Кіріспе

Францискан монахы және Шіркеу докторы (1195–1231)

Падуандық Антоний, OFM (António/Antônio de Pádua; ; Antonius Patavinus) немесе Лиссабондық Антоний (António/Antônio de Lisboa; ; Antonius Olisiponensis; туған Фернандо Мартинс де Булхос; 15 тамыз 1195 – 13 маусым 1231) – португалдық католик діни қызметкері және Францискан орденінің монахы. Ол Португалияның Лиссабон қаласында бай отбасында туып өсті, ал Италияның Падуа қаласында қайтыс болды. Замандастары оның қуатты уағыздарымен, Киелі кітаптарды терең білуімен және кедейлер мен науқастарға деген шексіз махаббатымен танымал болды. Ол шіркеу тарихындағы ең жылдам қасиеттілердің бірі болып есептеледі, өмірінен кейін бір жылдың ішінде қасиетті деп жарияланды. 1946 жылғы 16 қаңтарда Папа Пий XII оны Шіркеу докторы деп жариялады.

Алғашқы жылдар

Фернандо Мартинс де Булхоес Португалияның Лиссабон қаласында дүниеге келді. XV ғасырдағы жазушылар оның ата-анасы Висенте Мартинс пен Тереза Паис Тавейра болғанын, ал оның әкесі Педро Мартинс де Булхоестің ағасы болғанын, сондай-ақ Бульхао немесе Бульхоес әулетінің арғы тегін айтады. Бірақ Никколо Даль Галь бұл ақпаратты осыншалықты сенімді деп санамайды. Оның бай және ақсүйек отбасы оның жергілікті кафедралық собор мектебінде білім алуын қамтамасыз етті. 15 жасында ол Лиссабонның шетіндегі Сент-Винсент аббаттығындағы Киелі Крест орденінің тәртіпті канониктерінің Аугустин қауымына қосылды. 1212 жылы туыстары мен достарының жиі келіп тұруынан алаңдаған ол қауымның бас монастырына, Коимбрадағы (сол кезде Португалияның астанасы) Киелі Крест монастырына ауысуды сұрады. Сол жерде жас Фернандо теология мен латын тілін оқыды.

Францискандарға қосылу

Діни қызметкер болып тағайындалғаннан кейін Фернандо 19 жасында аббаттық қонақ үйдің басшысы болып тағайындалды. Ол Коимбрада болған кезде, бірнеше францискан монахтары келіп, Коимбраның сыртындағы Ұлы Антонийге арналған шағын усақ-түйектерде қоныстанды. Фернандоға бұл тәртіптің, небәрі 11 жыл бұрын құрылған монахтарының қарапайым, евангелиялық өмір салты қатты ұнады. Мароккода францискандықтардың бесеуінің басы кесілгені туралы хабар келді, олар тәртіптің шейіт болған алғашқы өкілдері еді. Португалия королі Афонсу II олардың мәйіттерін құтқарып, қасиетті Крест монастырында шейіттер ретінде жерлеу үшін төлем жасады. Олардың мысалына шабыттанған Фернандо, жаңа францискан тәртібіне қосылу үшін Регуляр каноннан шығуға шіркеу билігінен рұқсат алды. Монах өміріне қабылданғаннан кейін ол Оливастағы шағын усақ-түйектерге қосылды, ондағы Ұлы Антонийге арналған шапельдің атымен Антоний деген есімді қабылдады, және осы есіммен танылды. Антоний өз міндеттерін орындау үшін Мароккоға аттанды. Алайда, Мароккода ауырып қалды және денсаулығын қалпына келтіру үмітімен Португалияға қайтып оралды. Қайтар жолда кеме бағытынан жаңылып, Сицилияға жетті. Сицилиядан ол Тосканаға жол тартты, онда тәртіптің монастырына тағайындалды, бірақ денсаулығының нашарлығына байланысты қиындықтарға тап болды. Соңында, нашар денсаулығы ескеріліп, ол Романьядағы Форли қаласының жанындағы Сан-Паолоның ауылдық усақ-түйектеріне тағайындалды. Сол жерде ол жақын жердегі үңгірде монахтардың бірі салған шағын бөлмеге сиынды, жеке дұға оқып, зерттеулер жасады.

