Кіріспе
Қар дауылының түрі
Қар дауылы – күшті, үздірілмейтін жел мен нашар көрінуге сипатталатын, ұзаққа созылатын, әдетте кем дегенде үш немесе төрт сағатқа созылатын қатыгез қар буылы. Жер бетіндегі қарлы дауыл – бұл жауын-шашын болмағанда, жердегі бос қарды күшті жел көтеріп, соқтыратын ауа-райы құбылысы. Қар дауылы өте кең аумақты қамти алады және әдетте жүздеген немесе мыңдаған километрге созылады.
Анықтама және этимология
АҚШ-та Ұлттық метеорологиялық қызмет қарлы бұрқасын, көру мүмкіндігін шектейтін қатты желмен бірге соғатын қарлы дауыл деп анықтайды. Қарлы дауыл мен қар бұрқырауының арасындағы айырмашылық қар мөлшерінде емес, желдің күшінде. Бұрқырау үшін, қарлы дауылдағы желдің күші немесе күшті соқпалары тұрақты түрде немесе жиі соққанда, көру мүмкіндігін азайтатын немесе одан да төменге дейін түсіретін қармен бірге болуы керек, және бұл жағдай кем дегенде үш сағатқа созылуы тиіс. Environment Canada бұрқасын желдің жылдамдығы жоғары, көріну қашықтығы төмен немесе одан да аз болатын, қар жауу, қар ұшу немесе олардың үйлесімінен туындаған дауыл деп анықтайды. Бұл жағдайлар кем дегенде төрт сағатқа созылса ғана дауылды қар бұрқырауы деп жіктеуге болады, бірақ арктикалық ағаш шебінен солтүстікке қарай бұл мерзім алты сағатқа дейін ұзарады. Австралия Метеорология бюросы бұрқасын "қармен қапталған, зор және суық жел" деп сипаттайды. Қарлы бұрқыраумен бірге қаты суық пен қардың көп мөлшерде үйіліп жатуы мүмкін, бірақ олар міндетті емес. Бұрқырау ақ көру жағдайларын тудыруы мүмкін және аймақтарды бірнеше күнге тоқтата білуі мүмкін, әсіресе қар жаууы сирек болатын жерлерде. Қатты қар бұрқырауында желдің жылдамдығы жоғары, көру мүмкіндігі нөлге жуық, ал температура нөл градустан төмен болады. Антарктидада бұрқырау желдің мұз жазығының шетінен орташа жылдамдықпен соғуымен байланысты.
АҚШ-тың дауыл жүйелері
Америка Құрама Штаттарында, қарлы борандар тудыруға жеткілікті күшті дауыл жүйелері көбінесе реактивті ағынның оңтүстікке қарай тереңдеуімен қалыптасады, бұл солтүстіктен келетін суық, құрғақ полярлық ауаның оңтүстіктен жоғары көтерілетін жылы, ылғалды ауамен қақтығысуына мүмкіндік береді. Тынық мұхитынан шығысқа қарай Роки таулары мен Ұлы жазықтарға, ал Мексика шығанағынан солтүстікке жылырақ, ылғалды ауа қозғалғанда, қарлы боранға жағдай жасау үшін тек қана суық полярлық ауаның оңтүстікке қарай жылжуы қажет, бұл жағдай Техас Панхандлесінен Ұлы көлдерге және Орта Батысқа дейін созылуы мүмкін. Суық фронт пен жылы фронт қосылғанда және шекаралық сызықта боран пайда болғанда да қарлы боран қалыптасуы мүмкін. Тағы бір дауыл жүйесі Канаданың Хадсон шығанағы аймағындағы төмен температуралық аймақтың оңтүстікке қарай жылжуымен, содан кейін Оңтүстік-Шығыс Канада, Ұлы көлдер және Жаңа Англия арқылы өтеді. Жылдам қозғалатын суық фронт Мексика шығанағынан солтүстікке келетін жылы ауамен соқтығысқанда, күшті жел, суық ауаның күрт кіріп келуі және қар жауын-шашынның көп болуы байқалады. Роки тауларынан Ұлы жазықтарға жылжып келе жатқан төмен қысымдық жүйелер, кең жазық жер, оның көп бөлігі дала, шөлейт және шалғынды жерлермен жабылған, оңтүстікте нөсер мен жаңбырға, ал солтүстікте қар мен күшті желге себеп болуы мүмкін. Желдің күшін азайту үшін ағаштар мен басқа да кедергілердің аздығынан елдің бұл бөлігі өте төмен температура мен көру қабілетінің нашарлауына (ақ боранға) ұшырауға бейім. Шын ақ боранда көрінетін горизонт болмайды. Адамдар есігінен 3 метр қашықтықтағы өз аулаларында жоғалғандай болуы мүмкін, және олар жолын сезінуге мәжбүр. Автокөлік жүргізушілері жолды көру мүмкін болмағандықтан, көліктерін тоқтатуға мәжбүр.
