Кіріспе

Испанияның диктаторы 1939-1975 жылдар аралығында Франсиско Франко Бахамонде (fɾanˈθisko ˈfɾaŋko βa. aˈmonde; 4 желтоқсан 1892 – 20 қараша 1975) – Испания азаматтық соғысы кезінде Екінші Испания Республикасын құлатуда ұлтшыл күштерді басқарған және одан кейін 1939 жылдан 1975 жылға дейін Испанияны диктатор ретінде басқарып, Каудильо атағын алған испандық әскери генерал. Испания тарихындағы бұл кезең, ұлтшылдардың жеңісінен бастап Франконың өліміне дейін, әдетте Франколық Испания немесе Франколық диктатура деп аталады. Галисияның Феррол қаласында жоғары санаттағы әскери отбасында туған Франко 1907 жылдан 1910 жылға дейін Испания армиясында Толедо жаяу әскер академиясында курсант ретінде қызмет етті. Мароккода қызмет етіп жүргенде, 1926 жылы 33 жасында бригадир генерал болып шықты. Екі жылдан кейін Франко Сарагосадағы жалпы әскери академияның директоры болды. Консервативті және монархист ретінде Франко монархияның жойылуына және 1931 жылы Екінші Республиканың құрылуына өкінді, сонымен қатар академиясының жабылуына қатты күйзелді; дегенмен, ол Республикалық армияда қызметін жалғастырды. Оның мансабы оңшыл CEDA және PRR 1933 жылғы сайлауда жеңіске жеткеннен кейін күшейді, бұл оған 1934 жылғы Астуриядағы көтерілісті басуды басқаруға мүмкіндік берді. Франко 1936 жылғы сайлауда солшыл Халық фронтын билікке көшіріп, оны Канар аралдарына жібергенге дейін қысқа уақытқа әскери штабтың бастығы болды. Бастапқыда қарсылық білдіре отырып, ол 1936 жылғы шілдедегі әскери төңкеріске қосылды, ол Испанияны басып алмағанынан кейін, Испанияда азамат соғысын туғызды. Соғыс кезінде ол Испанияның Африкадағы отаршылдар армиясына қолбасшылық етті, ал кейіннен көтерілісшілер басшылығының көп бөлігі қаза тапқаннан кейін, 1936 жылы генерал-сиссимус және мемлекет басшысы болып тағайындалған фракцияның жалғыз басшысы болды. Ол барлық ұлтшыл партияларды FET y de las JONS (бір партиялық мемлекет құру) деп біріктірді және Movimiento Nacional-ті құрып, өзінің билігі айналасында жеке тұлға культін дамытты. Үш жылдан кейін ұлтшылдар жеңіске қол жеткізді деп жариялады, бұл Франконың Испаниядағы диктатурасын саяси қарсыластарды қуғын-сүргін кезеңінде ұзартты. Оның диктатурасы мәжбүрлі еңбек, концлагерьлер мен өлім жазаларын қолдану арқылы 30 000 мен 50 000-ға жуық адамның өліміне әкелді. Соғыс уақытындағы қастандықтармен бірге ақ террордың өлім-жітімі 100 000-200 000-ға жетеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Испанияның бейтараптығын сақтады, бірақ Азамат соғысы кезінде Италия мен Германияға қолдау көрсеткені үшін елінің халықаралық беделін әртүрлі жолдармен бұза отырып, Осісті қолдады. Салқын соғыс басталған кезде Франко Испанияны технократиялық және экономикалық либералды саясат арқылы 20-шы ғасырдың ортасындағы экономикалық күйзелістен алып шықты, ол "Испания кереметі" деп аталатын жеделдетілген өсу кезеңін басқарды. Сонымен қатар, оның режимі тоталитарлық мемлекетінен шектеулі плюрализмді авторитарлық мемлекетке ауысты. Ол батыстың, әсіресе АҚШ-тың қолдауына ие болған антикоммунистік қозғалыстың көшбасшысы болды. Диктатура қатал саясатын жеңілдеткен кезде Луис Карреро Бланко Франконың жақын кеңесшісі болды, оның рөлі Франко 1960 жылдары Паркинсон ауруымен күресуден кейін кеңейді. 1973 жылы Франко премьер-министр лауазымынан кетті, 1967 жылдан бері мемлекет басшысы лауазымынан бөлініп тұрды, себебі ол қартайып, ауырып қалған. Алайда ол мемлекет басшысы әрі қолбасшы ретінде билікте қалды. Франко 1975 жылы 82 жасында қайтыс болды және Valle de los Caídos ауылында жерленді. Ол өзінің соңғы жылдарында монархияны қалпына келтірді, оның орнын Испания королі Хуан Карлос басқарды, ол Испанияның демократияға көшуіне жетекшілік етті. Франконың Испания тарихындағы мұрасы даулы болып қала береді, өйткені оның диктатурасының сипаты уақыт өте келе өзгерді. Оның билігі он мыңдаған адам өлтірілген қатыгез қуғын-сүргінмен және Испаниядағы өмір сапасын айтарлықтай жақсартқан экономикалық өркендеумен ерекшеленді. Оның диктаторлық стилі әлеуметтік және экономикалық реформаларға мүмкіндік беретін жеткілікті бейімделген болып шықты, бірақ әлі де өте орталықтандырылған үкіметке, авторитаризмге, ұлтшылдыққа, ұлттық католицизмге, масондыққа және антикоммунизмге негізделген.

Ерте өмір

Франсиско Франко Бахамонде 1892 жылғы 4 желтоқсанда Галисияның Феррол қаласындағы Фрутос Сааведра көшесінде теңізші отбасында дүниеге келді. Он үш күннен кейін Сан-Франциско әскери шіркеуінде крещение рәсімі болды. Галисияға көшкеннен кейін Франко отбасы Испания Әскери-теңіз күштерімен байланысты болды және екі ғасыр бойы алты буынға (ішінде бірнеше адмиралдар бар) үздіксіз теңіз офицерлерін тәрбиеледі, тіпті Франконың әкесіне дейін (22 қараша 1855 – 22 ақпан 1942). Оның анасы (15 қазан 1865 – 28 ақпан 1934) жоғары орта тапқа жататын католик отбасынан шыққан. Оның әкесі Ладислао Бахамонде Ортега Эль-Феррол портындағы теңіз жабдықтарының комиссары болды. Франконың ата-анасы 1890 жылы Эль-Ферролдағы Сан-Франциско шіркеуінде үйленді. Кішкентай Франко балалық шағының көп бөлігін екі ағасы Николас және Рамонмен, екі әпкесі Мария дель Пилар мен Мария де ла Паспен бірге өткізді. Оның ағасы Николас теңіз офицері және дипломат болды, ол Мария Изабель Паскуаль дель Побильге үйленді. Рамон халықаралық деңгейде танымал ұшқыш және бастапқыда солшыл көзқарастары бар масон болды. Ол 1938 жылы әскери тапсырма орындау кезінде болған авиа апатта қаза тапқан отбасының екінші баласы еді. Франконың әкесі вице-адмирал (бас интендант) шеніне жеткен теңіз офицері болды. Франко он төрт жасқа келгенде, әкесі Мадридке қызметтік тапсыру бойынша көшіп, соңынан отбасын тастап, басқа әйелге үйленді. Франко әкесінен қатты жаза көрмегенімен, өмірінің соңына дейін оған деген жеккөрушілігін жеңе алмады және оны көп назарсыз қалдырды. Диктатор болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, Франко «Жами де Андраде» псевдонимімен «Раза» атты қысқа роман жазды, оның басты кейіпкері Стэнли Пэйннің пікірінше, Франконың әкесінен қалаған идеалды адамды бейнелейді. Керісінше, Франко анасына өте жақын болды (күйеуі тастап кеткенін түсінгеннен кейін, ол әрдайым қара киім киді), одан қанағат етуді, қарапайымдылықты, өзін-өзі бақылауды, отбасылық бірлік пен католицизмге құрметті үйренді, бірақ ол әкесінен қаталдық, салқындық және кешірімсіздік сипаттарын да мұра етті.

Риф соғысы және қатарлар арқылы ілгерілеу

Франсиско әкесінің соңынан келіп, Әскери-теңіз күштеріне қабылданды, бірақ Испан-американ соғысы салдарынан ел Әскери-теңіз күштерінің көп бөлігімен қатар, көптеген колонияларын да жоғалтты. Осы себепті Әскери-теңіз академиясы 1906 жылдан 1913 жылға дейін жаңа курсанттарды қабылдамады. Әкесінің көңілін қалдырған Франсиско Испан армиясына түсуге бел буды. 1907 жылы Толедодағы жаяу әскер академиясына оқуға түсті. Он төрт жасында Франко сыныптағы ең жас курсанттардың бірі болды, көптеген оқушылар он алты мен он сегіз аралығында болды. Ол бойының кішкентай болуына байланысты зорлық-зомбылыққа ұшырады. Оның үлгерімі орташа болды, жақсы жадының арқасында оқуда қиындықтарға тап болмаса да, кішкентай бойы физикалық сынақтарда кедергі келтірді. 1910 жылдың шілдесінде екінші лейтенант болып бітірді, сыныптағы 312 курсанттың арасында 251-ші орынды иеленді, бірақ бұл оның үлгерімінен гөрі кішкентай бойы мен жасына байланысты болуы мүмкін. Стэнли Пэйннің айтуынша, азамат соғысы басталған кезде Франко генерал-майор болып, жақын арада генерал-сиссимус атанды, ал оның жоғары тұрған курсанттарының ешқайсысы подполковник шенінен аспады. Франко 1912 жылы 19 жасында бірінші лейтенант атағына көтерілді. Екі жылдан кейін Мароккоға тағайындалды. Испанияның жаңа Африкалық протекторатын басып алу әрекеті 1909 жылы жергілікті марокколықтарға қарсы Екінші Мелилья науқанына әкеп соқты, бұл бірнеше Риф көтерілістерінің алғашқысы болды. Олардың тактикасы испандық әскери офицерлер арасында ауыр шығынға ұшырады, сонымен қатар майдан даласындағы еңбегі арқылы жоғарылауға мүмкіндік берді. Офицерлерге «кіреше немесе генералдың белбеуі» тағайындалатыны айтылды. Франко тиімді офицер ретінде тез танымал болды. 1913 жылы Франко жаңадан құрылған «регулярлар» құрамына ауысты: испан офицерлерімен бірге марокколық отаршылдық әскерлері, элиталық шабуыл тобы ретінде әрекет етті. 1916 жылы 23 жасында капитан шенімен Франко Эль-Биутцта марокколық позицияларына шабуыл жасаған кезде партизандық оқтан ішінде жараланды, Сеутаның жанындағы төбелерде; бұл он жылдық шайқаста алған жалғыз жарасы болды. Жасы ауыр болды, оның аман қалуы күмәнді болды. Оның жазылуы марокколық әскерлері үшін рухани оқиға болды – олар Франконың баталанғанына немесе Құдайдың қорғауында екеніне сенді. Ол майор шеніне көтерілуге және Испанияның ең жоғары наградасы – Сан-Фернандоның Лауреат кресін алуға ұсынылды. Екі ұсынысы да қабылданбады, себебі 23 жасар Франконың жас жасы көрсетілді. Франко патшаға шағымданды, ол шешімді қайтарып алды. Франко сонымен қатар Мария Кристина кресінің бірінші класын алды. Осылайша 1917 жылдың ақпан айының соңында 24 жасында майор шеніне көтерілді. Осылайша ол испан армиясының ең жас майоры болды. 1917 жылдан 1920 жылға дейін Испанияда қызмет етті. 1920 жылы капитан Жозе Миллан Астрай, хистриондық, бірақ харизматикалық офицер, француз Шетел легионы сияқты испан Шетел легионын құрды. Франко Легионның орынбасары болып, Африкаға оралды. Риф соғысында нашар басқарылған және шамадан тыс созылған испан армиясы Абд-эль-Крим ағайындыларының басшылығымен Риф Республикасынан жеңілді, олар 1921 жылдың 24 шілдесінде жыл сайынғы испан шабуылын талқандады. Легион және қолдау бөлімшелері Франко басшылығымен үш күндік күшпен шеруден кейін испандық Мелилья қаласын азат етті. 1923 жылы подполковник болып, Легионның командирі болды. 1923 жылдың 22 қазанында Франко Мария дель Кармен Поло мен Мартинес Вальдеске үйленді (1900 жылдың 11 маусымы – 1988 жылдың 6 ақпаны). Бал айынан кейін Франко король Альфонсо XIII-ке ұсыну үшін Мадридке шақыртылды. Бұл және басқа да патшалық назар оны Республика кезінде монархиялық офицер ретінде таныстырды. Испанияның премьер-министрі генерал-лейтенант Мигель Примо де Ривераның ішкі аймақтан Африка жағалауына стратегиялық шегіну жоспарына көңілі толмаған полковник Франко 1924 жылдың сәуір айында «Colonial Troops Magazine» журналында жоғары тұрған адамның шегіну бұйрығына бағынбайтынын жазды. Нәтижесінде Франко шілдеде Примо де Риверамен кездесті. 1924 жылдың 21 қыркүйегінде подполковник Франко африканист генерал Гонсало Квейпо де Льяноға барып, Квейп де Льяноның Примоға қарсы төңкеріс ұйымдастыруын ұсынды. Ақырында Франко генерал Примоның бұйрығын орындап, 1924 жылдың соңында испан сарбаздарының Хауеннен шегінуіне қатысып, полковник шеніне көтерілді. Франко 1925 жылы Аль-Хосеймге (испан тілінде: Alhucemas) жағаға түскен әскерлердің бірінші толқынын басқарды. Абд-эль-Крим тайпасының ортасындағы осы шабуыл, француздың оңтүстіктен басып кіруімен бірге, Риф Республикасының қысқа ғұмырына нүкте қойды. Франко басшылығы үшін мойын соғып, 1926 жылдың 3 ақпанында бригадалық генерал болып тағайындалды, бұл оны 33 жасында Еуропадағы ең жас генерал етті, Пэйн мен Паласиосқа сәйкес. 1926 жылдың 14 қыркүйегінде Франко мен Поло қызы Мария дель Кармен дүниеге келді. Франко қызымен жақын қарым-қатынаста болды және оның жақсы әкесі болды, бірақ оның дәстүрлі көзқарастары мен жауапкершілігінің артуы бала тәрбиесінің көп бөлігін әйеліне жүктеді. 1928 жылы Франко жаңадан құрылған Зарагоса Әскери академиясының директоры болып тағайындалды, бұл испан армиясының барлық курсанттарына арналған жаңа колледж, бұрынғы жаяу әскер, атқыштар, артиллерия және армияның басқа да салаларына офицерлерді даярлаған жекелеген мекемелерді алмастырды. Франко 1931 жылы Зарагоса Әскери академиясының директоры қызметінен алынды; Азамат соғысы басталған кезде академияда оның директоры болған кезеңде оқыған испан армиясының полковниктері, майорлары мен капитандары оған Caudillo ретінде толыққанды адалдық танытты.

