Кіріспе

Ауру қоздырғыштарын тарататын сүтқоректілерді, құстарды, жәндіктерді және т.б. шектеу немесе жою әдістері. Индукциялық қозғалтқыштардың векторлық басқаруы.

Векторлық басқару – ауру қоздырғыштарын тарататын сүтқоректілерді, құстарды, жәндіктерді немесе басқа да бунақденелілерді (бұл жерде жинақтап "векторлар" деп аталады) шектеу немесе жоюдың кез келген әдісі. Векторлық басқарудың ең көп кездесетін түрі – түрлі стратегияларды қолдана отырып, масаларды бақылау. Көптеген "шалқаданған тропикалық аурулар" осындай векторлар арқылы таралады.

Маңыздылық

Зика вирусы, Батыс Нил қызуы және денге қызуы сияқты тиімді ем жоқ аурулар үшін векторларды бақылау – адамдарды қорғаудың жалғыз жолы болып табылады. Дегенмен, тиімді емдеуі бар вектор арқылы жұғатын аурулардың өзінде де емдеудің жоғары құны дамып келе жатқан елдердің көптеген халқы үшін үлкен тосқауыл болып келеді. Емдеуге болатын болса да, безгек векторлар арқылы таралатын аурулардың арасында адам денсаулығына ең көп зиян келтіреді. Африкада әрбір минут сайын бір бала безгек салдарынан қайтыс болады; бұл көрсеткіш 2000 жылдан бері векторларды бақылаудың нәтижесінде 50%-дан астам азайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының бағалауынша, безгек кең таралған елдерде аурудан жылдық экономикалық кірістің 1,3%-ы жоғалады. Халықты қорғау үшін векторларды бақылау арқылы алдын алу да, емдеу де қажет. Аурулар мен вирустардың салдары қатты болғандықтан, оларды тарататын векторларды бақылауға басымдық беріледі. Көптеген дамып келе жатқан елдерде векторларды бақылау өлім-жітім көрсеткішін төмендету арқылы, әсіресе нәрестелер арасында үлкен нәтижелер береді. Халықтың көптеп қоныс аударуы салдарынан осы аймақтарда аурулардың таралуы да маңызды мәселе болып табылады. Көптеген векторларды бақылау әдістері бірнеше ауруға қарсы тиімді болғандықтан, оларды бір уақытта бірнеше аурумен күресу үшін біріктіруге болады. Сондықтан Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы векторларды бақылау стратегияларын әзірлеу және іске асыру процесі ретінде "Интегралды векторлық басқаруды" ұсынады.

Әдістер

Векторларды бақылау – векторлар популяциясын бақылау немесе жою мақсатында алдын алу шараларын пайдалануға бағытталған. Көбінесе қолданылатын алдын алу шаралары:

Тұрғын үй және қоршаған ортаны бақылау

Векторлардың оңай көбейетін орталарын жою немесе азайту олардың көбеюін шектеуге көмектеседі. Мысалы, тұрып қалған суды жою, масалар көбейетін орта болып табылатын ескі шиналар мен банкаларды жою, қолданылған суды тиімді басқару – векторлардың көптеп кездесетін аймақтарын азайтуға мүмкіндік береді. Қоршаған ортаны басқарудың тағы бір мысалы – ашық жерде дефекациялауды азайту немесе шұңқырлық дәретханалардың құрылысын жақсарту және оларды дұрыс күтіп ұстау. Бұл, инфекциялық науқас адамдардың нәжісімен байланыс арқылы ауруды таратушы векторлар рөліндегі шыбызбалардың таралуын азайтуға септігін тигізеді.

Қосылуды азайту

Ауру тарататын жәндіктер мен жануарлармен қарым-қатынасты шектеу инфекция қаупін едәуір төмендетуге мүмкіндік береді. Мысалы, төсекке арналған торлар, үйлердегі терезелерге орнатылатын торлар немесе қорғау киімдері векторлармен жанасу мүмкіндігін азайтуға көмектеседі. Бұл тиімді болу үшін, халық арасында векторлар тудыратын қауіп-қатерлер туралы білім беру және осы мәселе жөнінде насихаттау арқылы хабардарлықты арттыру қажет.

Химиялық бақылау

Векторларды бақылау үшін инсектицидтер, лирвицидтер, кеміргіштерге қарсы препараттар, Lethal ovitraps және репелленттер қолданылуы мүмкін. Мысалы, масалар көбейетін аймақтарда лирвицидтерді қолдануға болады; үй қабырғаларына немесе төсек торларына инсектицидтерді қолдануға болады, ал жеке репелленттерді қолдану жәндіктер тістеуін және инфекцияны азайтуға көмектеседі. Векторларды бақылау үшін пестицидтерді қолдануды Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) қолдап келеді және бұл өте тиімді деп дәлелденген.

Биологиялық бақылау

Табиғи векторлық жыртқыштарды, мысалы бактериялық токсиндерді немесе ботаникалық қосылыстарды қолдану векторлық популяцияларды бақылауға көмектеседі. Кіршік дернәсілдерін жейтін балықтарды пайдалану, көлдерде кіршік дернәсілдерін жеуге арналған сом балықтарын қолдану кіршік популяциясын жоюға немесе стерильденген еркек цеце шыбықтарын енгізу арқылы олардың көбею қарқынын төмендету векторлық популяцияларды бақылауға және инфекция қаупін азайтуға мүмкіндік береді.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та қалалар немесе арнайы аудандар жұмырқаш және қан сорғыштармен күресуге жауапты. Мысалы, Калифорния штатында, Үлкен Лос-Анджелес округінің жұмырқаш және қан сорғыштармен күресу ауданы – бірнеше қаладағы осы шараларды қадағалау үшін штат құрған арнайы аудан.