Не шығыс қарлы бұрқасын
Солтүстік-шығыс дауылы – Нью-Англия және Атлантикалық Канада жағалауларында пайда болатын кең ауқымды дауыл. Оның атауы желдің қай бағыттан соғатынына байланысты қойылған. Солтүстік Америкада бұл терминнің қолданылуы көптеген дауыл түрлерімен байланысты желдерден туындайды, олардың кейбіреулері Солтүстік Атлант мұхитында, ал кейбіреулері Мексика шығанағына дейін оңтүстікке қарай қалыптасады. Бұл термин ең көп Жаңа Англия және Атлантикалық Канаданың жағалау аймақтарында қолданылады. Бұл дауылдың сипаттамалары урағанға ұқсас. Нақтырақ айтқанда, бұл төмен қысым аймағы, оның айналу орталығы жағалауға жақын орналасқан және сол жақ алдыңғы квадранттағы желдері солтүстік-шығыстан құрлыққа бұрылады. Қатты дауыл толқындары теңізде кемелерді батыруы, жағалауды су басуы және жағажайлардың эрозиясына әкелуі мүмкін. Белгілі солтүстік-шығыс дауылдарының бірі – 1888 жылғы Ұлы қарлы дауыл, ол АҚШ тарихындағы ең қатты қарлы дауылдардың бірі саналады. Ол көп мөлшерде қар жаудырды және сағатына одан да қатты жел соқты, нәтижесінде 15 метрден астам биіктіктегі қар үйірлері пайда болды. Темір жолдар тоқтатылды және адамдар бір аптаға дейін үйлерінде қамалды. Ол 400 адамның өмірін қиды, олардың көп бөлігі Нью-Йоркте болды.
1972 жылы Иранда қарлы дауыл болды
1972 жылы Иранда болған, 4000 адамның қаза болуына себеп болған қарлы боран, тарихқа енген ең қасіретті қарлы боран болды. Ол рекордтық мөлшерде қар жауырып, 200 ауылды толығымен көмді. Шамамен бір апта бойы жауған қардың салдарынан Висконсин штатының көлемімен тең аумақ толығымен қар астында қалды.
2008 жылы Ауғанстанда болған қарлы дауыл
2008 жылғы Ауғанстан қыраудығы, 2008 жылдың 10 қаңтарында Ауғанстанға соққан қатыгез қырауды болды. Температура ең төменгі шегіне дейін түсіп, таулы аймақтарда 1 метрге дейін қар жауып, кем дегенде 926 адамның қаза болуына әкелді. Бұл тарихтағы ең көп адам қаза болған үшінші қырауды. Ауа райы салдарынан 100 000-нан астам қой мен ешкі, сондай-ақ шамамен 315 000 бас ірі қара мал қырылды.
1880-1881 жылдардағы қарлы қыс
1880–1881 жылдардағы қыс АҚШ-тың көптеген аймақтарында тарихтағы ең қатал қыс деп есептеледі. 1880 жылдың қазан айындағы алғашқы қарлы дауыл қарды екі қабатты үйлердің екінші қабатына дейін үйіріп жинады, бұл қар үйірмесі емес, қардың толуы болды. Ешкім қыстың басында осындай қатты қарға дайын болған жоқ. Солтүстік Дакотадан Вирджинияға дейінгі шаруалар егістіктерін жинамай, жиналған астықтарын ұнтақтамай, ал қажетті қысқы отындық ағаштарын толық жинамаған күйде қалып қойды. Қаңтар айына қарай аймақтағы пойыз қатынасы дерлік тоқтатылды. Темір жолдар жолды қазу үшін көптеген адамдарды жалдады, бірақ олар бір учаскені қазып бітіргеннен кейін, жаңа дауыл келіп, оны қайтадан көмеді. Қыста жамбас болған жоқ, ал 1881 жылдың 2 ақпанында екінші үлкен қарлы дауыл болды, ол тоғыз күнге созылды. Қалаларда көшелер ғимараттардың биіктігіне дейін қармен толып, қатар жүру үшін туннельдер қазу қажет болды. Үйлер мен амбарлар толығымен қарға көміліп, шаруалар малдарына жем жеткізу үшін көмілген туннельдер салуға мәжбүр болды. 1881 жылдың көктемінде қар ерігеннен кейін жазықтың үлкен бөліктері су тасқынына ұшырады. Миссури өзенінде үлкен мұз бітелістері пайда болып, жарылғанда төменгі ағыстағы жерлер суға батты. Қазіргі Оңтүстік Дакота штатындағы Янктон қаласының көп бөлігі мұз ерігеннен кейін өзеннің арнасынан асып толуынан жойылды.