Екінші испан республикасы кезінде

1931 жылдың 12 сәуіріндегі муниципалитет сайлаулары монархияға қатысты референдум ретінде қарастырылды. Республикалық-социалистік альянс Испаниядағы муниципалитеттердің көпшілігін жеңе алмады, бірақ барлық ірі қалаларда және провинциялық орталықтардың басым бөлігінде жеңіске жетті. Монархистер мен әскер Альфонсо XIII-тен бас тартып, король елден кетуге және эмиграцияға шығуға шешім қабылдады, бұл Екінші Испан Республикасының құрылуына жол ашты. Франко испан халқының көпшілігі әлі де монархияны қолдайды деп сенсе де, және монархияның құлауына өкініш білдірсе де, ол қарсылық көрсетпеді және республиканың заңдылығын күмәндемеді. Алайда, маусым айында уақытша соғыс министрі Мануэль Азаньяның академияны жабуы Франко үшін ауыр соққы болды және Испан Республикасымен алғашқы қақтығысқа әкелді. Азанья Франконың курсанттар алдындағы қоштасу сөзін ұнатпады. Франко өз сөзінде Республиканың тәртіп пен құрметке мұқтаж екенін баса айтты. Азанья Франконың жеке ісіне ресми сөгіс енгізді және алты ай бойы Франко жұмыссыз және бақылауда болды. 1931 жылдың желтоқсанында жаңа реформалық, либералдық және демократиялық конституция жарияланды. Конституцияға Католик елінің кең ауқымды секуляризациясын күшейтуге бағытталған қатаң ережелер енгізілді, оның ішінде Католик мектептері мен қайырымдылық ұйымдарын тарату, оған көптеген орташа католиктер қарсы болды. Тарихшы Карлтон Дж.Х.Хейс айтқандай, конституциялық жиналыс жаңа конституцияны бекіту міндетін орындағаннан кейін, тұрақты парламенттік сайлауды ұйымдастырып, таратылуы керек еді. Халықтың күшейіп бара жатқан қарсылығын сезіне отырып, Радикалдық және Социалистік көпшілік кезекті сайлауды кейінге шегерді, осылайша билікте болу мерзімін тағы екі жылға ұзартты. Осылайша Мануэль Азаньяның республикалық үкіметі елді «жаңарту» үшін көптеген реформаларды бастады. Франко монархистік ұйым «Аксьон Эспаньола» журналына жазылып, еврей-масондық большевиктік құпия конспирацияға, яки contubernio (құпия келісімге) берік сенді. Бұл конспирация еврейлердің, масондардың, коммунистердің және басқа да солшылдардың христиандық Еуропаны жоюға тырысқанын, Испания олардың басты нысаны болғанын көрсетеді. 1932 жылдың 5 ақпанында Франкоға А-Коруньяда қолбасшылық тапсырма берілді. Франко сол жылы Жозе Санхурхоның жасаған төңкерісіне қатыспады және тіпті Санхурхоға ашуын білдіретін хат жазды. Азаньяның әскери реформасының нәтижесінде 1933 жылдың қаңтарында Франко бригадалықтар тізімінде бірінші орыннан 24-ші орынға түсірілді. Сол жылы 17 ақпанда оған Балеар аралдарының әскери басшылығы берілді. Бұл лауазым оның шенінен жоғары болды, бірақ Франко өзі ұнатпайтын лауазымда қалғанына риза болмады. Премьер-министр өзінің күнделігінде Франконы Мадридтен алыс ұстаудың дұрыс екенін жазды. 1932 жылы елдегі көптеген мектептерді басқарған иезуиттерге тыйым салынды және олардың барлық мүлігі тәркіленді. Әскер саны одан әрі қысқартылды, ал жер иелерінен жерлері тартып алынды. Каталонияға жергілікті парламенті мен өз президентімен бірге автономия берілді. 1933 жылдың маусымында Папа Пий XI «Испания шіркеуінің қысымға ұшырауы туралы» энцикликасын жариялады, онда ол республикалық үкіметтің антиклерикалдық саясатын сынады. 1933 жылдың қазанында өткен сайлауда оңшыл көпшілік жеңіске жетті. Саяси партиялардың ең көп дауысын «CEDA» (Конфедерация Эспаньола де Дерехас Автономас) алды, бірақ президент Алкала Замора CEDA жетекшісі Гил Роблесті үкімет құруға шақырудан бас тартты. Оның орнына ол Радикалдық Республикалық партиясының Алехандро Лерруксті шақырды. Көпшілік дауыс алғанына қарамастан, CEDA-ға бір жылға жуық уақыт бойы министрлік лауазымдары берілмеді. Бір жыл бойы күшейтілген қысымнан кейін, конгресстегі ең ірі партия CEDA ақыры үш министрлікті қабылдауға қол жеткізді. Парламенттік демократияда бұл қалыпты жағдай болғанына қарамастан, CEDA-ның үкіметке кіруі солшылдар тарапынан жақсы қабылдамады. Социалистер тоғыз ай бойы дайындалып келген көтерілісті бастады. Солшыл Республикалық партиялар көтеріліске тікелей қатыспады, бірақ олардың жетекшілері республикалық үкіметпен «барлық қарым-қатынасты үзуге» ниетті екенін мәлімдеді. Каталондық «Bloc Obrer i Camperol» (BOC) кең жұмысшылар фронтын құру қажеттігін жариялады және жаңа, кең ауқымды «Alianza Obrera» құруға жетекшілік етті, оның құрамына каталондық UGT және PSOE-нің каталондық бөлімшелері кірді, мақсаты фашизмді жеңу және социалистік революцияны ілгерілету болды. 1934 жылы «Alianza Obrera» Каталонияда «фашизмге қарсы» жалпы ереуіл жариялады. Каталондық ұлтшыл көшбасшысы Ллюис Компанис Каталон мемлекетін жариялады, бірақ ол он сағатқа ғана созылды. Мадридте жалпы тоқтауға тырысқанмен, басқа ереуілдер ұзаққа соқпады. Бұл Астуриядағы ереуілші тау-кеншілерді жалғыз күресуге мәжбүр етті. Астуриядағы бірнеше тау-кен қалаларында жергілікті профсоюздар қару-жарақ жинап, ереуілді аяқтауға бейілді болды. Ол 4 қазанның кешінде басталды, тау-кеншілер бірнеше қалаларды басып алып, жергілікті азаматтық және шабуылдық гвардия казармаларын шабуылдап, басып алды. Миерес және Самада революционерлер 34 священник, 18 мен 21 жас аралығындағы алты семинарист, сондай-ақ бірнеше бизнесмендер мен азаматтық гвардия офицерлерін дарға асты, Овьедодағы университеттің бір бөлігін қоса алғанда 58 діни ғимараттар өртелді және қиратылды, ал діоцезде 100-ден астам священниктер қаза табады. Франко, бұрын дивизия генералы және соғыс министрінің көмекшісі, зорлықпен көтерілісті басуға бағытталған операцияларға қолбасшылық етті. Бұл операцияны Испан Африка армиясы жүзеге асырды, ал генерал Эдуардо Лопес Очоа даладағы қолбасшы болды. Екі апталық ауыр шайқастан кейін (1200 мен 2000 арасында қаза болғандар) көтеріліс басылды. 1934 жылдың қазан айындағы Астуриядағы көтеріліс 34 священниктердің қырғынымен христианға қарсы зорлық-зомбылықтың жаңа дәуірін басталды, дін қызметкерлеріне қарсы қылмыстар жасау практикасын қалыптастырды және солшылдар мен оңшылдар арасындағы антагонизмді күшейтті. Франко және Лопес Очоа (Астуриядағы науқанға дейін солшыл бағыттағы офицер ретінде қарастырылған) «шетелдік жау сияқты испан азаматтарына қарсы әскерді қолдануға дайын» офицерлер ретінде көзге түсті. Франко Овьедодағы журналистке көтерілісті «шекаралық соғыс және оның фронттары социализм, коммунизм және өркениетті жойып, оның орнына варварлықты орнатуға тырысатын әр нәрсе» деп сипаттады. Үкіметтің Франко ұсынысымен солтүстікке жіберген колониялық бөлімдері Испан Легионы мен Марокколық Регуларес Индигенас-тан тұрғанына қарамастан, оңшыл баспасөз Астуриялық көтерілісшілерді шетелдік еврей-большевиктік құпия конспирацияның қызметкерлері ретінде көрсетті. Заңды құрылған саяси билікке қарсы осы көтеріліспен социалистер анархистер сияқты өкілдік институционалдық жүйені де жоққа шығарды. Испан тарихшысы Сальвадор де Мадариага, Азаньяның жақтасы және Франсиско Франконың эмиграциядағы белсенді қарсыласы, солшылдардың көтеріліске қатысуына қатысты өткір сынды ойды жазды: «1934 жылғы көтеріліс кешірілмейді. Мырза Гил Роблес Конституцияны жойып, фашизмді орнатуға тырысқан деген аргумент бірден жегіш және жалған болды. 1934 жылғы көтеріліспен испан солшылдары 1936 жылғы көтерілісті айыптауға тіпті моральдық құқығын жоғалтты». Азамат соғысы басталғанда Лопес Очоа қаза табады; оның басы кесіліп, шеңберде көрсетілді, ал оған «Астурияның қатыгездігі» деген жазуы бар карточка тіркелді. Осы оқиғалардан кейін Франко Африка армиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды (15 ақпаннан бастап), ал 1935 жылдың 19 мамырынан бастап Бас штаб бастығы болды.

