Шегірткелерден қорғайтын торлар тарихы мен пайдасы

Кіріспе

Құбылысқыштар мен басқа да қан соратын жәндіктерді тоқтатуға арналған жұқа тор.

Құбылысқыштардың, шыбындардың және басқа да зиянды жәндіктердің шағуынан және тістеуінен, сондай-ақ олар тарататын аурулардан қорғау үшін төсекке немесе ұйықтау орнына айналасынан жабылатын тордың бір түрі. Осы тор арқылы жұғатын аурулардың алдын алуға болады, мысалы, безгек, денге қызуы, сары қызуы, Зика вирусы, Шагас ауруы және энцефалиттің түрлі формалары, соның ішінде Батыс Нил вирусы. Тордың тиімділігі үшін, оның ұялары жәндіктерді тоқтатуға жеткілікті жұқа болуы керек, бірақ көруге кедеріл келтірмей және желдетуді нашарлатпауы тиіс. Тордың тиімділігін тиісті инсектицид немесе жәндіктерді қорғаушы затпен алдын ала өңдеу арқылы арттыруға болады. Зерттеулер көрсеткендей, құбылысқыштардан қорғайтын торлар безгектің алдын алудың өте тиімді тәсілі болып табылады және 2000-2015 жылдар аралығында шамамен 663 миллион безгек жағдайын болдырмады.

Тарих

Кіршік аулары негізінен безгек жұқтырғыш Anopheles gambiae масасынан қорғану үшін қолданылады. Малярияға ұқсас симптомдардың алғашқы жазбалары Қытайда б.з.д. 2700 жылға дейін жетеді. Бұл аурудың таратушысы 1880 жылы сэр Рональд Росс масаларды безгек таратушы ретінде анықтағанға дейін белгісіз болды. Конопеум немесе Конопиум (κωνώπιον немесе κωνόπιον немесе κωνωπεῖον) – масаларға арналған матадан жасалған көлеңке. Ол маса мен басқа да ұшатын жәндіктерді алыс ұстау үшін жасалған. Ол өз атын κώνωψ-тан алған, грек тілінде «маса» деген мағынаны білдіреді, және ағылшын тіліндегі «canopy» сөзінің бастауы болып табылады. Мұндай көлеңкелер Мысырда Нил өзенін мекендейтін масалардан қорғану үшін кеңінен қолданылған. Ювенал туралы жазбаларда Римде оларды cubiculare деп атаған. Олар бүгінгі күнге дейін Грецияда және Жерорта теңізінің маңындағы елдерде қолданылып келеді. Кіршік ауларының тарихы ұзақ. Терминнің қолданылуы 18 ғасырдың ортасына дейін созылса да, маса ауларын пайдалану тарихқа дейінгі дәуірлерге дейін жетеді. Ежелгі Мысырдың соңғы фараоны Клеопатра да маса ауының астында ұйықтаған деген аңыз бар. Суэц каналын салу кезінде малярияның кең таралған кезінде де кіршік аулары қолданылды. Тордың ұяшық өлшемі масаларды тоқтатып, одан кіші өлшемдісі, мысалы, басқа тістейтін жәндіктерді, мысалы, тістейтін құрттарды тоқтатуға мүмкіндік береді. Кіршік қақпағы – кіршік ауының басқа түрі. Ол жіңішке, көруге болатын матадан жасалған және тіктөртбұрышты жақтауға орнатылып, аспа бағыттай жабылады. Ол ұйықтайтын қап сияқты кеңістікті немесе затты жәндіктерден қорғау үшін арналған. Кіршік қақпағын орманды жерлерде ұйықтаған кезде маса мен басқа да жәндіктерден қорғану үшін пайдалануға болады. Тор жәндіктердің кіруіне кедергі келтірмейтіндей тығыз, бірақ желдетуге кедергі келтірмейтіндей бос тоқылған. Жақтау әдетте өздігінен тұра алады немесе ағаш бұтақтары сияқты басқа тірекке бекітілуге арналған. Кіршік ауларын төбеден немесе жақтаудан төсеуге болады, шатырларға орнатуға болады, немесе терезелер мен есіктерге орнатуға болады. Төсек үстіне ілінген тіктөртбұрышты кіршік аулары ұйықтау үшін көбірек орын береді, сонымен қатар тордың теріге тию қаупін азайтады, себебі осылайша масалар өңделмеген торды тесіп шағу мүмкіндігі азаяды. Кейбір жаңа кіршік аулары оңай орнатылып, қолданыстан кейін жинақталатын етіп жасалған. Егер кіршік аулары тегін немесе арзан таратылса, жергілікті тұрғындар кейде оларды тиісті емес мақсаттарда пайдаланады, мысалы, балық аулауға. Балық аулауға пайдаланғанда кіршік аулары экологиялық зиян келтіреді, себебі кіршік ауларының ұсақ ұяшықтары барлық балықтарды, соның ішінде піспеген немесе шағын балықтарды, сондай-ақ тұтынуға жарамсыз балық түрлерін ұстап алады. Сонымен қатар, торға жағылған инсектицидтер, мысалы, перметрин, балықтар мен басқа да су жануарларына зиянды болуы мүмкін. Бұл торлар 70%-дан астам қорғаныс береді. Бұл торлар синтетикалық пиретроидты инсектицидтермен (дельтаметрин немесе перметрин) арнайы өңделеді, бұл өңделмеген торларға қарағанда қорғанысты екі есеге арттырады, себебі бұл құрал масаларды өлтіріп, олардан қорғайды. Ең тиімді нәтиже алу үшін ITN торларын әр 6 ай сайын инсектицидпен қайтадан өңдеу керек. Бұл процесс ауылдық жерлерде елеулі логистикалық қиындықтар тудырады. Қазіргі уақытта көптеген елдерде ұзақ уақыт бойы қолданылатын инсектицидтік торлар (LLIN) ITN торларының орнын басып отыр.

