету қызметтерін ұсынды. 1936 жылдың көктемінде полиция Фаланганы (Әйелдер бөлімін қоса) қудалаған кезде Ривера осы ұйымды әлі де толығымен сақталған жалғыз Фаланга бөлімі деп сипаттады және ол Фаланганы нағыз астыртын қозғалысқа қайта құруда маңызды рөл атқарды. Әйелдер бөлімі Фаланга тұтқындары мен олардың отбасыларына ақша жинады, жасырын үгіт-насихат таратып, сондай-ақ...

Испаниядағы азаматтық соғыс

1936 жылы шілдеде Азамат соғысы басталғанда, Фаланга Екінші испан Республикасына қарсы ұлтшылдар жағында соғысты, бірнеше мыңнан бірнеше жүз мыңға дейін жылдам өсті. Көптеген адамдар қуғын-сүргіннен қорқып Фалангаға қосылды. Бұрынғы солшылдар мен орталықшылдар оған асықты, өздерінің адалдығына күдік тудырмау үшін нағыз фашистерден де фашистік болуға тырысты. Оппортунистердің көптеп келуі «ескі көйлектерді» басып кетті – соғысқа дейінгі ардагерлердің жартысына жуығы көтерілістің алғашқы кезеңдерінде қаза тапты, ал бірнеше негізгі басшылары өлді немесе тұтқындалды, сондықтан ұйым үшін мүшеліктің өсуі өте қиындық тудырды. Фаланганың сол және оң қанаттары арасында шиеленіс туды, ал неміс елшісі Хедильяны ұйымды орта таптың басып алуына қарсы тұруға ынталандырды. 1937 жылдың 16 сәуірінде Хедильяның ізбасарлары (Хедильяның өзі қатыспаса да) Санчо Давила басқарған оңшылдардан Саламанкадағы Фаланга штабын басып алуға тырысты, нәтижесінде Пласа Майор маңында атыс болды, оның салдарынан екі Фалангист қаза тапты және тәртіпті Азаматтық гвардия қалпына келтірді. Жаңа форма Карлисттердің қызыл береті мен Фалангистердің көк көйлегінен тұрды. Соғыста жеңілген тараптардың ешқайсысы өз басшыларының арасында Фаланга сияқты көп шығын көрген жоқ. Соғысқа дейінгі Фалангистердің 60 пайызы соғыста қаза тапты. Дегенмен, барлық басқа партиялар мен кәсіподақтардың мүлкі партияға берілді. 1938 жылы барлық кәсіподақтар Фалангистердің басшылығымен біріктірілді.