1936 жылғы жалпы сайлау

1935 жылдың соңында президент Алкала Замора парламенттегі елеулі дауды шағын сыбайлас жемқорлық мәселесіне айналдырып, Радикалды республикалық партияның төрағасы Алехандро Лерруксты премьер-министрліктен шеттетуге тырысты. Кейін Алкала Замора парламент құрамын көрсететін көпшілік оңшыл-орталық коалицияны, CEDA басшылығымен, логикалық жаңару ретінде қарастырды, бірақ оған вето қойды. Одан кейін ол уақытша премьер-министрді тағайындады және қысқа уақыттан соң парламентті таратып, жаңа сайлаулар жариялады. Екі кең коалиция құрылды: сол жақтағы Халық майданы, Республикалық одақтан коммунистерге дейін, және оң жақтағы Frente Nacional, орталық радикалдардан консервативті карлистерге дейін. 1936 жылдың 16 ақпанындағы сайлаулар шамамен тең нәтижемен аяқталды, бірақ кешке солшыл топтар дауыс беруге және дауыс тіркеуге араласып, нәтижелерді бұрмалауға тырысты. Стенли Г. Пейн бұл процестің заңдар мен конституцияның кеңінен бұзылуымен бірге айқын сайлау алаяқтығы болғанын мәлімдеді. Пейннің пікірімен келісе отырып, 2017 жылы екі испан ғалымы, Мануэль Альварес Тардио және Роберто Вилла Гарсия, 1936 жылғы сайлаулардың бұрмаланғанын көрсеткен маңызды зерттеу жұмысының нәтижелерін жариялады. Бұл пікір Пол Престон және басқа ғалымдар, мысалы Икер Итоиз Чиаурриз, олардың қорытындыларын ревизионистік «классикалық франкистік антиреспубликалық тұжырымдар» деп сынады. 19 ақпанда Портела Вальладарес басшылық еткен кабинет отставкаға кетті, ал жаңа кабинет тез құрылды, ол негізінен Республикалық солшыл және Республикалық одақтың мүшелерінен тұрды және Мануэль Азаня басқарды. Жозе Кальво Сотело, парламенттік сөздерінде антикоммунизмді басты назарға алып, әскери төңкеріс туралы үгіт-насихат тарата бастады, «коммунизм» немесе айқын тоталитарлық «Ұлттық» мемлекет арасындағы дихотомиялық таңдау туралы катастрофалық тұжырымдама жасады және халықтың көңіл-күйін әскери көтеріліске дайындады. Коммунистік төңкеріс туралы мифтің таралуы, сондай-ақ «әлеуметтік хаос» жағдайындағы болжамдар төңкеріс үшін сылтау болды. Франконың өзі генерал Эмилио Моламен бірге Мароккода коммунистерге қарсы науқанды бастады. 23 ақпанда Франко Канар аралдарына аралдардың әскери қолбасшысы болып тағайындалды, бұл тағайындауды ол destierro (шұғыл жолдан шығару) деп қабылдады. Осы уақытта генерал Мола басқарып отырған қастандық пісіп жетті. Кортестегі орынға берілген парламенттік иммунитетке қызығушылық танытқан Франко 1936 жылдың 3 мамырында Куэнка провинциясындағы сайлауда Жозе Антонио Примо де Риверамен бірге Оң блоктың үміткері болуды жоспарлады. Бірақ Примо де Ривера әскери шенеунікпен (әсіресе Франкомен) бірге жүгіруден бас тартты және Франко 26 сәуірде сайлау органының шешімі шыққан күні бұрын бас тартты. Сол кезде PSOE саясаткері Индалесио Прието Франконы «әскери көтеріліс үшін ықтимал каудильо» деп санады. Азаняның билігіне деген наразылық күшейе берді және 1936 жылдың маусым айында республикашыл және Испанияның ең құрметті зиялыларының бірі Мигель де Унамуно «Эль Аделанто» газетінде жариялаған мәлімдемесінде президент Мануэль Азаняның «дебира суицидассе комо акт патриотик» («өзін-өзі өлтіру патриоттық акт ретінде») болуы керек деді. 1936 жылдың маусым айында Франкомен байланыс орнатылды және Тенерифедегі Ла-Эсперанса орман ішінде әскери төңкеріс бастау туралы талқылау үшін құпия кездесу өтті. Бұл тарихи кездесуді еске алу үшін Тенерифедегі Лас-Райсс ашық алаңында обелиск (кейіннен алынып тасталды) орнатылды. Франконың сыртқы түрі шілдеге дейін екіұшты болды. 1936 жылдың 23 маусымында ол үкімет басшысы Касарес Кирогаға испан республикалық армиясындағы наразылықты басуға көмектесу туралы хат жазды, бірақ жауап алмады. Басқа көтерілісшілер «Пакитомен немесе Пакитосыз» (Пакито Паконың кішіргізілуі, бұл өз кезегінде Франсисконың қысқаша атауы) деп бел буды, деді әскери көтерілістің құрметті басшысы Хосе Санжурхо. Әртүрлі кейінге жылжытулардан кейін көтеріліс күні ретінде 18 шілде белгіленді. Жағдай қайта оралмайтын нүктеге жетті және Мола Франкоға ұсынғандай, төңкеріс болмай қалмады, және ол жағын таңдау керек болды. Ол көтерілісшілерге қосылуға шешім қабылдады және оған Африка армиясын басқару міндеті берілді. Екі британдық ұшқыш Сесил Бебб және Хью Поллард басқарған жеке меншік DH 89 De Havilland Dragon Rapide 11 шілдеде Франконы Африкаға алып бару үшін Англияда жалданып алынды. Төңкеріс басталды және оңшыл оппозицияның басшысы Кальво Сотелоның өліміне байланысты жеделдетілді, бұл шабуыл жасаған жасақтардың бірінің басшылығымен жасалған шабуыл жасаған жасақтар мен социалистік жасақтардың мүшелеріне жауап ретінде болды. 17 шілдеде, жоспарланған күнінен бір күн бұрын Африка армиясы көтеріліс жасады және командирлерін ұстады. 18 шілдеде Франко манифест жариялады және Африкаға кетті, ол ертесіне командирлікке келді. Бір аптадан кейін көтерілісшілер, жақын арада Националистер деп аталатын, Испанияның үштен бірін бақылады; теңіз күштерінің көп бөлігі республикалық адал күштердің бақылауында қалды, бұл Франконы оқшаулады. Төңкеріс жеңіске жеткенге дейін жылдам жеңіске жетпеді, бірақ Испан азамат соғысы басталды.

Испаниядағы азаматтық соғыстан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін

Франко 1936 жылдың шілдесінде басталған және 1939 жылдың сәуірінде оның ұлтшыл күштерінің жеңісімен ресми түрде аяқталған Испания Азамат соғысы кезінде билікке келді. Испания Азамат соғысы мен оның салдарына қатысты нақты статистиканы есептеу мүмкін болмаса да, Пайн жазғандай, егер азаматтық соғыста қаза тапқандардың жалпы санына қалыпты деңгейден жоғары бейбіт тұрғындардың өлімі қосылса, соғысқа байланысты қаза болғандардың саны шамамен 344 000-ға жетеді. Соғыс барысында Франконың қолбасшылығындағы әскерлер зорлау, азаптау және сотсыз өлім жазаларын өш алу және саяси қарсылықты басу құралы ретінде пайдаланды. Соғыс екі тараптың да араласуымен жүрді. Франконың ұлтшылдарына фашистік Италия, Корпо Труппе Волонтарие жіберді, ал нацистік Германия Кондор легионын жіберді. Майоркада орналасқан итальяндық ұшақтар Барселонаны 13 рет бомбалады, 44 тонна бомба тастап, олар бейбіт тұрғындарға бағытталған. Бұл шабуылдарды генерал Франко каталон халқына жаза ретінде сұрады. Сол сияқты, итальяндық және неміс ұшақтары Франконың өтініші бойынша Герника қаласын бомбалады. Республикалық оппозицияны Испаниядағы коммунистер, социалистер және анархистер, сондай-ақ Кеңес Одағы және Халықаралық бригадаларда күрескен еріктілер қолдады.

Алғашқы айлар

1936 жылдың 18 шілдесіндегі жарияланымнан кейін Франко Испан Африка армиясының 30 000 әскерінің басшылығын өз мойнына алды. Көтерілістің алғашқы күндері Испанияның Марокко протекторатын бақылауға алудың қажеттілігімен ерекшеленді. Бір жағынан, Франко марокколық халықтың және олардың (формалды) билік органдарының қолдауын алуға тиіс болды, ал екінші жағынан, ол армияны бақылауда ұстауын қамтамасыз етуі керек еді. Оның әдісі – Республикаға адал 200-ге жуық жоғары шенді офицерлерді (соның ішінде өз туысын) дереу жазалау болды. Оның сенімді күзетшісі Мануэль Бланко тарапынан атып өлтірді. Франконың алғашқы мәселесі – әскерін Иберия түбегіне қалай жеткізу болды, өйткені Әскери-теңіз күштерінің көп бөлігі Республиканың бақылауында болды және Гибралтар бұғазын жапқан еді. Ол Бенито Муссолиниден көмек сұрады, ол қару-жарақ және ұшақтармен жауап берді. Германияда Abwehr әскери барлау қызметінің басшысы Вильгельм Канарис Гитлерді ұлтшылдарды қолдауға көндірді; Гитлер 20 Ju 52 көліктік ұшағы мен алты Heinkel бипланы жіберді, олар республикашылар бірінші болып шабуыл жасамайынша, жауынгерлік әрекеттерге қолданылмауы керек еді. Муссолини 12 Savoia Marchetti SM.81 көліктік-бомбалаушы ұшақтары мен бірнеше истребитель ұшақтарын жіберді. 20 шілдеден бастап Франко осы ұшақтардың шағын эскадрильясымен Африка армиясының 1500 әскерін Севильяға жеткізетін әуе көпірін құрды, бұл әскерлер көтерілісшілердің қаланы бақылауына көмектесті. Ол Германиямен және Италиямен қосымша әскери қолдау, ең бастысы, ұшақтар алу бойынша сәтті келісімдерге келді. 25 шілдеде Тетуанға ұшақтар келе бастады, ал 5 тамызда Франко блокаданы бұзып, 3000-ға жуық әскерді тасымалдаған балық аулау қайықтары мен сауда кемелерінің конвойын сәтті өткізді; 29 шілде мен 15 тамыз аралығында тағы 15000 адам жеткізілді. 21 қыркүйекте Маqueda қаласының (Мадридтен шамамен 80 км қашықтықта) басындағы колонна басшысы Франко 27 қыркүйекте қол жеткізген Толедодағы Алкасардың қоршаудағы гарнизонын босату үшін жолдан бұруға бұйрық берді. Бұл даулы шешім Халық майданға Мадридтің қорғанысын күшейтуге және сол жылы қаланы ұстап тұруға уақыт берді, бірақ Кеңес Одағының қолдауымен. Кеннан Сталин испан республикашыларына көмек көрсетуге шешім қабылдағаннан кейін, операция таңғаларлық жылдамдықпен және күшпен жүзеге асырылды деп мәлімдеді. Қару-жарақ пен танктердің алғашқы партиясы 26 қыркүйекте келді және түні бойы жасырын түрде түсірілді. Қару-жарақпен бірге кеңесшілер де келді. Мадрид майданындағы әскери операцияларды совет офицерлері жүзеге асырды. Кеннан бұл операцияның бастапқыда адал ниетпен, Республиканы құтқарудан басқа мақсаты болмаған деп санайды. Гитлердің Испания саясаты епті және прагматикалық болды. 1937 жылдың 10 қарашасында Берлиндегі Рейх канцеляриясындағы сыртқы істер министрі мен армия басшыларымен өткен конференцияның хаттамасында Испания азамат соғысы бойынша оның сыртқы саясатқа қатысты көзқарасы былай деп түйінделді: "Бірақ, Франконың 100 пайыздық жеңісі неміс тұрғысынан да қажет емес еді; біз соғыстың жалғасуына және Жерорта теңізіндегі шиеленісті сақтауға мүдделі болдық". Гитлер Франкоға сенімсіздікпен қарады; конференциядағы сөздеріне сәйкес, ол соғыстың жалғасуын қалады, бірақ Франконың толық жеңіске жетуін қаламайтын. Ол Франко Испанияны даусыз бақылауда ұстаған жағдайда Италияның одан әрі араласуы немесе Балеар аралдарын оккупациялауының алдын алуға болады деп ойлады. 1937 жылдың ақпан айында Кеңес Одағының әскери көмегі азая бастады, оның орнына шектеулі экономикалық көмек берілді.

