Кіріспе

Италиялық теолог (1221–1274) итальяндық ортағасырлық теолог Бонавентура (Бонэвенчар, ВЕН; ˌbɔnavenˈtuːra da (b)baɲɲoˈrɛːdʒo; Bonaventura de Balneoregio; туған Giovanni di Fidanza; 1221 – 15 шілде 1274) – итальяндық католик францискандық епископ, кардинал, схоластикалық теолог және философ. Кіші бауырлар орденінің жетінші бас басқарушысы, сонымен қатар, біраз уақыт Альбано епископы қызметін атқарды. 1482 жылдың 14 сәуірінде Папа Сикст IV оны қасиетті деп жариялап, 1588 жылы Папа Сикст V оны Шіркеу докторы деп жариялады, содан бері ол «Серафикалық дәрігер» (Doctor Seraphicus) ретінде танылды. Оның мерекесі – 15 шілде. Орта ғасырларда оған жатқызылған көптеген жазбалар кейіннен «Псевдо Бонавентура» деген атпен қайта жіктелді.

Өмір

Ол Паптық мемлекетке қарасты Витербодан алыс емес Сивита ди Багнорегио қаласында дүниеге келген. Балалық шағы туралы әкесі Джованни ди Фиданза мен анасы Мария ди Рителланың есімдерінен басқа ештеңе белгісіз. Бонавентура жастығында Франциск Ассизскийдің дұғаларының арқасында ерте өлімнен құтылғанын айтады, осы себепті Бонавентура өзінің өмірбаянын жазған. 1243 жылы Францискан орденіне кірді және Париж университетінде оқыды, мүмкін Александр Халеспен, ал әрине Александрдың ізбасары Иоанн Рошельмен. 1253 жылы ол Париждегі Францискан кафедрасын басқарды. Дүниеліктер мен саяхатшылар арасындағы дау оның магистрлік дәреже алуын 1257 жылға дейін кешіктірді, онда ол Томас Аквинскиймен бірге дәреже алды. Үш жыл бұрын оның даңқы оған XII ғасырда Пётр Ломбард жазған теологиялық еңбек – «Төрт кітаптан тұратын сөйлемдер» бойынша лекция оқуға мүмкіндік берді, ал 1255 жылы ол орта ғасырлық доктор ғылымын қорғады. Оның қызмет еткен кезеңінде 1260 жылы өткен Нарбоннаның Бас жиналысы жоғары жандардың рұқсатысыз орденнің ешқандай еңбегін жариялауға тыйым салатын жарлық қабылдады. Бұл тыйым заманауи жазушыларды Роджер Бэконның басшыларына қатысты қатаң үкім шығаруға итермеледі, олар Бэконның қабілеттеріне қызғанған деп есептелді. Алайда, Бэконға қойылған тыйым жалпы сипатта болды және бүкіл орденге қатысты. Ол оған қарсы емес, керісінше Борго Сан-Доннинолық Жерардоға қарсы бағытталған. 1254 жылы Жерард рұқсатсыз «Introductorius in Evangelium æternum» (Мәңгілік Ізгі хабарға кіріспе) атты еңбегін жариялады, бір жыл ішінде ол діни ағымнан шыққан деп танылды. Содан кейін Нарбоннаның Бас жиналысы Бэкон айтқан «constitutio gravis in contrarium» жарлығына ұқсас жарлық шығарды. 1266 жылы Роджердің пайдасына тыйым күтпеген жерден алынды. Бонавентура папа Григорий X-тің сайлануына көмектесті, ол оны Альбаноның кардинал-епископы етіп тағайындады және 1274 жылы Лиондағы екінші кеңеске қатысуын талап етті.