Новелизация
Көптеген балалар мен олардың ата-аналары "Қарлы қыс" туралы Лора Ингаллс Уайлдердің "Ұзын қыс" атты балалар кітабы арқылы білді, онда автор отбасының аман қалуға жасаған күш-жігерін айтады. Қар 1880 жылдың қазан айында жауды және қыс бойы, сондай-ақ 1881 жылдың наурызына дейін бірден-бір қарлы борандар болды, осының салдарынан көптеген аймақтар қыс бойы қарға көмілді. Уайлдердің романындағы нақты егжей-тегжейлі мәліметтерге қарлы борандардың жиілігі мен қатыгез суық, Чикаго және Солтүстік-Батыс темір жолының көктемгі ерігенге дейін пойыздарды тоқтатуы (қардың жолдарды өтпейтін еткені себепті), қала тұрғындарының ашаршылыққа тап болуы, сондай-ақ оның болашақ күйеуі Алманзо мен Кап Гарланд атты ер адамның ашық далаға шығып, әлде бар екеніне ешкімнің сенімсіз болған бидай қоймасын іздеудегі батылдығы жатады.
Ғасырдың дауылдары
Ғасырдың даулы, сондай-ақ 1993 жылғы Ұлы қырау деп аталатын бұл дауыл 1993 жылдың 12 наурызында Мексика шығанағында пайда болып, 15 наурызда Солтүстік Атлант мұхитында тараған ірі циклоникалық дауыл болды. Ол өте күштілігімен, ауқымды өлшемімен және кең таралған әсерімен ерекшеленеді. Дауылдың шарықталу кезінде ол Канададан Орталық Америкаға дейін созылды, бірақ ең көп әсері АҚШ пен Кубаға тиді. Циклон Мексика шығанағы арқылы, содан кейін АҚШ-тың шығыс жағалауынан Канадаға қарай жылжыды. Солтүстік Алабама және Джорджия штаттарындағы аймақтарда қар жауып, Алабама штатының Бирмингем қаласындағы аймақтарда дауылдық жел соғып, атмосфералық қысым рекордық деңгейде төмендеді. Луизиана мен Куба арасындағы дауылдық желдер Флориданың солтүстік-батыс жағалауында үлкен толқындарды тудырды, олардың салдарынан пайда болған шашыраңқы дауылдар ондаған адамның өмірін қиды. АҚШ-та бұл дауыл 10 миллионнан астам абоненттің электр қуатынан айырылуына себеп болды. Ол кезде елдің шамамен 40 пайызы осы құбылысты тікелей сезінді. Бұл дауылдың салдарынан барлығы 310 адам, оның ішінде Кубадан 10 адам қаза тапты. Дауылдан келген зиян 6-10 миллиард долларды құрады.
1700 жылдан 1799 жылға дейін
1717 жылғы Ұлы қар – 1717 жылдың 27 ақпаны мен 7 наурызы аралығындағы төрт қарлы дауылдың тізбегі. Алғашқы дауыл басталғанда жерде шамамен 1,5 метр қар болған. Соңында қардың биіктігі 3 метрге жетіп, кейбір үйлерді толығымен көміп тастады. Колониялық дәуірде бұл дауыл қар ерігенше саяхат етуді мүмкін емес етті. 1765 жылғы бұрқасын. 1765 жылдың 24 наурызы. Әсер еткен аймақ – Филадельфиядан Массачусетске дейін. Кей жерлерде қатты жел соғып, 1 метрден астам қар жауды. 1772 жылғы бұрқасын. "Вашингтон мен Джефферсонның 1772 жылғы қарлы дауылы". 1772 жылдың 26–29 қаңтары. Бұл Вашингтон және Вирджиния аймақтарындағы ең ірі қарлы дауылдардың бірі. Қар жинақталуы 1 метрге жеткен. "1778 жылғы Гессендік дауыл". 1778 жылдың 26 желтоқсаны. Қатты жел, қатты қар және суық ауа райы Пенсильваниядан Жаңа Англияға дейін созылды. Род-Айленд штатында қардың биіктігі 5 метрге дейін жеткен. Дауылға Революциялық соғыс кезінде Род-Айлендте орналасқан, қарға малданған Гессен әскерлерінің құрметіне ат қойылған. 1798 жылғы Ұзақ дауыл. 1798 жылдың 19–21 қарашасы. Қалың қарлы дауыл Мэрилендтен Мэнге дейін қар жаудырды. 1811 жылғы Нью-Йорк қаласының бұрқасыны. 1811 жылдың 23–24 желтоқсаны. Нью-Йорк және Нью-Англияның оңтүстігінде қатты қарлы жағдайлар тіркелді. Қатты жел мен су тасқыны пордағы кемелерге зақым келтірді. 1821 жылғы Ұлы қарлы дауыл. 1821 жылдың 5–7 қаңтары. Вирджиниядан Жаңа Англияға дейін қарлы дауыл мен бұрқасын тарады. "1831 жылғы Ұлы қарлы дауыл". 