Билікке көтерілу

Көтерілістің белгіленген басшысы, генерал Хосе Санжурхо 1936 жылғы 20 шілдеде ұшақ апатынан қаза тапты. Ұлтшыл аймақта "саяси өмір тоқтады". Бастапқыда тек әскери басшылық маңызды болды: ол аймақтық басшылықтарға бөлінді (солтүстікте Эмилио Мола, Севильяда Андалусияны басқарған Гонсало Квейпо де Льяно, тәуелсіз басшылықпен Франко және Сарагосадағы Мигель Кабанеллас Арагонды басқарды). Марокко армиясы екі колоннаға бөлінді, біреуін генерал Хуан Ягуэ, екіншісін полковник Хосе Варела басқарды. 24 шілдеден бастап Бургоста орналасқан Ұлттық қорғаныс хунтасы құрылды. Хунтаны ең жоғары ранктідегі генерал Кабанеллас басқарды, алғашқыда Мола, тағы үш генерал және екі полковник кірді; Франко тамыздың басында қосылды. 21 қыркүйекте Франконың бас қолбасшы болып тағайындалуы шешілді (осы біріктірілген басшылыққа тек Кабанеллас қарсы болды), ал кейбір талқылардан кейін, Квейпо де Льяно мен Моладан, сондай-ақ үкімет басшысынан да, ыстық емес келісімге қол жеткізілді. Оның осы басымдыққа ие болуына, шілде айының соңында Гитлер Германияның ұлтшылдарға берген барлық көмегін Франкоға бағыттауды шешкені көмектесті. Мола, азамат соғысына айналған төңкеріс әрекетінің негізгі жоспарлаушысы ретінде беделін жоғалтты, ол Карлист монархистерімен тығыз байланысты болды, фашистік идеологиясы мен байланыстары бар "Фаланга" (Жозе Антонио Примо де Ривера құрған оңшыл испандық саяси партиясы) партиясымен емес, сондай-ақ Германиямен жақсы қарым-қатынасы болған жоқ. Квейпо де Льяно мен Кабанеллас бұрын генерал Мигель Примо де Ривераның диктатурасына қарсы көтеріліс жасағандықтан, кейбір ұлтшыл айналымдарда беделсіз саналды, ал фалангист көшбасшысы Хосе Антонио Примо де Ривера Аликанте түрмесінде отырды (кейін бірнеше айдан соң өлім жазасына кесілді). Оның орнын бос ұстау ниеті басқа фалангист басшыларының мемлекет басшысы болуына кедергі келтірді. Франконың саясаттан бұрынғы қашықтығы оның түрлі топтарда аз жауы болғанын көрсетті, сонымен қатар ол соңғы айларда Германиямен де, Италиямен де ынтымақтастық танытқан еді. 1936 жылғы 1 қазанда Бургоста Франко Ұлттық армияның генерал-майоры және Estado басшысы (Мемлекет басшысы) болып жарияланды. Бір жылдан кейін, 1937 жылғы 2 маусымда Мола тағы бір ұшақ апатында қаза тапты (кейбір деректер бойынша, ол кісі өлтіру салдарынан қаза тапты), 1933 және 1935 жылдар аралығында Республикаға қарсы құйрықшылықты ұйымдастырған әскери басшылардың ешқайсысы қалмады.

Әскери басқару

Франко соғыс аяқталғанға дейін әскери операцияларды жеке басқарды. Франконың өзі стратегиялық гений болмағанмен, ұйымдастыру, әкімшілік, логистика және дипломатия саласында өте тиімді болды. 1936 жылғы қарашада Мадридке жасалған сәтсіз шабуылдан кейін Франко соғысты жеңіске жеткізу үшін батыл маневрлер жасаудың орнына, кезең-кезеңімен әрекет етуді жөн көрді. Толедодағы гарнизонды құтқару туралы шешімі сияқты, бұл тәсіл де пікірталас тудырды: оның кейбір шешімдері, мысалы, 1938 жылғы маусымда Каталония емес, Валенсияға қарай жылжуы, әскери стратегиялық тұрғыдан даулы болып қала береді. Валенсия, Кастельон және Аликантеде Франконың жеңген соңғы республикалық әскерлері болды. Германия мен Италия Франкоға әскери қолдау көрсеткенімен, екі державаның соғыс бағытына тигізген ықпалы шектеулі болған сияқты. Дегенмен, итальяндық әскерлер әрдайым тиімді болмаса да, көптеген ірі операцияларға көптеп қатысты. Германия Испанияға аз ғана әскери қызметкерлер жіберді, бірақ ұлтшылдарға техникалық нұсқаушылар мен заманауи жабдықтарды, соның ішінде 200-ге жуық танк пен 600 ұшақты жіберді, бұл ұлтшылдардың әуе күштеріне соғыстың көп бөлігінде аспанда басымдыққа ие болуға көмектесті. Франконың неміс және итальяндық күштерге басшылығы, әсіресе Кондор легионына шектеулі болды, бірақ ол олардың жоғары қолбасшысы болды және олар ұлтшыл аймақтың саясатына араласудан бас тартты. Престиждік себептермен Франкоға соғыс аяқталғанға дейін көмек көрсетуді жалғастыру туралы шешім қабылданды, ал Мадридте соңғы жеңіске жеткен күні итальяндық және неміс әскерлері парадқа қатысты. Ұлтшылдардың жеңісіне әртүрлі факторлар себеп болды: Халық майдан үкіметі соғысқа дейінгі апталарда жауапсыз саясат жүргізіп, әлеуетті қауіптерді елемеді және оппозицияны шеттету арқылы көтеріліске қатысуға көбірек адамдарды итермеледі, ал көтерілісшілер жоғары әскери үйлесімділікке ие болды, Франко билікті консолидациялау және әртүрлі оңшыл фракцияларды біріктіру үшін қажетті басшылықты қамтамасыз етті. Оның сыртқы дипломатиясы Италия мен Германиядан әскери көмек алып, кейбір мәліметтер бойынша, Ұлыбритания мен Францияны соғысқа араластырмауға көмектесті. Көтерілісшілер кішкентай флотты тиімді пайдаланып, испан флотындағы ең қуатты кемелерді сатып алып, функционалды офицерлер корпусын сақтап қалды, ал республикалық теңізшілер 1936 жылы көтерілісшілердің жағына шыққан көптеген теңіз офицерлерін өлтірді, мысалы Картахена мен Эль-Ферролда. Ұлтшылдар өз кемелерін оппозицияны қуу үшін агрессивті түрде пайдаланды, республикашылардың негізінен пассивті теңіз стратегиясына қарамастан. Ұлтшылдар соғыс күштерін сақтау үшін шетелдік көмекті көбірек алды және оны тиімдірек пайдаланды. Олар өздерінің күштерін республикашылдардан алынған қару-жарақпен күшейте алды және республикалық тұтқындардың жартысынан астамын ұлтшыл армияға сәтті интеграциялады. Көтерілісшілер үлкен әуе күшін құрастыра алды және оны тиімді пайдаланды, әсіресе құрлықтағы операцияларды қолдау және бомбалауда; және 1937 жылдың ортасынан бастап әуеде басымдыққа ие болды, бұл әуе күші ұлтшылдардың жеңісіне үлкен үлес қосты. Республикашылдар жік-жікке бөлініп, ішкі жанжалдарға ұшырады және республикалық аймақтағы революцияның салдарынан қиындықтарға тап болды: жұмылдыру кешіктірілді, республикашылдардың имиджі демократиялық елдерде зардап шекті, ал дінге қарсы науқан ұлтшылдарға католиктердің толық және берік қолдауын оятты.

Саяси басқару

1937 жылғы 19 сәуірде Франко мен Серрано Сунер, генералдар Мола мен Квиэпо де Льяноның келісімімен, идеологиялық тұрғыдан өзгеше ұлттық синдикалистік Фаланга мен Карл монархистік партияларын өзінің билігі астында бір партияға біріктірді. Бұл партия 1939 жылы жалғыз заңды партия атанды. Басқа фашистік қозғалыстардан ерекшелігі, фалангистер 1934 жылы "Жиырма жеті тармақ" атты ресми бағдарлама жасады. 1937 жылы Франко өзінің режимінің негізгі доктринасы ретінде бастапқы 27 тармақтың 26-сын қабылдады. Франко өзін жаңа FET (Falange Española Tradicionalista; Традиционалистік испан фалангасы) ұлттық басшысы (jefe nacional) етіп тағайындады және хатшы, Саяси хунта мен Ұлттық кеңесті кейіннен өзі тағайындайтынын мәлімдеді. Бес күннен кейін, 24 сәуірде Фаланганың қол көтеру амалы Ұлттық режимнің ресми сәлемі ретінде бекітілді. Сондай-ақ 1937 жылы "Саралық марш" (Marcha Real) декрет бойынша Ұлттық аймақтағы мемлекеттік әнұран ретінде қайта жаңғыртылды. Фалангистер монархиямен байланысты болғандықтан оған қарсы шығып, ойналған кезде бойкот жасайтын, көбінесе өз әнұраны "Күнге бет бұрып" (Cara al Sol) әнін шырқады. 1939 жылға қарай фашистік стиль басым болды, "Франко, Франко, Франко" деген ритуалдық ұрандар жиі айтылды. Франконың фалангистік партия мәселелері жөніндегі кеңесшісі Рамон Серрано Сунер, оның әйелі Кармен Полоның туысы, және Серрано Сунердің жақтастары ФЕТ ЖОНС партиясын басып алып, оның күшін арттыруға тырысты. Серрано Сунер партияны фашистік бағытта жылжыту үшін маңызды лауазымдарға өзінің ізбасарларын тағайындады, нәтижесінде партия Франко Испаниясындағы жетекші саяси ұйымға айналды. Алайда, ФЕТ-ДЖОНС фашистік партия режимін орната алмады және екінші деңгейге түсірілді. Франко Карлшы Мануэль Фаль Кондені үй қамауына алып, партия басшысы Мануэль Хедильяны қоса алғанда, жүздеген ескі фалангистерді, "ескі жейделерді" (camisas viejas) түрмеге қамады, бұл оның саяси болашағын қамтамасыз етуге көмектесті. Франко сонымен қатар республикашылардың дінге қарсылығын өз үгіттерінде, әсіресе "соғыс шейіттері" туралы айту арқылы Карлшыларды да жұбатты. Республикашыл күштер соғысты республиканы фашизмнен қорғау күресі ретінде көрсетсе, Франко өзін "католик Испаниясын" "атеистік коммунизмнен" қорғаушы ретінде бейнеледі.