Уағыздау мен тәлім беру

1222 жылы Форли қаласында келген доминикандық монахтар діни қызметке орнату рәсіміне қатысты, және кім уағыз айту керек екендігі туралы түсініспеушілік туды. Францискандықтар уағыздау өнерімен танымал доминикандықтардың біреуі мінберге шығады деп күткен еді. Дегенмен, доминикандықтар дайындықсыз келді, өйткені олар францискандықтар уағыз айтады деп ойлаған. Осы қиын жағдайда, шөлдік басшы, өзінің қарапайым монахтарының ешқайсысы осы жағдайға лайықты уағыз айта алмайды деп ойлап, ең білікті деп күдіктенген Антонийді шақырды және оны Киелі Рухтың шабыттандырғанын айтуға өтінді. Антоний кейде Монпелье және Оңтүстік Франциядағы Тулуза сияқты университеттерде оқытушы болып жұмыс істеген, бірақ оның уағыздауы ең бағалы қасиеті саналды. Тарихшы Софроний Класеннің сөзіне қарағанда, Антоний «христиан дінінің құдіретін» уағыздаған. 1981 жылдың 1 қаңтарында Папа Иоанн Павел II ғылыми топқа Антонийдің қалдықтарын зерттеуге рұқсат берді, ал қабір бес күннен кейін ашылды.

Киелі және шіркеу докторы

Антонийді Рим папасы Григорий IX 30 мамыр 1232 жылы Италияның Сполето қаласында, оның қайтысынан бір жылдай соң қасиетті деп жариялады. Рим папасы Бенедикт XVI-ның сөздері бойынша: "Уағыздардағы рухани үйретімнің байлығы соншалықты зор болғандықтан, 1946 жылы құрметті Рим папасы Пий XII Антонийді Шіркеу докторы деп жариялады және оған «Евангелия докторы» атағын берді, себебі осы жазбалардан Ізгі хабардың жаңалығы мен әдемілігі көрінеді."

Қорғаушы қасиетті ретінде құрметтеу

Антонийдің атағы португалдық жаңару арқылы таралды, және ол Ассизилік Францисктың ең танымал ізбасарларының бірі ретінде белгілі болды. Ол Падуа қаласының және Португалияның көптеген жерлерінің, сондай-ақ бұрынғы Португалия империясы елдерінің қамқоршысы. Ол әлемнің түкпір-түкпірінде жоғалған заттарды табудың қамқоршысы ретінде ерекше құрметке ие, және оған жоғалған адамдар, жоғалған нәрселер және тіпті рухани құндылықтарды қайтарумен байланысты көптеген кереметтер жатқызылады. Әулие Антонийдің дұға таспалары (шаштары) оның жақтастарына он үш ізгілігін ойша зерделеуге көмектеседі. Мұндай дұға таспаларын Антонийді қамқоршысы етіп алған бауырластықтардың мүшелері қолданған.