1831 жылдың 14–16 қаңтары. 1993 жылғы "Близард" қарлы дауылымен ғана теңестірілген немесе одан да асып түсетін ең кең географиялық аймақта қар жауды. Дауыл Джорджиядан Огайо аңғарына, тіпті Мэнге дейін созылды. "1857 жылғы суық дауыл". 1857 жылдың 18–19 қаңтары. Солтүстік Каролинадан Мэнге дейін қатты қарлы жағдайлар туды. Шығыс жағалау қалаларында қатты қар жауды. 1864 жылғы Орта батыс бұрқасыны. 1864 жылдың 1 қаңтары. Чикаго, Висконсин және Миннесота аймақтарында қатты жел, қар және төмен температура бір уақытта тіркелді. 1873 жылғы жазық бұрқасыны. 1873 жылдың 7 қаңтары. Ұлы жазықтарды қатты қарлы дауыл басты. Шығыстан келген көптеген жаңа қоныс аударушылар дауылға дайын болмағандықтан, Миннесота мен Айова штаттарында қаза тапты. 1873 жылғы Ұлы жазықтардың Пасхалық бұрқасыны. 1873 жылдың 13 сәуірі. 1880 жылғы Сиэтл бұрқасыны. 1880 жылдың 6 қаңтары. Сиэтл аймағындағы ең үлкен қарлы дауыл. Қаланың айналасына шамамен 1 метрдей қар жиналды. Көптеген қоралар құлап, барлық көлік тоқтады. 1886 жылғы Канзас бұрқасыны. 1886 жылдың қаңтар айының бірінші аптасы. Бұл штатта малдың 80 пайызы суық пен қардан өліп қалды. 1887 жылғы Ұлы жазық бұрқасыны. 1887 жылдың 9–11 қаңтары. 72 сағат бойы Ұлы жазықтың бір бөлігін қар басып, қар жауды. Жел соғып, температура шамамен -20 градусқа дейін төмендеді. Көктемде миллиондаған мал өліп, ашық даладағы малдың 90 пайызы құлаған жерінде шіріп кетті. Сол жердегілер көзге көрінетін жердің бәрінде өлекселер бар екенін айтты. Өлі мал өзендерді тосып, ауыз суды бұзды. Көптеген фермерлер банкротқа ұшырады, ал басқалары жай ғана шығысқа көшіп кетті. "Ұлы өлім" қарлы дауылынан кейін, Ұлы жазықтағы ірі қара малын айдаудың романтикалық кезеңі аяқталды. 1888 жылғы мектеп үйі бұрқасыны. Солтүстік Американың Ұлы жазықтары. 1888 жылдың 12–13 қаңтары. Дауылдың қауіпті болуына себеп – оның уақыты (жұмыс және оқу уақытында), кенеттен пайда болуы және оған дейін қысқа уақытқа созылып кеткен жылы ауа райы. Сонымен қатар, қатты желдің әсерінен және қардың ұнтақты болуынан ашық жазықтарда көру мүмкіндігі мүлдем төмендеді. Адамдар үйден шығып, үй шаруасын, қалаға барып, мектепке баратын немесе күннің ыстық шамалысын көретін. Нәтижесінде мыңдаған адам, соның ішінде көптеген мектеп оқушылары қарлы дауылға ұшырады. 1888 жылдың 11–14 наурызындағы Ұлы бұрқасын. Бұл АҚШ тарихындағы ең қатты қарлы дауылдардың бірі. 12 наурызда күтпеген солтүстік-шығыс жаңа Англия мен Атлантиканың ортасына соқты, үш күн ішінде қар жауды. Нью-Йорк қаласында сол кездегі ең қатты қар жауды, барлық көше вагондары тоқтады, дауыл Нью-Йорк метросының құрылуына әкелді. Кейбір ғимараттардың екінші қабаттарына дейін қар жиналды. Бұл дауылдан 400-ге жуық адам, соның ішінде дауылға ұшыраған кемедегі көптеген теңізшілер де қаза тапты. 1899 жылғы Ұлы бұрқасын. 1899 жылдың 11–14 ақпаны. Бұл өте ерекше қарлы дауыл АҚШ-тың оңтүстік штаттарына дейін жетті. Ақпан айында Вашингтонның айналасында 51 сағат бойы қар жауды. Нью-Орлеан порты мұзбен толығымен жабылды; Нью-Орлеан Марди Грасы тойлаушылары шеру жолдары қардан тазартылғанша күтіп отыруға мәжбүр болды. Бұл бұрқасынмен бірге суық арктикалық ауа да болды. Көптеген қала және штат рекордтық төмен температуралар осы оқиғаға дейін сақталады, соның ішінде Орта батыс және Оңтүстіктегі жерлердің барлық уақыттағы рекордтары. Штат рекордтық төмен температуралары: Небраскада -40 градусқа дейін, Огайода -37 градусқа дейін, Луизианада -18 градусқа дейін, Флоридада 0 градустан төменге дейін.