Азамат соғысының аяқталуы

1939 жылдың басында Мадрид пен басқа да бірнеше аймақтар үкіметтік күштердің бақылауында қалды. 27 ақпанда Чемберленнің Ұлыбританиясы мен Даладьедің Франциясы Франко режимін ресми түрде мойындады. 1939 жылғы 28 наурызда қала ішіндегі Франкоға қолдау көрсеткен күштердің көмегімен (генерал Мола 1936 жылы үгіт-насихат хабарларында айтқан "бесінші колонна"), Мадрид ұлтшылдардың қолына түсті. Келесі күні, шамамен екі жыл бойы ұлтшылдардың қарулы күштерінің қысымында тұрған Валенсия да берілді. Жеңіс 1939 жылғы 1 сәуірде жарияланды, сол күні республикалық күштердің соңғысы қарсылық көрсетуді тоқтатты. Сол күні Франко қылышын шіркеу алтаріна қойып, Испанияға қарсы шабуыл болған жағдайда ғана оны қайта қолға алуға ант берді. Германия Франко үкіметін мойындағанымен, Франконың Германияға қатысты саясаты Екінші дүниежүзілік соғыстың басында Германияның керемет жеңістеріне дейін өте сақтықпен жүргізілді. Франконың Германиядан қашықтық сақтамақшы екендігі туралы алғашқы хабарлар кешікпей расталды. Франконың Германияға мемлекеттік сапары жоспарланбады, ал Герингтің Батыс Жерорта теңізінде демалыстан кейін Испанияға сапары туралы әңгімелер де іске аспады. Керісінше, Геринг Берлинге қайтуға мәжбүр болды. Азамат соғысы кезінде және одан кейін "Ақ террор" деп аталатын кезең басталды. Бұл кезеңде республикалық және басқа да ұлтшылдардың жаппай жазалануы болды, бұл соғыс кезіндегі "Қызыл террорға" қарсы болды. Тарихи талдаулар мен тергеулер Франко режимінің осы кезеңде өлім жазасына тартқандардың санын 100 000 мен 200 000 аралығында бағалайды. Стенли Г. Пейн республикалық аймақтағы барлық түрдегі өлім жазаларының саны шамамен 56 000-ға жететінін, ал ұлтшыл аймақтағылар кем дегенде 70 000-ға дейін, соғыс аяқталғаннан кейін 28 000-ға дейін жеткенін айтады. Испаниядағы тарихи естелікті қалпына келтіру қауымдастығының (Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica, ARMH) жаппай қабірлерді қазумен қатар жүргізген соңғы іздестірулері ұлтшылдар тарапынан қаза тапқан 35 000-нан астам адамның әлі де жаппай қабірлерде жоғалып кеткенін көрсетеді. 2008 жылы судья Балтасар Гарсон жүргізген алғашқы сот тергеуіне сарапшылар тобына мүше болуға ұсынылған Джулиан Касанова Руис, сондай-ақ тарихшылар Жозеп Фонтана мен Хью Томас "Ақ террор" кезіндегі өлім-жітімнің жалпы саны шамамен 150 000-ға жететінін бағалайды. Пол Престон Франко аймағында 150 000 әскери азаматтық жазаға тартылғанын, республикалық аймақта 50 000, сонымен қатар соғыс аяқталғаннан кейін Франко режимімен қаза болған 20 000-ға жуық азамат болғанын мәлімдейді. Хелен Грэмнің сөзіне қарағанда, испан жұмысшы табының Франко жобасына қатысы, неміс халқының Volksgemeinschaft-қа қатысымен теңестіріледі. Габриэль Джексон мен Энтони Бивордың айтуынша, 1939-1943 жылдар аралығында "Ақ террордың" (атқыштар, түрмедегі аштық немесе ауру) құрбандарының саны 200 000-ға жетті. Бивор "Франконың соңынан келген "ақ терроры" 200 000 адамның өмірін жалмап кетті деп есептейді. "Қызыл террор" кезінде 38 000 адам қаза тапты". Джулиус Руис "сандар әлі де даулы болғанымен, республикалық аймақта кемінде 37 843 адам, ал ұлттық Испанияда ең көп дегенде 150 000 адам (соның ішінде соғыстан кейін 50 000 адам) өлтірілді" деп қорытындылайды. Соғыс аяқталғаннан кейін Францияда сүргінге кеткен испан партизандары, "Маки" деп аталатын, Пиренейлерде Франкоға қарсылық көрсетуді жалғастырды, франкистік режимге қарсы саботаж бен тонауды жүзеге асырды. Бірнеше қуғын-сүргінге ұшыраған республикашылар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Виши Франциясындағы неміс оккупациясына қарсы француз қарсылық күресінде де күресті. 1944 жылы француз қарсыласының республикашыл ардагерлері Каталонияның солтүстік-батысындағы Валь-д'Аранға шабуыл жасады, бірақ тез жеңілді. Макилердің қызметі 1950 жылдары жалғасты. Соғыстың аяқталуы жүздеген мыңдардың, негізінен Францияға, сонымен қатар Мексика, Чили, Куба және АҚШ-қа жер аударылуына әкелді. Пиренейдің екінші жағында босқындар Францияның Гурс немесе Верне лагерьлері сияқты лагерьлерде ұсталды, онда 12 000 республикашыл (негізінен Дюрути дивизиясының сарбаздары) нашар жағдайда орналастырылды. Гурста орналасқан 17 000 босқын төрт топқа бөлінді: бригадашылар, ұшқыштар, гударилер және қарапайым "испандар". Гударилер (басктар) мен ұшқыштар жергілікті қолдаушылар мен жұмыс орындарын оңай тапты және лагерден шығуға рұқсат етілді, бірақ Францияда туыстар таба алмаған шаруалар мен қарапайым адамдарды француз үкіметі, Франко үкіметімен келісім бойынша, Испанияға қайтуға ынталандырды. Көпшілігі солай жасады және Ирун қаласындағы Франко билігіне тапсырылды. Одан олар "Саяси жауапкершілік туралы" заң бойынша "тазалаудан" өту үшін Миранда-де-Эбро лагеріне жіберілді. Маршал Филипп Петанның Виши Франция режимін жариялағаннан кейін босқындар саяси тұтқындарға айналды, ал француз полициясы лагерьден босатылғандарды ұстауға тырысты. Басқа "жағымсыз" адамдармен бірге олар Германияның нацистеріне депортацияланғаннан бұрын Дранси тұтқын лагеріне жіберілді. 5 000 испандық Маутхаузен концлагерінде қайтыс болды. Чили шаиры Пабло Неруда, Чили президенті Педро Агирре Серданың Париждегі иммиграция жөніндегі арнайы консулы болып тағайындалды, ол өзі "көтерілген ең қадірлі миссия" деп атаған нәрсеге жауапкершілік алды: француздықтардың нашар лагерьлерінде орналасқан 2 000-нан астам испан босқынын ескі жүк кемесімен, "Виннипегпен" Чилиге жіберу.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың қыркүйек айында Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Франко Испаниядағы Азамат соғысы кезінде Адольф Гитлер мен Бенито Муссолиниден маңызды қолдау алды және Антикоминтерн пактісіне қол қойды. Ол Италия мен Германияға түрлі көмек көрсеткенімен қатар, Осі жақтап сөйледі. Оның өкілі Антонио Товар «Еуропаға қарсы большевизм» тақырыбындағы Париж конференциясында «Испания өзін Ұлттық-социалистік Германия мен Фашистік Италия тарапына бекітті» деді. Алайда Франко Испанияның жақындағы азамат соғысынан жазылуын ескере отырып, соғысқа асығуға құштар болмады және «бетараптық» саясатын ұстанды. 1940 жылдың 23 қазанында Гитлер мен Франко Франциядағы Хендаяда Испанияның Осі жағына қосылу мүмкіндігін талқылады. Франконың талаптары, оның ішінде көп мөлшерде азық-түлік пен отын, сондай-ақ Гибралтар мен Француз Солтүстік Африкасын испандық бақылауға беру Гитлер үшін тым ауыр болды. Ол кезде Гитлер Вишидегі жаңа француз үкіметімен қарым-қатынасын нашарлатуды қалаған жоқ. (Гитлердің жиі айтатын сөзіне сүйенсек, неміс басшысы Франкомен жеке кездесуден гөрі тістерін жұлып тастауды артық көретін еді). Кейбір тарихшылар Франконың соғыстан шығу үшін Гитлердің қабылдамайтынын білген талаптарды қойғанын айтады. Басқа тарихшылар Франконың үш жылдық қатал азамат соғысынан кейін хаоста қалған, қираған және банкрот болған елдің басшысы ретінде Осіге көп ұсынып бере алмайтынын және испан қарулы күштерінің ірі соғысқа дайын еместігін мәлімдейді. Сондай-ақ, Франконың соғысқа қосылмау шешіміне 1940 жылдың қазанында Гитлерден сұраған ресурстардың берілмеуі де себеп болды. Франко испандық сарбаздарға Германия армиясында Кеңес Одағына қарсы ерікті түрде (Көк дивизия) күресуге рұқсат берді, бірақ испандықтарға батыста демократияға қарсы күресуге тыйым салды. Франконың Гитлермен ортақ ұстанымы Гитлердің христиандықты манипуляциялауға тырысуымен әлсіреді, бұл Франконың католицизмді қорғауға деген берілгендігіне қайшы келді. Бұл келіспеушілікке Германияның Испаниядағы кен өндіру құқықтарына қатысты дау да себеп болды. Кейбір ғалымдардың пікірінше, 1940 жылдың маусымында Францияның құлауынан кейін Испания Осі жақтай ұстанымға ие болды (мысалы, неміс және итальяндық кемелер мен U- қайықтары испандық теңіз базаларын пайдалануға рұқсат алды), бірақ 1943 жылдың соңында соғыстың барысы Осі күштеріне қарсы шешімді түрде бұрылғанда және Италия тарап ауысқанда бейтараптыққа қайта оралды. Франко бастапқыда Ұлыбритания жеңілгенге дейін соғысқа қатысуға ниеттенді. 1940 және 1941 жылдардың қысында Франко Испания, Португалия, Виши Франциясы, Ватикан және Италиядан құралған «Латын блогы» идеясымен ойын айналысты, бірақ бұл көп нәтиже бермеді. Франко 1940 жылдың маусымында Осі жағында соғысқа кіруге шешім қабылдады және халқын соғысқа дайындау үшін испандық БАҚ-та француз Мароккосы, Камерун және Гибралтарды талап еткен антибритандық және антифранцуздық науқан басталды. 1940 жылдың 19 маусымында Франко Гитлерге соғысқа кіргісі келетінін хабарлады, бірақ Гитлер Франконың Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын неміс болған Камерун француз колониясын талап етуіне ашуланды. Гитлер оны Z жоспары үшін қайтарып алуды жоспарлап отырды. Франко британдықтар ұстаған Гибралтарды басып алып, Жерорта теңізіне одақтастардың кіруін тоқтатуды ойлады, бірақ Гибралтардың тым қатты қорғалғанын білгеннен кейін бұл жоспардан бас тартты. Сонымен қатар, Ұлыбританияға және оның одақтастарына соғыс жариялау оларға Канар аралдары мен испандық Марокконы басып алуға, тіпті Испанияның өзіне шабуыл жасауға мүмкіндік беретін еді. Франко өзінің әуе күштері Корольдік әуе күштеріне қарсы әрекет етсе, тез жеңілетінін және Корольдік теңіз күштері Испанияның шағын теңіз күштерін оңай жойып, мұнай сияқты маңызды материалдарды импорттауға жол бермеу үшін бүкіл испан жағалауын блокадаға түсіре алатынын білді. Испания АҚШ-тан мұнай импортына тәуелді болды және Испания ресми түрде Осіне қосылса, бұл импорт тоқтатылуы мүмкін еді. Франко мен Серрано Суньер 1941 жылдың 12 ақпанында Италияның Бордигера қаласында Муссолини мен Чианомен кездесу өткізді. Алайда, әсерлі Муссолини Солтүстік Африка мен Балқандардағы күштерінің жеңілісіне байланысты Франконың көмегіне қызығушылық танытпаған сияқты, тіпті Франкоға соғыстан шығудың кез келген жолын табуды тілегенін айтты. 1941 жылдың 22 маусымында Кеңес Одағына шабуыл басталғанда…

Яһудилерге қатысты жағдай

Франконың Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және соғыс кезінде еврейлермен қарым-қатынасы даулы болды. 1939 жылғы мамыр айында сөйлеген сөзінде антисемиттік пікірлер білдірген, ал Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кем дегенде алты рет осындай мәлімдеме жасаған. Франко "яһуди масондық большевиктік қастандық" бар екеніне сенді және Испания азамат соғысын яһудилер мен большевиктерге қарсы күрес ретінде бейнеледі. 2010 жылы Франконың 1941 жылғы 13 мамырда провинциялық губернаторларына еврейлердің тізімін жасауды бұйырғанын көрсететін құжаттар табылды. Соғыстан кейін Франко Израиль мемлекетін мойындамады және араб әлемімен тығыз байланыс орнатты. Израиль тарапынан қарым-қатынас орнатуға қызығушылық танытпады, бірақ Франко билігінің соңғы жылдары екі ел арасында кейбір ресми емес экономикалық байланыстар болды. 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін Франконың Испаниясы Израиль мемлекетін мойындамағандықтан, Мысыр президенті Гамаль Абдель Насермен және араб әлемімен жақсы қарым-қатынасқа ие болды. Осының арқасында 800 мысырлық яһуди, олардың көпшілігі сефард тегінен шыққан, Испания паспортымен Мысырдан қауіпсіз шығуға мүмкіндік алды. Бұл жұмыс Франконың Мысырдағы елшісі Анхель Сагас Зубельзу арқылы жүзеге асырылды, яһудилердің бірден Израильге көшпеуі және осы жағдайды Насердің Мысырына қарсы саяси насихат ретінде пайдаланбауы туралы уағдаласқа қол жеткізілді. Франконың өзі және үкіметтегі көптеген адамдар Испанияға қарсы масондар мен коммунистердің халықаралық қастандықтары бар екенін ашық айтты, кейде оларға еврейлер немесе "яһуди-масондық" та кіретін. Франсиско Франко басшылығымен Испания үкіметі католик шіркеуін ұлттық мемлекеттің діні ретінде ресми түрде қолдады және 1931 жылғы Республикалық Конституциядағы діни плюрализм немесе шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі сияқты либералдық идеяларды қолдамады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін үкімет "Испаниялық құқықтар туралы жарғыны" (Fuero de los Españoles) қабылдады, ол католик емес діндердің, соның ішінде иудаизмнің жеке құдайға сыйынған құқығын кеңейтті, бірақ бұл мақсатта діни ғимараттар салуға және католик емес дін өкілдерінің қоғамдық рәсімдерін өткізуге рұқсат берілмеді. Испанияның сыртқы саясатының Суық соғыс кезінде АҚШ-қа қарай бұрылуымен, жағдай 1967 жылғы Діни бостандық туралы заңмен өзгерді, ол католик емес діндерге толыққанды қоғамдық діни құқықтар берді. Католицизмнің Испанияның ресми мемлекеттік діні ретіндегі мәртебесінен алынуы және мемлекеттік деңгейде діни плюрализмнің орнатылуы Франконың қайтысынан үш жыл өткен соң, 1978 жылы Испанияның жаңа Конституциясымен іске асырылды.