Солтүстік Америка

1692 жылы испан миссионерлері 13 маусымда, Әулие Антоний мерекесінде, сол кезде Янагуана өзені деп белгілі болған жердегі Payaya үндістерінің кішкентай қауымына кездесті. Францискан капелланы, әке Дамиан Массанет, генерал Доминго де Теранмен келісіп, өзендерге оның құрметіне ат қойды және жақын жерде миссия салды. Бұл миссия кішкентай қауымның орталық нүктесіне айналды, ол өсіп, кеңейіп, елдегі жетінші ірі қала – АҚШ-тың Техас штатындағы Сан-Антонио қаласына дейін жетті. Нью-Йорк қаласында Манхэттендегі Гринвич-Виллидждегі Әулие Антоний шіркеуі оның мерекесін тойлайды, мерекеге дейін 13 сейсенбі күндері оның шаفاعәтін тілейтін дәстүрлі дұғалармен басталады. Бұл бір апталық қызметтермен және көше жәрмеңкесімен аяқталады. Сол күні оның Оңтүстік ауданындағы көшелермен дәстүрлі итальяндық шеру өтеді, оның барысында әулиенің қасиетті реликвиясы құрметпен көрсетіледі. Жыл сайын тамыздың соңғы демалыс күні Бостонның Солтүстік бөлігінде Әулие Антонийге арналған мереке тойланады. "Мерекелердің мерекесі" деп аталатын Бостонның Солтүстік бөлігіндегі Әулие Антоний мерекесін 1919 жылы Неаполь қаласының жанындағы шағын Монтефальционе қаласынан келген итальяндық иммигранттар бастады, онда Әулие Антонийді құрметтеу дәстүрі 1688 жылға дейін жетеді. Сандия пуэблосы және Санта-Клара пуэблосы жыл сайын Әулие Антоний мерекесін дәстүрлі үнді билерімен тойлайды. 1907 жылдың 27 қаңтарында Техас штатының Бомонт қаласында шіркеу салынды және оған Әулие Антоний есімі берілді. Кейіннен 1966 жылы Бомонт Рим-католик діншілігі құрылған кезде шіркеу собор болып жарияланды, бірақ ресми түрде киеленбеді. 1974 жылдың 28 сәуірінде Уоррен Будро епископы Әулие Антоний соборын бағыштап, киелі етті. 2006 жылы Папа Бенедикт XVI соборға шағын базилика мәртебесін берді. Әулие Антоний соборы 2007 жылдың 28 қаңтарында 100 жылдығын тойлады. Әулие Антоний 1771 жылы Калифорниядағы Эль Камино Реал бойындағы үшінші францискан миссиясы – Сан-Антонио де Падуа миссиясына есімін берді. Мэриленд штатының Элликотт қаласында, Балтимордың оңтүстік-батысында, Әулие Антоний провинциясының монастырлық францискандары өздерінің ескі жаңадан кірушілер үйін Әулие Антоний қасиетті орны ретінде бағыштады, ол 2004 жылдың 1 шілдесінен бастап Балтимор архиепископтығының ресми қасиетті орны болып табылады.

Португалия, Испания және Бразилия

Қасиетті Антоний Португалияда, Испанияда және Бразилияда некеге байланысты қасиетті ретінде белгілі, себебі оның дауласып қалған жұбайларды қайта табыстырғаны туралы әңгімелер бар. Оның мерекесі, 13 маусым, Лиссабон қаласының ресми мерекесі болып саналады, ол шерулер мен үйлену тойларымен тойланады (алдыңғы күні, 12 маусым, Бразилияда «Сүйгендер күні» ретінде аталады). Ол Жақия Шомылдыру рәсімінен өткен Иоанн және Петір қасиеттілерімен бірге Бразилияның «Феста Юнина» мерекесінде құрметтеледі. Ол Гран-Канариядағы Моган ауылында қадірленеді, онда оның мерекесі әр жыл сайын мерекелік шерулерде үлкен-үлкен заттарды көтеріп өту арқылы тойланады.