Ескерткіштер

1434 жылы, яғни ол қайтыс болғаннан кейін 160 жыл өткен соң, оның денесі одан лайықтырақ деп есептелген жаңа шіркеуге көшірілді. Осылай істеген кезде, оның басы мүлдем бүлінбегені анықталды. "Шашы, еріні, тісі және тілі толық сақталған, табиғи түсін жоғалтпаған. Лион халқы осы кереметке терең әсерленіп, Бонавентураны қалаларының қасиетті қамқоршысы етіп таңдады. Бұған дейін басталған қасиеттілік мәртебесін алу жолындағы қозғалыс жаңа және қуатты серпін алды". Бірақ бір ғасырдан кейін, 1562 жылы Лион қаласын гугеноттар басып алып, Бонавентураның денесін қала алаңында өртеп жіберді. 19 ғасырда, Франция революциясы кезінде "Францияның дехристианизациясы" уағында, басы сақталған құты жасырылды, ал кейін шіркеу қиратылды. Құты әлі күнге дейін табылған жоқ. Бонавентураның қазірге дейін сақталған жалғыз реликвиясы – ол өзінің "Сөйлемдерге түсіндірмесін" жазған қолы мен алақаны, ол қазір Багнорегиодағы Святой Николай шіркеуінде сақтаулы.

Жазбалар

Бонавентура 1482 жылы францискан папасы Сикст IV тарапынан ресми түрде қасиетті деп жарияланды, ал 1587 жылы тағы бір францискан папасы Сикст V оны Тома Аквинскиймен бірге шіркеудің ең ұлы дәрігерлерінің бірі деп санады. Бонавентура орта ғасырлардың ең ұлы философтарының бірі саналды. Оның еңбектері, кваракци аталары (Collegio S. Bonaventura) дайындаған соңғы сындық басылымда, төрт томдық Ломбардтың сөйлемдеріне түсініктемелерден және тағы сегіз томдық еңбектерден тұрады, олардың ішінде Лұқа Ізгі хабарына түсініктеме және көптеген кішігірім еңбектер бар; олардың ең танымалдары – «Ақылдың Құдайға жолы» (Itinerarium mentis in Deum), оның теологиясының жоспары немесе «Қысқаша оқу» (Breviloquium), «Өнерді теологияға келтіру» (De reductione artium ad theologiam), «Төрт рухани жаттығу туралы монолог» (Soliloquium de quatuor mentalibus exercitiis), «Өмір ағашы» (Lignum vitae) және «Үш жол» (De Triplici via), соңғы үш еңбек францискандық әріптестерінің рухани бағыты үшін жазылған. Неміс философы Дитер Хаттруп «Өнерді теологияға келтіру» еңбегін Бонавентура жазбағанын айтады, оның ойлау стилі Бонавентураның бастапқы стиліне сәйкес келмейді деп мәлімдейді. Бірақ, жақында жасалған зерттеулер оның бұл пікірін растамайды: мәтін «күмәндісіз түпнұсқа» болып қала береді. Көп жылдар бойы Бонавентураға дұрыс емес жатқызылған «De septem itineribus aeternitatis» еңбегін шын мәнінде Рудольф фон Биберах (1270 – 1329) жазған. Франция королі Людовик IX-тың қарындасы, Францияның Изабелласы және Лонгшамптағы Кедейлер монастыры үшін Бонавентура «Өмірдің кемелдігі туралы» трактат жазды.