Франконың Испаниясы

Франко 1939 жылдың ақпан айында Ұлыбритания, Франция және Аргентина тарапынан Испания мемлекетінің басшысы ретінде мойындалды. 1936 жылдың қазан айында Ұлтшылдардың Generalísimo-сы және Estado басшысы (Мемлекет басшысы) деп жарияланғаннан кейін, ол "Su Excelencia el Jefe de Estado" ("Мемлекет басшысы, Сіздің Ұлылығыңыз") ресми атағын алды. Ол мемлекеттік және ресми құжаттарда "Caudillo de España" ("Испанияның көшбасшысы") деп аталды, кейде "El Caudillo de la Última Cruzada y de la Hispanidad" ("Соңғы крест жорығы мен испандық мәдениетінің көшбасшысы") және "El Caudillo de la Guerra de Liberación contra el Comunismo y sus Cómplices" ("Коммунизмге және оның серіктеріне қарсы Азаттық соғысының көшбасшысы") деп те аталды. Франконың билігі Испанияның бұрынғы және кейінгі кез келген басшысынан артық болды. Мадридті басып алғаннан кейінгі алғашқы төрт жыл бойы ол негізінен жарлықтармен басқарды. 1939 жылдың тамызында қабылданған "Estado басшысының заңы" Франкоға барлық басқару билігін "тұрақты түрде сеніп тапсырды"; оған көптеген заңдар мен жарлықтарды бекіту үшін кабинетпен кеңесудің қажеті болмады. Пэйннің сөзіне сүйенсек, Франконың күнделікті билігі Гитлер мен Сталиннің билігінің шарықталу кезеңіндегіден де жоғары болды. Ол Гитлер мен Сталинның ресми парламенттерін сақтағанын, бірақ соғыстан кейінгі Испанияның алғашқы жылдарында мұндай жағдай болмағанын атап өтті – бұл жағдай номиналды түрде Франконың режимін "әлемдегі ең еріксіз" режим етіп көрсетті. Бұл 1942 жылы Франконың "Cortes Españolas" деп аталатын парламентті шақыруымен өзгерді. Ол корпоративтік принциптерге сәйкес сайланды және оның нақты билігі шамалы болды. Ерекше айта кетерлік жайт, ол мемлекеттік шығындарды бақылауға ие болған жоқ, ал үкімет оған жауап бермейтін еді; министрлерді тек Франко тағайындап, қызметтен босататын. 1947 жылдың 26 шілдесінде Франко Испанияны монархия деп жариялады, бірақ монархты тағайындамады. Бұл қадам негізінен Movimiento Nacional (карлистер және альфонсистер) монархистерін қанағаттандыру мақсатында жасалды. Франко тақты бос қалдырып, өзін өмір бойына де-факто регент деп жариялады. Сонымен қатар, Франко патшаға тән көптеген артықшылықтарды өзіне иеленді. Ол генерал-капитанның формасын киді (дәстүрлі түрде патшаға арналған шен) және Эль-Пардо сарайында тұрды. Ол сонымен қатар шатыр астында жүре бастады, ал оның суреті көптеген испандық монеталар мен почта маркаларында пайда болды. Ол өзінің титулына монархтардың титулының бөлігі болып табылатын "Құдайдың рақымымен" деген сөз тіркесін де қосты. Франко бастапқыда түрлі топтардан қолдау іздеді. Оның әкімшілігі Opus Dei-мен байланысы бар технократтардың пайдасына фашистік идеологтарды ығыстырды, олар экономикалық жаңғыруды қолдады. Франко фашистік элементтерді қабылдады, бірақ Стэнли Пэйн оны "негізгі фашист" деп есептейтін ғалымдардың саны өте аз екенін айтты. Режим туралы Oxford Living Dictionary оны фашизмнің мысалы ретінде келтіреді, сондай-ақ оны әртүрлі түрде "фашистік диктатура" немесе "жартылай фашистік режим" деп сипаттайды. Франсиско Кобо Ромеро солшылдардың алға басуын, негізінен антилибералдық ультраұлтшылдық көзқарасты қолдану арқылы, "фашизмді еліктеуге тырысуда франкизм отанын қасиетті етуге және мистификациялауға ұмтылды, оны құлшыну нысанына айналдырып, оны өзінің көшбасшысының литургиялық тәңіршілдігімен жамылды" деп жазады. Барлығы алғанда, кейбір авторлар режиміндегі фашистік салмақты азайту үшін FET JONS-тың жасандылығы мен сәтсіздігіне назар аударды, ал басқалары осы "әлсіз партияның" қасиеттерін "испан фашизмінің" ерекше моделі шеңберінде қарастырды. Еуропалық фашизмдерді салыстыру тұрғысынан алғанда, Хавьер Родриго франкистік режимді үш себепке байланысты парадигмалық деп санайды: тоталитарлық ұмтылыстары бар жалғыз авторитарлық еуропалық режим болғандықтан, риторикалық бейбітшілік кезінде саяси зорлық-зомбылықты ең көп қолданған режим болғандықтан және ең тиімді "еске алуға қарсы" аппаратын қолданған режим болғандықтан. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Испания халықаралық экономикадан оқшауланудың салдарынан зардап шекті. Испания, Еуропаның басқа бейтарап елдерінен айырмашылығы, Маршалл жоспарына қосылмады. Бұл жағдай, суық соғыстың шиеленісіне және Испанияның стратегиялық орналасуына байланысты, Америка Құрама Штаттары Франкомен сауда және әскери одаққа кірген кезде біртіндеп аяқталды. Бұл тарихи одақ 1953 жылы АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэрдің Испанияға сапарымен басталды, нәтижесінде Мадрид келісіміне қол қойылды. Испания 1955 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданды. Испаниядағы американдық әскери базаларға Naval Station Rota, Morón Air Base және Torrejón Air Base кіреді.

Саяси қуғын-сүргін

Престонның бағалауынша, Франко күштері соғыс алаңында, Азамат соғысы кезінде соттан тыс өлім-жазалар арқылы және 1939 жылы соғыс аяқталғаннан кейін дереу орындалған мемлекеттік жазалаулар арқылы шамамен 420 000 испанды өлтірген. Франко билігінің алғашқы он жылында репрессия жалғасып, саяси қарсыластардың белгісіз саны қаза болды. 1941 жылы Испания түрмелерінде 233 000 адам отырған, олардың көп бөлігі саяси тұтқындар еді. Антони Бивордың сөзіне қарағанда, Испанияның жартысынан астам провинциясында жүргізілген соңғы зерттеулер соғыстан кейін елде кем дегенде 35 000 ресми өлім жазасы орындалғанын көрсетіп, қалыпты қабылданған 35 000 көрсеткішін төмендетіп бағалауға негіз береді. Соттан тыс және кездейсоқ өлтірулерді, соғыс кезінде жазалаудан, өзіне-өзі қол жұмсаудан, аштықтан және түрмедегі аурудан қайтыс болғандарды ескерсек, жалпы саны шамамен 200 000-ға жуық болуы мүмкін. 1950 жылдардың басында Франко мемлекетінің зорлық-зомбылығы азайды, бірақ оның билігінің барлық кезеңінде, үкіметтік емес кәсіподақтар мен саяси оппоненттер – коммунистік және анархистік ұйымдардан либералды демократтарға және Каталония мен Баск сепаратистеріне дейін – барлық құралдармен, тіпті полицияның зорлық-зомбылығына дейін, қысымға ұшырады немесе қатаң бақылауда ұсталды. Ұлттық Еңбек Конфедерациясы (CNT) және Жалпы Жұмысшылар Одағы (UGT) кәсіподақтарына тыйым салынды және 1940 жылы корпоративтік Sindicato Vertical оларды алмастырды. Испанияның Социалистік Жұмысшылар Партиясы мен Каталония Республикалық Сол қанаты (ERC) 1939 жылы тыйым салынды, ал Испания Коммунистік Партиясы (PCE) жасырын жұмыс істеді. Баск Ұлттық Партиясы (PNV) эмиграцияға кетті, ал 1959 жылы Франкоға қарсы төмен қарқынды соғыс жүргізу үшін ETA қарулы тобы құрылды. Франконың испандық ұлтшылдығы Испанияның мәдени әртүрлілігін басып тастау арқылы біртұтас ұлттық бірегейлікті қадамға қойды. Бұқа күресі мен фламенко ұлттық дәстүрлер ретінде насихатталды, ал "испандық" емес деп саналған дәстүрлер басылды. Франконың испан дәстүріне деген көзқарасы біршама жасанды және еріксіз болды: кейбір аймақтық дәстүрлер басылып тасталса, Андалусия дәстүрі – фламенко үлкен ұлттық бірегейліктің бөлігі деп есептелді. Барлық мәдени шаралар цензураға ұшырады, ал Каталонияның ұлттық биі – Сардана сияқты көптеген шаралар тікелей тыйым салынды (көбінесе беймәлімділікпен). Бұл мәдени саясат уақыт өте келе, әсіресе 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында жеңілдетілді. Франко ұлттық біртектілікті орнату үшін тіл саясатын да пайдаланды. Ол кастиль тілін қолдануды ынталандырып, каталан, галисиан және баск тілдерін басып тастады. Кастиль тілінен басқа тілдерді заң жүзінде қолдануға тыйым салынды. Барлық мемлекеттік, нотариаттық, құқықтық және коммерциялық құжаттар тек кастиль тілінде жасалуы керек еді, ал басқа тілдерде жазылған құжаттар жарамсыз деп танылды. Мектептерде, жарнамаларда, жол және дүкендердегі табельдерде басқа тілдерді қолдануға тыйым салынды. Азаматтар бұл тілдерді күнделікті өмірде пайдалануды жалғастырды. Бұл жағдай 1940 жылдары және 1950 жылдардың басында сақталды, бірақ 1960 жылдан кейін кастиль емес испан тілдері еркін сөйленіп, жазылып, кітап дүкендері мен сахналарға жетті, бірақ олар ешқашан ресми мәртебе алмады. Көптеген қалалар мен ауылдық жерлерде Гвардия Гражданская – азаматтық азаматтарға арналған әскери полиция күштері, Франконың әлеуметтік бақылаудың басты құралы ретінде жұмыс істеді. Ірі қалалар мен астаналар негізінен Policia Armada, немесе олардың формаларының түсіне байланысты "гриздер" деп аталды. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында университеттердегі студенттік көтерілістерді қатты қаруланған Policia Armada (Қоралды полиция) күшпен басып тастады, ал испан университеттеріндегі лекцияларда азаматтық киімдегі полиция өкілдері болды. Режимнің мәлімделген мақсаты – мемлекеттік билік органдары арқылы дәстүрлі католик құндылықтарын жүзеге асыру, негізінен Азанья қабылдаған заңды (Ley de Vagos y Maleantes, Ваганси туралы заң) пайдалану болды. Испанияның қалған көшпелілері (житандар мен Меркеролар, мысалы, Эль-Лут) ерекше зардап шекті. Осы заң бойынша 1954 жылы гомосексуализм мен жезөкшелік қылмыс ретінде қарастырылды.