Еуропаның қалған бөлігі

Албанға францискандар 1240 жылы келіп, қасиетті Антоний (Шна Нду) туралы айтты. Лач қаласындағы Сент-Антони шіркеуі оның құрметіне салынған. Қасиетті Антоний албандықтардың ең маңызды қасиеттілерінің бірі болып саналады және оның шіркеуіне жыл сайын көптеген шығыс православиелік және мұсылман албандықтар қажылыққа келеді. Қасиетті Антоний Александрияның православиелік патриархы Марк III және Александрияның патриархы Николай I-нің епископтық кезінде өмір сүрді және қайтыс болды, екеуі де Рим папасымен рухани байланысты сақтады. Италияның Неаполь қаласының жанындағы Брусьяно қаласында қасиетті Антонийдің құрметіне жыл сайын тамыз айының соңында мереке өткізіледі. Бұл дәстүр 1875 жылға дейін соқталады. Бұл дәстүр бір адам ауру баласының жазылуын тілеп, қасиетті Антонийге дұға еткен кезде басталды. Ол егер баласы жазылса, Нола халқының қамқоршысы Сан-Паолиноның мерекесінде жасайтындай, гиглио жасап билейтініне ант берді. (Гиглио – би сияқты мұқият хореографиялық қимылдармен көшелерде тасымалданатын, қасиеттінің мүсінімен әшекейленген биік мұнара.) Мереке жылдар өте келе қасиеттіге арнап салынған алты гиглио мұнарасын қамтыды. Бұл дәстүр Америкаға, әсіресе Нью-Йорктің Шығыс Гарлем ауданына жетті, онда Брусьяно қаласынан келген иммигранттар Шығыс Гарлемнің Джиглио қоғамын құрды және 1900 жылдардың басынан бері жыл сайынғы мерекелерін өткізіп келеді. Польшада ол Пжеворск қаласының қасиетті қамқоршысы. 1649 жылға дейін салынған қасиетті Антонийдің иконасы жергілікті францискан шіркеуінде, Каплица Святого Антониго в Пжеворску [pl] орналасқан.

Азия

Сент-Энтони Үндістанның Тамил Наду штатындағы Увари қаласында құрметтеледі, онда португалдық кеменің экипажының холерадан айығуы Сент-Энтонидің шаفاعты арқасында болды деген әңгіме бар. Жергілікті шіркеу Сент-Энтониге арналған және экипаж мүшесінің бірі жасаған деп саналатын ежелгі ағаштан жасалған мүсінді сақтайды. 1498 жылы Васко да Гама қоныс тепкен және португалдықтардың Үндістандағы алғашқы бекеттері орналасқан Кераладағы ең көне шіркеулердің кейбіреулері Сент-Энтонидің есімімен қайта аталды және оған жаңа шіркеулер бағышталды. Филиппинде Падуалық Сент-Энтониге құлшын 1581 жылы Лагуна провинциясының Пила қаласында басталды, онда францискандықтар елдегі алғашқы Сент-Энтониге арналған шіркеуді салды, ол қазір Сан-Пабло диоцезінің басшылығымен Падуалық Сент-Энтонидің Ұлттық қасиетті орны болып табылады. Үндістанның Гоа штатындағы Сиолим ауылында Сент-Энтони әрдайым таяққа оралған жыланды ұстап тұрған күйде бейнеленеді. Бұл шіркеу салынысы кезінде болған оқиғаның бейнесі, онда жылан құрылыс жұмыстарын бұзды. Адамдар Сент-Энтониден көмек сұрап, оның мүсінін құрылыс алаңына орнатты. Ертесі күні таңертең жылан мүсіннің қолындағы арқанға ілінген күйде табылды. Шри-Ланкадағы Коччикададағы Сент-Энтони қасиетті орны әулиеге арналған. Шіркеу ұлттық қасиетті орын және кіші базилика мәртебесіне ие. Әулиенің тілінің кішкентай бөлігі арнайы реликварда сақталған, ол шіркеудің кіреберісінде әулиенің мүсінімен бірге шыны шкафта орналасқан.

Африка

Антониялық (антониянизм) – 1704 және 1708 жылдар аралығында Конго Корольдігінде Рим католик шіркеуінен туындаған, бірақ Рим папасының билігін мойындаған синкретикалық баконго католиктік қозғалысы. Оның негізін қалаушы Беатрис Кимпа Вита есімді жас, харизматикалық әйел болды, ол Падуандық әулие Антонийдің құдайымен иеленгенін мәлімдеді. Беатрис емдеу арқылы және басқа да кереметтерімен танымал болды. Қозғалыс ақырында Конго патшасы Педро IV тарапынан жойылды, ал Донна Беатрис дінге қарсылық жасады деген айыппен бағанаға байланып өртеліп өлтірілді.