Философия

Бонавентура схоластиктермен қарастырылған барлық тақырыптар бойынша жазды (Схоластицизмді қараңыз) және оның жазбалары мол. Олардың көптегені Мәсіхке, Құдайға және теологияға сенумен байланысты. Бонавентураның ешбір еңбегі философиялық емес, бұл философия мен теологияның өзара байланысының айқын мысалы, бұл схоластикалық кезеңнің ерекше белгісі. Батысқа схоластикалық философияны анықтаған көптеген ілімдерді енгізген Августин Бонавентураның платонизм көзқарасының маңызды көзі болды. Ареопагтық Дионисий де зор ықпал етті. Философияда Бонавентура өз замандастары Роджер Бэкон, Ұлы Альберт және Томас Аквинскийге қарама-қарсы келеді. Бұлар физикалық ғылымның бастапқы кезеңін және аристотельдік схоластиканың ең жетілген түрін білдіретін болса, Бонавентура мистикалық және платонизациялық ой-толғамдарды ұсынады, олар Гюго және Ричард Сент-Виктордан, Александр Халестен және Бернард Клерводан белгілі бір дәрежеде көрініс тапқан. Оның пікірінше, таза зияттық элемент, болмаса да, сезімдердің немесе жүректің тірі күшімен салыстырғанда маңыздылығы төмен. Эманационизм, үлгілік және толықтыру Бонавентураның теологияның негізгі принциптері ретінде нақты айтылған, олардың барлығы платонизмдік тақырыптар болып табылады және бірдей платонизмдік тақырыптар мен талқылауларды қамтиды, бірақ олардың барлығы Иса Мәсіх ретінде мәйітке келген Үштіктің екінші Тұлғасына, Құдайдың Ұлына негізделген, ол құдайлық үлгілердің 'принципі', жаратылыс одан шығады және жаратылыс арқылы түсінікті болады және жаратылыс өзінің мақсатын табады. Жаратылыс екі түрлі: Құдайдың шындығын және Құдайдың Сөзіндегі құдайлық үлгіні білдіреді; ол өзіне ұқсас нәрсе туралы «сөйлейді» және өзінде және Ұлында өмір сүреді. Бонавентураның жетілген еңбегі, Collationes in Hexaemeron, платонизмдік реализмді өзгертуден алынған үлгілілікті христиандық теологиялық догманың маңызды тұстарының негізі ретінде қабылдайды: Құдайдың жаратылысты сүюі, Құдайдың алдын ала білуі, қамқорлығы және Құдайдың басқаруы, Құдайдың шексіз, бірақ кемелді еркі, Құдайдың әділдігі және шайтан, адам жанының өлместігі және бірегейлігі, жаратылыстың жақсылығы мен сұлулығы. Бұл сондай-ақ арабтардың перипатеттік қажеттілігін және грек әулиелері анықтаған таза аристотельдіктің жоққа шығарылуы болып табылады, егер Платон мен Аян басқа тәсілдермен бірдей нәрсені үйретсе. Олар, ең алдымен, Алланың алдын ала білмейтінін, алдын ала қарамайтынын айтады, өйткені Ол өзі білетін нәрселерді ақылға қонымды түрде дәлелдей алмайды. Олар болашақ туралы шындық жоқ, тек қажетті нәрселер туралы ғана айтады. Осыдан барлық нәрсе кездейсоқ немесе қажеттілікпен пайда болады деген қорытынды шығады. Ал нәрселер кездейсоқ пайда болуы мүмкін емес болғандықтан, арабтар абсолютті қажеттілікке келеді, яғни жер шарын қозғалтатын заттар барлық нәрсенің қажетті себептері. Осыдан шындық жасырылған, яғни, осы дүниелік нәрселерді басқарудың шындығы, яғни, қайғы мен даңқ. Егер бұл заттар қатесіз қозғалтқыштар болса, тозақ немесе шайтанның бар екендігі туралы ештеңе жоқ: Аристотель де шайтанның бар екенін және осы өмірден кейінгі бақытты ешқашан ойламаған. Бұл жерде үш қателік бар: үлгілік, Құдайдың қамқорлығы және әлемдік үкімет туралы жасыру. Барлық ұлы схоластикалық дәрігерлер сияқты Бонавентура да ақыл мен сенім арасындағы қарым-қатынасты талқылаудан бастайды. Барлық ғылымдар тек теологияның қызметшілері; ақыл-сана христиандық жүйенің негізін құрайтын кейбір моральдық шындықтарды таба алады, бірақ басқа шындықтарды тек Құдайдың жарық етуі арқылы қабылдауға және түсінуге болады. Бұл жарық алу үшін жан дұға ету, қасиеттерді қолдану, Құдайдың нұрын қабылдауға жарамды болу және ой жүгірту арқылы тіпті Құдаймен бірлікте болу керек. Өмірдің ең жоғарғы мақсаты - ойланудағы немесе ақыл-ойдағы немесе жанды толғандыратын махаббаттағы одақ; бірақ оған осы өмірде толығымен қол жеткізу мүмкін емес, ол болашаққа үміт ретінде қалады. Ол Құдайдың бар екендігіне бірнеше дәлел келтіреді, соның ішінде Анзельм Кентерберийдің онтологиялық аргументі мен Августиннің мәңгілік шындықтар туралы аргументі бар. Оның жанның өлмеушілігі туралы негізгі аргументі адамдардың кемелді бақытқа деген табиғи құштарлығына жүгінеді және ол К.С.Льюистің құштарлық туралы аргументіне көрініс табады. Аквинадан айырмашылығы, Бонавентура философия теологиядан тәуелсіз автономдық ғылым емес деп есептеді. Оның пікірінше, сенім нұрынан айырылған кез келген философ қателікке түсуіне тиіс. Есте қаларлық сөздердің шебері Бонавентура философия адамды Құдайға жетелейтін үш түрлі жолға ашады деп санады. Материалдық емес жаратылыстарды ол Құдайдың көлеңкелері мен іздері (әдеби мағынада, іздері) ретінде қарастырды, олар философиялық ақыл-ой жаратылыстың бірінші сәтте жасалғанын дәлелдей алатын әлемнің соңғы себебі ретінде түсінілді. Зиятты жаратылыстарды ол Құдайдың бейнесі мен ұқсастығы ретінде қарастырды, адам ақылы мен еркінің жұмысы бізді білімнің жарықтандырушысы және инабат пен мінез-құлықтың сыйлаушысы ретінде Құдайға жетелейді. Құдайға апаратын соңғы жол – болу жолы, онда Бонавентура Анзельмнің аргументін аристотельдік және неоплатондық метафизикамен біріктіріп, Құдайды абсолютті кемелді болу ретінде қарастырды, оның мәні оның өмір сүруін қамтиды, барлық басқа, күрделі болулардың өмірге келуіне себеп болатын, толығымен қарапайым болу.

