Кіріспе

Күн күркіреу кезінде қар жауады. Күн күркіреген қар, сондай-ақ қысқы күн күркіреуі немесе қарлы күн күркіреуі деп аталады, бұл жаңбырдың орнына қардың басты жауын-шашын ретінде жауған құбылыс. Бұл сирек кездесетін табиғат құбылысы саналады. Ол әдетте экстратропикалық циклонның суық секторындағы күшті вертикальды қозғалыс аймақтарында пайда болады. Термодинамикалық тұрғыдан қарағанда, ол басқа найзағай түрлерінен ешқандай айырмашылығы жоқ, бірақ кумулонимбус бұлтының жоғарғы бөлігі көбінесе өте төмен болады. Қардан басқа, көктайғақ немесе ақ бұрқасын да жаууы мүмкін. Қардың күшті жаууы күн күркіреуінің дыбысын жұмсартады, оны әдеттегі күн күркіреуі кезінде естілетін қатты жарылыстан гөрі, төменгі гул ретінде сезінуге болады. Күн күркіреген қардың үш негізгі себебі бар, мысалы, қарлы боран, ол күшті вертикальды араласуды қамтамасыз етеді, соның арқасында найзағай мен күн күркіреуіне қолайлы жағдайлар туады. Бұл сондай-ақ көлдің немесе мұхиттың әсерінен туындайтын күн күркіреуінен де пайда болуы мүмкін, яғни салыстырмалы түрде жылы судың үстінен суық ауа өтетін кезде; бұл әсер көбінесе Ұлы көлдер аймағында қарлы борандарды тудырады.

Америка

Құрама Штаттарда нөсерлі қарлы бұрқынның жаууы сирек кездеседі, бірақ "шығыс Невада және Юта штаттарында, орталық жазықтарда және Ұлы көлдер аймағында" ең көп кездеседі. Нөсерлі қарлы бұрқын Новая Шотландияда және АҚШ-тың солтүстік-шығысында, әсіресе Жаңа Англия мен Нью-Йоркте де кездеседі, кейде қыс маусымында бірнеше рет болады. 2019 жылдың 30 желтоқсанында Массачусетс штатының бір бөлігі үшін "нашар, қарлы бұрқын, мұз жаңбыры және мұзды бұрқын" тудырған найзағай ошағына байланысты қатты найзағай туралы ескерту жарияланды. 2022 жылдың 17-18 желтоқсанында Ванкувер қаласының жанында "өте сирек" нөсерлі қарлы бұрқын болды. Бразилияның оңтүстік аймағында 1984 және 2005 жылдары Санта-Катарина штатында, ал 2011 жылдың тамызында Рио-Гранде-ду-Сул штатының оңтүстігіндегі Серра-Гауша таулы аймағының кейбір муниципалитеттерінде нөсерлі қарлы бұрқын тіркелді.

Еуропа

Британ аралдары мен Солтүстік-Батыс Еуропаның басқа аймақтарында қыс және көктем айларында кейде нөсерлі қар немесе ылғалды қар жауған кезде күркіреу мен найзағай болады. Шотландия 2020 жылдың 4 желтоқсанының таңғы сағаттарында күркіреген қарды тіркеді, бұл ерекше дауыс жергілікті халық арасында алаңдаушылық тудырды. Метеорологиялық қызмет 2022 жылдың қаңтар айының басында Шотландия, Уэльс және Солтүстік Англияда күркіреген қар күтілетіні туралы ескертті. Батыс Еуропада күркіреген қар сирек кездеседі, мысалы, 2010 жылдың 8 наурызында Каталонияның солтүстік-шығысы, соның ішінде Барселонада, найзағаймен бірге қатты қар жауды, төмен бойлықтағы аймақтарда қардың қалыңдығы артты. Орталық Еуропада 2022 жылдың 17 қаңтарында кең аумақта (жергілікті емес) күркіреген қар болды, сол кезде күшті синоптикалық масштабтағы қатты қар желісі Польшаның орталық және шығыс бөлігінен солтүстіктен оңтүстікке қарай өтті, нәтижесінде ұсақ қар және қар ұсақ бөлшектері жауды, разрядтың қарқындылығы минутына 100-ден асты. Жақында Польша мен Чехияда 2023 жылдың қаңтарында, Германияда 2021 жылдың қаңтарында, Норвегия мен Нидерландыда, сондай-ақ 2021 жылдың сәуірінде Австрияда осыған ұқсас жағдайлар тіркелді, ал бұрын Норвегияда 2019 жылдың қаңтарында және 2020 жылдың қаңтарында осындай құбылыс болған. Стокгольмде 2022 жылдың 21 қарашасында күркіреген қар жауды.