Өнер саласында

Францискалық әулиелердің саны артқан сайын, иконография Антонийді басқалардан ажыратуға тырысты. Риминидегі Мареккья өзенінің жағасында балықтарға уағыз айтқандығы туралы аңызға байланысты, бұл кейде оның белгісі ретінде қолданылды. Ол сондай-ақ, оның тазалығын көрсететін ақ лелек гүлінің сабағымен жиі бейнеленеді. Басқа да дәстүрлерде киелі Антонийдің ықыласты көріп тұруы туралы айтылады. Сондықтан, біраз уақыт бойы қолданылған белгілердің бірі – жалыстаған жүрек болды. Ол кейде Риминидегі есекпен бірге көрсетіледі, ол оған Евхаристия ұстап тұрғанда мойын иеді деген сенім бар. 1511 жылы Тициан Падуадағы Санто мектебінде қасиетті Антонийдің өмірінен кереметтерді бейнелейтін үш үлкен фреска салды: қызғанышпен өлтірілген жас әйелді көрсететін күйеуінің кереметі; анасының кінәсіздігін куәландырған бала; және сынған аяғымен жас жігітті емдеген қасиетті. Тағы бір маңызды бейнелеуде ол, жоғарыдағы Эль Грекода көрсетілгендей, Мәсіх баласы пайда болатын ашық кітапты қарастырады. Уақыт өте келе бала кітаптан әлдеқайда іріленіп көрсетілді, ал кейбір суреттерде кітап мүлдем жоқ. Ол көбінесе нәресте Исаны көтеріп, айқыш ұстап жүреді. Халық арасындағы құрбандықтарда Антоний түрлі оқиғаларда адамдарды құтқарып жүргендей бейнеленеді.

Музыка саласында

Австрия композиторы Густав Малердің "Des Knaben Wunderhorn" ән циклында "Des Antonius von Padua Fischpredigt" деген ән бар, оның сөзі әулие Антонийдің балықтарға уағыз айту оқиғасын баяндайды. Бұл ән кейіннен Малердің №2 симфониясының скерцо бөлімінің негізі болды. Малер хаттарында өзінің икемді музыкалық әуенінің әулие Антонийдің балықтарға уағыз айтқанда мас болғанын білдіруі мүмкін екеніне қызығушылық білдірді.

Фильмдердегі

1931 жылы түсірілген үнсіз фильм «Падуандық қасиетті Антоний» (Antonio di Padova, il santo dei miracoli) режиссері Джулио Антаморо. Алдо Фиорелли 1949 жылғы итальяндық «Антоний Падуандық» фильмінде оның рөлін ойнады. 1977 жылы Нанжил Дурай режиссерлік еткен «Пунита Антонияр» (Сент-Антоний) тамил тіліндегі үнді фильмі, бас рөлдерде Р. Мутуруман мен Лакшми ойнады. Умберто Мариноның 2002 жылғы «Sant'Antonio di Padova» немесе «Saint Anthony: The Miracle Worker of Padua» – қасиетті Антоний туралы итальяндық телефильм. VHS форматында ағылшын тіліндегі субтитрлер болмаса, 2005 жылы шыққан DVD нұсқасы жай ғана «Сент-Антони» деп аталады және субтитрленген. * Антонело Беллуконың 2006 жылғы «Antonio guerriero di Dio» немесе «Антоний, Құдайдың жауынгері» – қасиетті Антонийдің өміріне арналған тамыр тарихы. Жоао Педро Родригес 2016 жылы «Орнитолог» фильмін түсірді, ол қасиетті Антонийдің өміріне арналған заманауи фантастикалық аллегория болып табылады.