Қасиеттілер қатарына қабылдау

Бонавентураның мерекесі 1482 жылы қасиетті деп жарияланғанынан кейін Римнің жалпы күнтізбесіне қосылды. Алғашқыда ол шілде айының екінші жексенбісінде тойланды, бірақ 1568 жылы 14 шілдеге көшірілді, себебі 15 шілде, оның қайтыс болған күні, сол кезде Әулие Генри мерекесімен бірге өтілді. Ол 1960 жылға дейін "қос" дәрежесімен сол күні сақталды, содан кейін үшінші дәрежелі мереке ретінде қайта жіктелді. 1969 жылы міндетті естелік ретінде белгіленіп, қайтыс болған күніне, 15 шілдеге бекітілді. Ол ішек ауруларының қасиетті қамқоршысы. Бонавентура Англия шіркеуінде 15 шілдеде еске алынады.

Филиппин

St. Bonaventure Parish, Mauban, Quezon – 1647 жылы El Serafico Padre Doctor San Buenaventura қорғауына алынған Филиппиндегі ең көне елді мекен. Фрай Хуертастың жазбаларында 1759 жылы Сан-Буэнавентураның түстерін киген белгісіз бір адам қаланы моро шабуылынан қорғағаны айтылады. Маубан халқы осы оқиғаны өздерінің қасиетті қамқоршысы Сантоның керекулі ретінде қарастырады. 1843 жылы қайта құйылған Маубандағы ең үлкен қоңырау Сан-Буэнавентураның атымен аталады және бағышталу, Ангельус және Плегария кезінде соғылады. Қасиетті Бонавентура капелласы немесе Сан-Буэнавентура капелласы, Лилиу, Лагуна, Филиппин, қасиетті Иоанн Баптист шіркеуінде, Серафикалық дәрігер Сан-Буэнавентураның құрметіне салынған. 1664 жылғы кереметте, құрметті бейненің көздерінен қан тамғандығы куә болды, бұл оқиғаға Кура Пароко, Падре Хуан Пастор және 120 куәгер куә болды; осы кереметті мойындау үшін Лилио шіркеуіндегі алғашқы үлкен қоңырау Сан-Буэнавентураның құрметіне арналды.
Barangay San Buenaventura, Сан-Пабло қаласындағы ауыл, Лагуна, Филиппин. Ауылда қасиетті Бонавентураның құрметіне үш кішкентай капелла бар. Ең көне капелла және қасиетті Бонавентураның түпнұсқа бейнесі Пурок 3 капелласында орналасқан.
St. Bonaventure Parish, Balangkayan Eastern Samar, Филиппин.
San Buenaventura, Бухи муниципалитетіндегі бараңгай, Камаринес-Сур, Филиппин. Атаулас қасиеттіге арналған капелласы бар. St. Bonaventure Chapel, Barangay San Buenaventura, Luisiana, Laguna. St. Bonaventure Chapel, Barangay San Bueno, Sampaloc, Quezon.