Азия

Шығыс Жерорта теңізінде полярлық ауадан пайда болатын төмен қысымдық құбылыстар қысқы дауылдар кезінде мол қарлы жаңбырға (күн күркіресімен бірге қар жаууға) себеп болады, әсіресе Израиль мен Иорданияның жоталы аймақтарында, соның ішінде Амман мен Иерусалимде. Мұндай дауылдар шаңғы тебуге арналған жерлерде болғанда, қауіпсіздік үшін таулар эвакуацияланады. Күн күркіресімен бірге қар жауу Жапония теңізі мен Қаназава маңында, тіпті Эверест тауының айналасында да жиі кездеседі.

Құрылу

Күн күркіреген қар, қарапайым дауылдың себептерімен туындайды, бірақ суық және тығыз ауаның көтерілу ықтималдығы төмен болғандықтан ол әлдеқайда сирек кездеседі.

Көл әсерінен жауын-шашын

Көл әсерінен туындаған қарлы дауыл суық фронт немесе жоғары қабаттағы қысқа толқын су бетінен өткеннен кейін пайда болады. Бұл көл температурасы мен жоғары қабаттағы температура арасындағы жылулық градиентті күшейтеді. Егер жер бетіндегі температура нөлден төмен болса, көлдегі температура мен шамамен 850 гПа деңгейіндегі температура арасындағы кем дегенде температура айырмасы күн күркіреген қардың басталуын көрсетеді. Дегенмен, географиялық факторлардың өзге де элементтері сияқты бірнеше факторлар күн күркіреген қардың дамуына әсер етеді. Басты фактор – конвекция тереңдігі. Бұл тропосферадағы тік тереңдік, онда ауаның бір бөлігі жер бетінен көтеріліп, тепе-теңдік (EQL) деңгейіне жеткенше және көтерілуін тоқтатқанша көтеріледі. Кемінде тереңдік қажет, ал орташа тереңдік немесе одан да көп тереңдік жеткілікті деп есептеледі. Желдің жылдамдығының өзгеруі де маңызды фактор. Сызықтық қарлы ағындар шоғырланған ағындарға қарағанда көбірек күн күркіреген қар тудырады; сондықтан жер бетінен және биіктіктен 12° -дан кем ауытқумен бағытталған желдің жылдамдығының өзгеруі болуы керек. Алайда, осы қабаттағы бағыттың 12° -дан артық өзгеруі қарлы ағынды бөліп жібереді. Ауа көл немесе мұхит суынан өтетін болса, ылғалмен жеткілікті қанығуы және судан жылу энергиясын алуы үшін кеміндегі аумақ қажет. Соңғы компонент – эхо-топ немесе дауылдың ең жоғарғы температурасы. Бұл кем дегенде болуы керек. Бұл температурада бұлтта су буы болмайды, тек ауада мұз кристалдары болады. Бұл дауылдың ішіндегі мұз бұлты мен грапельдің өзара әрекеттесуіне мүмкіндік береді, нәтижесінде найзағай мен күн күркірі пайда болады.

Синоптикалық форсинг

Синоптикалық қар дауылы көбінесе ірі және күрделі болады, ал найзағайлы қардың қалыптасуына көптеген факторлар әсер етеді. Дауылдың ішінде найзағайлы қарды табуға ең қолайлы орын, әдетте, Солтүстік-Батыс төрттен бір бөлігінде (Солтүстік жарты шарда, АҚШ-тың орталық бөлігіндегі байқауларға сүйенсек), дамыған экстратропикалық циклонның "құйрық басы" деп аталатын бөлігінде болады. Найзағайлы қар ТРОВАЛ астында да кездесуі мүмкін, ол – биіктікте жылы ауаның ағыны, жер бетіндегі ауа райы талдауында негізгі циклоннан салқын секторға қарай кері иілген айналым ретінде көрінеді. Ерекше жағдайларда, суық фронт бойындағы найзағайлар төмен қысым жүйесінің ортасына қарай жылжып, суық фронт тұйық фронттың бір бөлігіне айналғаннан кейін жауын-шашын қар немесе мұзға айналады.

Қауіптер

Күн күркіреген қар сағатына жоғары қар жауу деңгейін тудырады. Мұндай қар жаууы тіпті жеңіл жел жағдайында да көрінуді күрт шектеуі мүмкін. Дегенмен, күн күркіреген қар көбінесе қатысты қысқы дауылдың немесе қарлы дауылдың бір бөлігі болып табылады. Тропикалық дауылдан күшті желдер жиі соғады. Осының салдарынан, күн күркіреген қарда көріну жиі 2/5 мильден төмен болады. Сонымен қатар, мұндай жел суықты күшейтеді және қырып ұстауы мүмкін. Ақырында, күн күркіреген қардағы молнияның оң полярлық болу ықтималдығы жоғары, бұл көбірек таралған теріс зарядталған молнияға қарағанда үлкен қирату әлеуетімен байланысты. Алайда, күн күркіреген қардағы молния жазғы дауылдардағы молниядан гөрі әлдеқайда сирек болады және көбінесе бұлттан бұлтқа қарай, жерге түсетін соққыдан гөрі болады.