Seattle Blizzard of 1880. January 6, 1880. Seattle area's greatest snowstorm to date. An estimated 4 feet (1 m) fell around the town. Many barns collapsed and all transportation halted. Kansas Blizzard of 1886. First week of January 1886. Reported that 80 percent of the cattle were frozen to death in that state alone from the cold and snow. Great Plains Blizzard of 1887. January 9–11, 1887. Reported 72 hour blizzard that covered parts of the Great Plains in more than of snow. Winds whipped and temperatures dropped to around So many cows that were not killed by the cold soon died from starvation. When spring arrived, millions of the animals were dead, with around 90 percent of the open range's cattle rotting where they fell. Those present reported carcasses as far as the eye could see. Dead cattle clogged up rivers and spoiled drinking water. Many ranchers went bankrupt and others simply called it quits and moved back east. The "Great Die Up" from the blizzard effectively concluded the romantic period of the great Plains cattle drives. Schoolhouse Blizzard of 1888 North American Great Plains. January 12–13, 1888. What made the storm so deadly was the timing (during work and school hours), the suddenness, and the brief spell of warmer weather that preceded it. In addition, the very strong wind fields behind the cold front and the powdery nature of the snow reduced visibilities on the open plains to zero. People ventured from the safety of their homes to do chores, go to town, attend school, or simply enjoy the relative warmth of the day. As a result, thousands of people—including many schoolchildren—got caught in the blizzard. Great Blizzard of March 1888 March 11–14, 1888. One of the most severe recorded blizzards in the history of the United States. On March 12, an unexpected northeaster hit New England and the mid Atlantic, dropping up to of snow in the space of three days. New York City experienced its heaviest snowfall recorded to date at that time, all street railcars were stranded, and the storm led to the creation of the NYC subway system. Snowdrifts reached up to the second story of some buildings. Some 400 people died from this blizzard, including many sailors aboard vessels that were beset by gale force winds and turbulent seas. Great Blizzard of 1899 February 11–14, 1899. An extremely unusual blizzard in that it reached into the far southern states of the US. It hit in February, and the area around Washington, D. C., experienced 51 hours straight of snowfall. The port of New Orleans was totally iced over; revelers participating in the New Orleans Mardi Gras had to wait for the parade routes to be shoveled free of snow. Concurrent with this blizzard was the extremely cold arctic air. Many city and state record low temperatures date back to this event, including all time records for locations in the Midwest and South. State record lows: Nebraska reached , Ohio experienced , Louisiana bottomed out at , and Florida dipped below zero to .
1901 жылдан 1939 жылға дейін
1913 жылғы Ұлы көлдер дауылы 7-10 қараша 1913 жыл. 1913 жылғы "Ақ дауыл" АҚШ-тың орталық бөлігіндегі Ұлы көлдер аймағында және Канаданың Онтарио провинциясында болған ең қасіретті және ең құрылыс-құлатқыш табиғи апат болды. Ол сағатына жоғары жылдамдықпен соққан желдерді, 11 метрден биік толқындарды және қарлы бораны тудырды. Ол 250-ден астам адамның өмірін қиды, 19 кеме құлады, ал тағы 19 кеме қиын жағдайда қалды. 1918 жылғы қарлы боран. 1918 жылдың 11 қаңтары. Ұлы көлдер мен Огайо аңғары арқылы кең ауқымды қарлы боран өтті. Youtube видеосы Ғасыр дауылы 1949 жылғы қарлы боран Ғасыр дауылы 1949 жылғы қарлы боран.