Еуропа

Бонавентура колледжі – Нидерландыдағы Лейден қаласындағы католик жоғары мектебі.

Шығармалары

Bonaventure Texts in Translation Series, St. Bonaventure, NY, Францискан институты басылымдары (15 том):
Өнерді теологияға азайту туралы, Закари Хейздің аудармасы, кіріспесі және түсіндірмесі, OFM, 1 том, 1996 жыл. Жанның Құдайға саяхаты (Itinerarium Mentis in Deum), Закари Хейз, OFM және Philotheus Boehner, OFM аудармасы және кіріспесі, 2 том, 2002 жыл. Троицаның құпиясы туралы даулы сұрақтар, Закари Хейз аударған, 3 том, 1979 жыл. Мәсіх туралы білім туралы даулы сұрақтар, Закари Хейз аударған, 4 том, 1992 жыл. Францискан орденіне қатысты жазбалар, Доминик В. Монти, OFM аударған, 5 том, 1994 жыл. Он өсиет туралы жинақтар, Пол Спейт аударған, 6 том, 1995 жыл. Екклесиаст кітабына түсініктеме, Кэмпион Мюррей және Роберт Дж. Каррис аударған, 7 том, 2005 жыл. Лұқаның Ізгі хабарына түсініктеме (Robert J. Karris аудармасы), 3 томдық, 8 том, 2001–2004 жылдар. Breviloquium, Доминик В. Монти, OFM аударған, 9 том, 2005 жыл. Рухани өмір туралы жазбалар, [Төменгі жол, Өмірдің кемелдігі туралы, Жанды басқару туралы және Солилоквиум: Төрт рухани жаттығулар туралы диалог, Петр Ломбардтың Сөйлемдерінің 2-кітабына түсініктеме кіріспесі және үш қысқа уағыз: Өмір жолында, Қасиетті сенбіде және Палм жексенбісінен кейінгі дүйсенбіде, 10 том, 2006 жыл.] Жоханның Ізгі хабарына түсініктеме (Robert J. Karris аудармасы), 11 том, 2007 жыл. Сент-Бонавентураның жексенбілік уағыздары, Тимоти Дж. Джонсон редакциялап, аударған, 12 том, 2008 жыл. Евангелиелік кемелділік туралы даулы сұрақтар, Томас Рейст және Роберт Дж. Каррис редакциялап, аударған, 13 том, 2008 жыл. Киелі Рухтың жеті сыйы туралы жинақтар, Закари Хейз кіріспесі және аудармасы, 14 том, 2008 жыл. Кішерлерді қорғау, Жозе де Винк және Роберт Дж. Каррис аударған, 15 том, 2010 жыл. Христостың өмірі, Уильям Генри Хатчингс аударған және редакциялаған, 1881 жыл. Ақыл-ойдың Құдайға саяхаты (Itinerarium mentis in Deum), Индианаполис: Hackett, 1993 жыл. Өнерді теологияға азайту туралы (De Reductione Artium ad Theologiam), Закари Хейз аударған, Сент-Бонавентура, Нью-Йорк: Францискан институты, 1996 жыл. Мәсіхті әкелу: бала Исаның бес мейрамы, Эрик Дойл аударған, Оксфорд: SLG Press, 1984 жыл. Мистикалық жүзім бұтасы: Иеміздің азап шегуі туралы трактат, SSF монахтары аударған, Лондон: Mowbray, 1955 жыл. Ассизидің әулие Францискінің өмірі, TAN Books, 2010 жыл.