Испанияның отарлары мен отарсыздандыру

Испания Франконың билігінің барлық кезеңінде өз колонияларын сақтап қалуға тырысты. Алжир соғысы (1954–1962) кезінде Мадрид француз Алжирін сақтауды көздеген оңшыл француз әскері тобы Organisation armée secrète (OAS) базасына айналды. Осыған қарамастан, Франко кейбір шараларға баруға мәжбүр болды. 1956 жылы Марокко Франциядан тәуелсіздік алғаннан кейін, ол испан протекторатының аумақтарын жаңа мемлекетке өткізді, тек бірнеше қалаларды (Plazas de soberanía) ғана сақтап қалды. Келесі жылы Мохаммед V Ифни соғысы (Испанияда "Естен кеткен соғыс" деп белгілі) кезінде испандық Сахараға басып кірді. Тек 1975 жылы "Жасыл марш" арқылы Марокко Сахарадағы Испанияның бұрынғы барлық аумақтарын бақылауына алды. 1968 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының қысымымен Испания Экваториальдық Гвинеяға тәуелсіздік берді, ал келесі жылы Ифниді Мароккоға өткізді. Франко тұсында Испания британдық Гибралтар мәселесі бойынша келіссөздер жүргізуге күш салды және 1969 жылы осы аумақпен шекарасын жапты. Шекара 1985 жылға дейін толыққанды ашылмады.

Экономикалық саясат

Азамат соғысы испан экономикасын қиратты. Инфрақұрылым зардап шекті, жұмысшылар қаза тапты, күнделікті шаруалар нашарлады. Франко жеңіске жеткеннен кейін он жылдан астам уақыт бойы қираған экономика өте баяу жаңарып келді. Франко бастапқыда өзін-өзі қамтамасыз ету саясатын ұстанды, барлық халықаралық сауданы тоқтатты. Бұл саясаттың салдары ауыр болды, экономика тоқтап қалды. Тек қара нарықта сауда жасағандар ғана байлыққа кенелді. Жабылудың алдында тұрған кезде, АҚШ пен ХВҚ-ның қысымымен режим еркін нарық экономикасын қабылдауға көндірілді. Франконың бастапқы қарсылығына қарамастан, экономиканы басқарған ескі кадрлардың көп бөлігі технократтармен (технократтар) ауыстырылды. Режим өзін-өзі қамтамасыз ету туралы арманынан бас тартып, Испанияның экономикалық жүйесін өзгертуге алғашқы қадамдар жасады. Азамат соғысына дейінгі өнеркәсіптік өндіріс деңгейі 1950 жылдардың басында қайта қалпына келді, бірақ ауыл шаруашылығы өнімдері 1958 жылға дейін соғыс алдындағы деңгейден төмен болды. 1951-1956 жылдары экономикалық прогресс айқын болды, бірақ реформалар жиі жүзеге асырылмады және тиімді үйлестірілмеді. 1950 жылдардың ортасынан бастап экономикалық белсенділік баяу, бірақ тұрақты түрде өсті, бірақ өсімнің салыстырмалы түрде төмен болуы (Батыс Еуропаның қалған бөлігімен салыстырғанда) Франко режимін 1950 жылдардың соңында либералды экономикалық саясатты қабылдауға мәжбүр етті. 1957-1959 жылдардағы тұрақтандыруға дейінгі кезеңде испан экономикалық жоспарлаушылары инфляцияға қарсы шаралар мен Испанияны әлемдік экономикаға интеграциялауға бағытталған қадамдар сияқты ішінара шараларды жүзеге асырды, бірақ сыртқы жағдайлар мен ішкі экономикалық дағдарыстың уақытша нашарлауы оларды ауқымды өзгерістер жасауға мәжбүр етті. 1957 жылдың басында Министрлер Кеңесін қайта ұйымдастыру нәтижесінде экономика саласында білім алған және тәжірибелі жас мамандар негізгі министрліктерге тағайындалды. Елді әлемдік экономикаға интеграциялау процесі 1959 жылғы Тұрақтандыру және либерализация жоспарының реформаларымен одан әрі жеңілдетілді. Франко идеологиялық министрлерді саяси бейтарап технократтармен ауыстырғаннан кейін, режим терең экономикалық реформаларды қамтитын бірнеше даму саясатын жүзеге асырды. Төмендеуден кейін 1959 жылдан бастап өсім қарқыны артып, 1974 жылға дейін созылған экономикалық гүлденуге алып келді, бұл "Испания кереметі" деп аталды. Әлеуметтік реформалардың жоқтығымен және экономикалық күштердің өзгеруімен бірге, басқа Еуропа елдеріне және аздап Оңтүстік Америкаға жаппай көші-қон басталды. Көші-қон режиміне екі жағынан көмектесті. Ел жұмыспен қамтамасыз ете алмайтын халықтан құтылды, ал эмигранттар елге қажетті ақшалай аударымдар жіберді. 1960 жылдары Франко Испаниясының бай топтары, әсіресе саяси адалдығын сақтағандар, байлықтарын арттырды, ал "экономикалық керемет" дамуымен қатар орта таптың өркендеуі байқалды. Халықаралық фирмалар Испанияда жалақысы төмен, корпоративтік салықтар өте төмен, ереуілдерге тыйым салынған және жұмысшылардың денсаулығы мен мемлекеттік қорғанысы туралы ешкім естімеген зауыттар құрды. SEAT автомобиль өндірушісі, Pegaso жүк көліктерін құрастырушы және INH мұнай өңдеуші сияқты мемлекеттік компаниялар өндірісті үлкендей түсті. Сонымен қатар, Испания жаңадан пайда болған жаппай нарыққа айналды. Испания 1959 мен 1973 жылдар аралығында Жапониядан кейін әлемдегі екінші ең жылдам өсіп келе жатқан экономикаға айналды. Франконың 1975 жылы қайтыс болуына қарай, Испания Батыс Еуропаның көп бөлігінен артта қалған, бірақ жан басына шаққандағы ЖІӨ арасындағы айырмашылық айтарлықтай азайды және ел үлкен индустрияланған экономиканы дамытты.

Мұрагерлік

1960 жылдардың аяғында қартайған Франко өзінен кейін билікке келу үшін монархты тағайындауға шешім қабылдады, бірақ карлистер мен альфонсистер арасындағы шиеленіс күшейе берді. 1969 жылы Франко Испанияда тәрбиеленген Хуан Карлос де Борбонды өзінің мұрагері етіп ресми түрде жариялады. Оған Лауреано Лопес Родо ұсынған Испанияның ханзадасы деген жаңа атақ берілді, бұл Хуан Карлостың әкесі, Барселона графы Хуан де Борбонмен қақтығыстан сақтау үшін жасалған еді. Бұл тағайындама Карлистердің таққа талапкері Парма Бурбонының князі Ксавьерге де, Дон Хуанға да күтпеген жаңалық болды. Франконың өмірінің соңғы жылдарында «Қозғалыстың» түрлі топтары арасындағы шиеленіс испан саяси өмірін шарлады, әртүрлі топтар елдің болашағын бақылау үшін ықпалға таласты.

Өлім және жерлеу

1974 жылдың 19 шілдесінде қарт Франко түрлі денсаулық мәселелеріне байланысты ауырып қалды, ал Хуан Карлос мемлекет басшысы міндетін атқарушы болды. Франко жазылып, 2 қыркүйекте мемлекет басшысы ретінде өкілдіктерін қайта бастады. Бір жылдан кейін ол қайтадан ауырып, Паркинсон ауруымен соның ішінде ұзақ күресті. Франконың соңғы ресми пайда болуы 1975 жылдың 1 қазанында болды, ол нашар және әлсіз болса да, Мадридтегі Корольдік сарайдың балконынан жиналған халыққа сөйлеп, «Испанияға қарсы масондық, солшыл және коммунистік қастандық» бар екенін ескертті. 1975 жылдың 30 қазанында ол комаға түсіп, өмір сақтау аппаратына қосылды. Франконың отбасы өмір сақтау аппаратын ажыратуға келісті. Ресми мәлімет бойынша, ол 1975 жылдың 20 қарашасында, түн ортасынан кейін бірнеше минут өткен соң, 82 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Бұл 1936 жылы Фаланганың негізін қалаушы Хосе Антонио Примо де Ривераның қайтыс болған күнімен бірдей болды. Алайда, тарихшы Рикардо де ла Сиерва 19 қараша күні сағат 18:00 шамасында Франконың өлімі туралы естігенін мәлімдеді. Франконың өлімі туралы хабар жарияланғаннан кейін, үкімет отыз күндік ресми аза тұруды жариялады. 22 қарашада Хуан Карлос Испанияның Королі ретінде жарияланды. Франконың денесі Корольдік сарайдағы капеллада көпшілікке қойылды, ал жерлеу күні реквием және әскери шеру өтті. Франконың денесі «Жатырлы аңғарға» (испанша: Valle de los Caídos) жерленді – бұл Испания азаматтық соғысының екі тарапынан қаза тапқандарды құрметтеу үшін саяси тұтқындардың мәжбүрлі еңбегімен салынған алып ескерткіш. Ол король Фелипе II үшін салынған Эскориал сарайынан, монастырынан және корольдік пантеонынан 10 шақырым қашықтықта орналасқан. 1959 жылдың 1 сәуірінде Франко өзінің ескерткіші және кесенесі ретінде оның үлкен жер асты базиликасын ашты, бұл «Испанияны бағындыруға тырысқан коммунизмге қарсы жеңісімді еске алу үшін» салынғанын айтты. Жобаның архитекторы Диего Мендес 1956 жылы Франко үшін трансепт еденінің астында, шіркеудің бас алтарының артында қорғасынмен қапталған қабір салдырды, бұл туралы испан халқына шамамен отыз жылдан кейін ғана белгілі болды. Франко – азаматтық соғыс кезінде қаза таппаған «Жатырлы аңғарда» жерленген жалғыз адам. Ол Фаланганың негізін қалаушы Хосе Антонионың қабірінен бірнеше метр қашықтықта жерленді. Оның жерленген күні, 1975 жылдың 23 қарашасында, реквием және әскери шеру өтті. Франконың мәйітін алып келе жатқан кортеж «Жатырлы аңғарға» жеткенде, Фалангистердің көк жейделерін киген 75 000-ға жуық оңшылдар оны азаматтық соғыстан шыққан бүлікші әндерімен және фашистік сәлеммен қарсы алды. Франконың режимін айыптаған Еуропаның ірі үкіметтері оның жерлеу рәсіміне жоғары деңгейдегі өкілдерін жіберуден бас тартты. Оған келген шетелдік саяхатшылар мен үкімет өкілдерінің арасында: АҚШ вице-президенті Нельсон Рокфеллер, Ұлыбритания Лордтар палатасының басшысы Лорд Шепард (Гарольд Уилсон оны Ұлыбритания үкіметін өкілдік ету үшін жібергені Еңбек партиясының ішінде дау тудырды), Монако князі Рейнир III, Иордания королі Хусейн, Филиппиннің бірінші ханымы және Филиппиннің диктаторы Фердинанд Маркостың әйелі, Боливияның әскери диктаторы Уго Бансер. Франконың жерлеу рәсімінен кейін оның жесірі Кармен Поло зергерлік бұйымдар, антикварлық заттар, өнер туындылары және Франконың құжаттарын Испаниядағы отбасылық мүліктеріне немесе шетелдегі қауіпсіз орындарға көшіруді қадағалады. Оның өлімінен кейін отбасы өте бай болып қалды. Полоның пәтерінде еденнен төбеге дейін созылған қырық бағаналы жиырма жәшікпен қапталған бөлмесі болды, олардың кейбіреулерінде тиаралар, әшекейлер, сырғалар, гүл шоқтары, брошкалар мен камеолар сақталған. Басқаларында алтын, күміс, алмаз, зөміргек, рубин, топаз және інжу-маржан болды, бірақ ең құнды әшекейлер банк сақтау жарында сақталды.

Жерлеу

2017 жылдың 11 мамырында Депутаттар Конгресі 198 дауыспен, 1 қарсы және 140 қалыс дауыспен, Социалистік жұмысшылар партиясының Франконың қалдықтарын эксгумациялауды тапсырған ұсынысын мақұлдады. 2018 жылдың 24 тамызында Премьер-министр Педро Санчестің үкіметі Тарихи жад туралы заңға түзетулерді бекітті, онда тек Азамат соғысында қаза тапқандар ғана Валле-де-лос-Каидосқа жерленеді деп айтылды, нәтижесінде Франконың қалдықтарын басқа жерге қайта жерлеу үшін эксгумациялау жоспарланды. Премьер-министрдің орынбасары Кармен Кальво Поято Франконың монументте жерленгені "онда жерленген құрбандарға деген құрметсіздік" екенін мәлімдеді. Франконың отбасына оның соңғы демалыс орнын анықтау үшін 15 күндік мерзім берілді, әйтпесе үкімет "қадірлі орынды" өзі таңдайды. 2018 жылдың 13 қыркүйегінде Депутаттар Конгресі 176 дауыспен, 2 қарсы және 165 қалыс дауыспен, Франконың денесін монументтен алып тастау жоспарына келісім берді. Франконың отбасы эксгумацияға қарсылық көрсетіп, Омбудсменге шағымдану арқылы оны тоқтатуға тырысты. Отбасы Франконың қалдықтарын толық әскери салтанатпен Мадридтің орталығындағы Альмудена соборында қайта жерлеуді қалады, бұл оның өлімінен бұрын сұраған жерлеу орны еді. Испания үкіметі бұл талапты қабылдамады және басқа орынды таңдау үшін тағы 15 күндік мерзім берді. Отбасы басқа орынды таңдаудан бас тартқандықтан, Испания үкіметі Франконы ақырында Эль-Пардодағы Мингорубио зиратына қайта жерлеуге шешім қабылдады, онда оның әйелі Кармен Поло және бірқатар франкистік шенеуніктер, ең бастысы премьер-министрлер Луис Карреро Бланко және Карлос Ариас Наварро жерленген. Оның денесі 2019 жылдың 10 маусымында Валле-де-лос-Каидостан эксгумациялануы тиіс еді, бірақ Испанияның Жоғарғы соты эксгумацияны отбасы барлық шағымдарын аяқтағанға дейін кейінге шегерді деп шешті. 2019 жылдың 24 қыркүйегінде Жоғарғы сот эксгумацияға рұқсат берді, ал Санчес үкіметі Франконың қалдықтарын мүмкіндігінше тезірек Мингорубио зиратына көшіретінін мәлімдеді. 2019 жылдың 24 қазанында оның қалдықтары Мингорубио зиратында орналасқан әйелінің мавзолейіне көшіріліп, жеке салтанатта жерленді. Испания үкіметі Франсиско Франконың немересі, сондай-ақ Франсиско Франко аталған азаматтың испан туымен жабуына тыйым салғанымен, ол оның табытын ұлтшыл тумен жапты. Испанияның "Эль Мундо" газеті жүргізген сауалнамаға сәйкес, испан халқының 43% эксгумацияны қолдады, ал 32,5% қарсы болды. Эксгумацияға қатысты пікірлер партиялық бағыт бойынша бөлінді, Социалистік партия эксгумацияны және оның мүсінін алып тастауды қатты қолдады. Мүсінді жай ғана басқа жерге көшіру керек пе, әлде толығымен жою керек пе деген мәселеде бірлік болған жоқ.

Мұра

Испания мен шетелде Франконың мұрасы әлі де даулы болып қала береді. Франконың билігінің ұзақтығы, саяси оппозицияны басуы және оның үкіметінің жылдар бойы тиімді үгіт-насихат жүргізуі бейтарап бағалауды қиындатты. Шамамен 40 жыл бойы испандықтарға, әсіресе мектеп оқушыларына, Франконың Испанияны хаос, атеизм және кедейліктен құтқару үшін Құдай жібергені айтылды. Тарихшы Стэнли Пэйн Франконы король Фелипе II-ден бері Испанияны билеген ең маңызды тұлға деп сипаттады, ал Майкл Сейдман Франконың 20 ғасырдың ең табысты қарсы революциялық көшбасшысы болғанын мәлімдеді. Франко Испания ішінде даулы тұлға, ол елді бөліп салатын көшбасшы ретінде қарастырылады. Оның жақтастары оны Екінші дүниежүзілік соғыста Испанияны бейтарап және басып алынбаған күйде сақтағаны үшін мақтайды. Олар оның коммунизмге қарсы және ұлтшылдық көзқарастарын, экономикалық саясатын және социализмге қарсылығын Испанияның соғыстан кейінгі экономикалық жетістіктері мен кейінгі халықаралық интеграциясының маңызды факторлары ретінде атап көрсетеді. Испанияның соғыстағы бейтараптығы үшін оны Уинстон Черчилль, Шарль де Голль және Франклин Д. Рузвельт мақтады. Оны Конрад Аденауэр және көптеген американдық католиктер де қолдады, бірақ кейіннен Труман әкімшілігі оған қарсы шықты. Америкалық консервативті комментатор Уильям Ф. Бакли, кіші, Франкоға табынушы еді және оны өзінің "National Review" журналында мақтап, ондағы қызметкерлер де диктаторға құлшыныс білдірді. 1957 жылы Бакли оны "шынайы ұлттық батыр" деп атады, ол "басқалардан артық" Испанияны "көрнекілер, идеологтар, марксистер және нигилистердің қолынан", яғни елдің демократиялық жолмен сайланған үкіметінен босатуға қажетті қасиеттерге ие болды. Керісінше, сол жақтағы сыншылар оны көп жылдық саяси қуғын-сүргін кезінде мыңдаған адамның өліміне жауапты тиран деп айыптады және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Осі күштерінің жасаған зұлымдықтарына оның Осі үкіметтерін қолдауы себеп болғанын мәлімдеді. 1975 жылдың қарашасында ол қайтыс болғанда, Испаниядағы сол және оң жақтағы негізгі партиялар "Естен шығару пактісін" орындауға келісті. Демократияға көшуді қамтамасыз ету үшін олар азаматтық соғыс немесе Франкомен байланысты қылмыстарды тергеуге және қудалауға жол бермеуге келісті. Келісім 2000 жылдан кейін күшін жойды, сол жылы Тарихи естелікті қалпына келтіру қауымдастығы (Asociación para la Recuperación de la Memoria Histórica (ARMH)) құрылды және қоғамдық пікірталас басталды. 2006 жылы жүргізілген сауалнамада испандықтардың үштен екісі "соғыс туралы жаңа тергеуді" жақтады. Франко Оңтүстік Америкадағы бірнеше антикоммунистік диктаторларға үлгі болды. Аугусто Пиночет Франкоға құрметпен қарағаны белгілі. Сол сияқты, 2006 жылы Испаниядағы Франконың жақтастары Пиночетті құрметтеді. 2006 жылы BBC хабарлағандай, Польша отбасыларының лигасының еуропалық депутаты Мачей Гиртич испан көшбасшысы Франконың "Еуропадағы дәстүрлі құндылықтарды сақтауға кепілдік бергенін" айтып, оған құлшыныс білдірді. Франконың билігі кезінде зардап шеккен испандар оның режиміне арналған ескерткіштерді алып тастауға тырысты. Франконың билігі кезінде оның есімімен аталған көптеген мемлекеттік ғимараттар мен көшелер бұрынғы атауларына қайтарылды. Франконың адам құқықтарын бұзуына байланысты 2007 жылы Испания үкіметі Франко режиміне қатысты барлық ресми қоғамдық сілтемелерді тыйым салды және режиммен байланысты барлық мүсіндерді, көше атауларын және ескерткіштерді алып тастауға кірісті, соңғы мүсін 2008 жылы Сантандер қаласында алынып тасталды. Франконың және оның республикашыл қарсыластарының құрбандарын еске алу үшін тақталар сақталған шіркеулер мемлекеттік көмектен айырылуы мүмкін. 1978 жылдан бастап Испанияның ұлттық әнұраны, Марша Реал, Франко енгізген сөздерден бос. Ұлттық әнұранға жаңа сөздер енгізуге жасалған әрекеттер келіспеушілікке байланысты сәтсіз аяқталды. 2004 жылдың 11 ақпанында Луис Яньес Барнуэво және басқалар Еуропа Кеңесінің Парламенттік Ассамблеясына "Франко режимін халықаралық деңгейде айыптау қажеттігі" туралы ұсыныс енгізді. 2006 жылдың наурызында Парламенттік Ассамблеяның тұрақты комиссиясы Франконың 1939-1975 жылдар аралығында Испанияда жасаған адам құқықтарын "көптеген және ауыр бұзушылықтарын" "қатты" айыптайтын резолюцияны бірауыздан қабылдады. Резолюцияны Лео Бринкат пен тарихшы Луис Мария де Пуиг бастамамен қабылдады және Франко режимі жасаған қуғын-сүргінді алғаш рет ресми халықаралық деңгейде айыптау болды. Сондай-ақ, резолюцияда тарихшыларға (кәсіби және әуесқойларға) Франко режимінің барлық мүрағаттарына, соның ішінде жекеменшік Франсиско Франко Ұлттық қорының (FNFF) мүрағаттарына қол жеткізуге мүмкіндік беру қажеттігі айтылды, алайда 2006 жылға дейін FNFF және басқа Франко мүрағаттары қоғамға жабық болып келді. FNFF Эль-Пардо сарайынан мүрағаттарды алған және олардың бір бөлігін жеке тұлғаларға сатқан деген күдік бар. Бұдан өзге, резолюцияда испан билігіне Валле-де-лос-Каидос ескерткішінде оның құрылысының "қорқынышты" жағдайларын түсіндіретін жер асты экспозициясын құруға шақыру енгізілді. Сонымен қатар, Мадрид және басқа маңызды қалаларда Франконың құрбандарын еске алу үшін ескерткіштер салу ұсынылды, бірақ Конгресс депутатарының 2007 жылдың 31 қазанында бекітілген түзетілген нұсқасы "Азаматтық соғыс және диктатура кезінде қудалауға немесе зорлық-зомбылыққа ұшырағандардың құқықтарын тану және кеңейту және олардың мүдделерін қорғау туралы заң" (көпшілік арасында әлі де "Тарихи естелік заңы" ретінде белгілі) қабылданды. Сенат заңды 2007 жылдың 10 желтоқсанында мақұлдады. Испаниядағы Франко режимі кезіндегі өмірдің тарихи естелігін сақтауға бағытталған ресми шараларға 2003-2004 жылдары Каталония тарихы мұражайында (Museu d'Història de Catalunya) өткізілген "Les presons de Franco" көрмесі кіреді. Бұл көрме Франконың түрме жүйесіндегі тұтқындардың тәжірибесін көрсетті және түрме жүйесінің басқа аспектілерін, соның ішінде әйелдер түрмелерін, соттарды, түрме сақшыларын және тұтқындардың отбасыларын сипаттады. Мұражай қазіргі таңда көрменің онлайн нұсқасын ұстамайды. Франко отбасысының жинаған байлығы (Франкодан мұраға алған көптеген жылжымайтын мүліктерді, мысалы, Пасо-де-Мейрас, Торрелодонес қаласындағы Канто-дель-Пико және А-Коруньядағы эс кіретін) және оның шығу тегі де қоғамдық талқылаудың нысанына айналды. Отбасының байлығының мөлшері 350 миллионнан 600 миллион еуроға дейін бағаланды. Франко қайтыс болған кезде, Франкошыл Кортес оның әйелі Кармен Полоға үлкен мемлекеттік зейнетақы тағайындады, оны кейінгі демократиялық үкіметтер төлеуді жалғастырды. 1988 жылы қайтыс болған кезде Кармен Поло 12,5 миллионнан астам песета зейнетақы алып тұрды (сол кездегі үкімет басшысы Фелипе Гонсалестің жалақысынан төрт миллионға артық).

Музыка

Француз әнші-күйші және анархист Лео Ферре 1964 жылғы Ferré 64 альбомына енген "Franco la muerte" әнін жазды. Бұл өте қарсыластық әнде ол диктаторға тікелей дауыстап, оны жек көрумен марапаттайды. Ферре Франко өлгенге дейін Испанияда ән шырқаудан бас тартты.

Негізгі дереккөздер

Франко, Франсиско. (1922) Марокко: бір тудың күнделігі. Мадрид, Пуэйо. 434161881. Хейс, Карлтон Дж. Х. (1945) Испаниядағы соғыс кезеңіндегі миссия, 1942–1945 ж. Макмиллан компаниясы. Хоар, Самуил. (1946) Арнайы миссиядағы елші. Ұлыбритания, Коллинз. 124–125 беттер. Хоар, Самуил. (1947) Беталды диктатор. А. А. Кнопф.