Mosquito netting is mainly used for the protection against the malaria transmitting vector, Anopheles gambiae. The first record of malaria like symptoms occurred as early as 2700 BCE from China. The vector for this disease was not identified until 1880 when Sir Ronald Ross identified mosquitoes as a vector for malaria. Conopeum or Conopium (κωνώπιον or κωνόπιον or κωνωπεῖον) was a mosquito curtain. It was made to keep away mosquitos and other flying insects. It took its name from κώνωψ, which means mosquito in Greek, and is the origin of the English word canopy. These curtains were especially used in Egypt because of the mosquitoes which infest the Nile. The Scholiast on Juvenal mention that at Rome they were called cubiculare. They are still used in Greece and other countries surrounding the Mediterranean. Mosquito netting has a long history. Though use of the term dates from the mid 18th century,
Use of mosquito nets has been dated to prehistoric times. It is said that Cleopatra, the last active pharaoh of Ancient Egypt, also slept under a mosquito net. Mosquito nets were used during the malaria plagued construction of the Suez Canal. A mesh size of stops mosquitoes, and smaller, such as , stops other biting insects such as biting midges/no see ums. A mosquito bar is an alternate form of a mosquito net. It is constructed of a fine see through mesh fabric mounted on and draped over a box shaped frame. It is designed to fit over an area or item such as a sleeping bag to provide protection from insects. A mosquito bar could be used to protect oneself from mosquitoes and other insects while sleeping in jungle areas. The mesh is woven tightly enough to stop insects from entering but loosely enough to not interfere with ventilation. The frame is usually self supporting or freestanding although it can be designed to be attached from the top to an alternative support such as tree limbs. Mosquito netting can be hung over beds from the ceiling or a frame, built into tents, or installed in windows and doors. When hung over beds, rectangular nets provide more room for sleeping without the danger of netting contacting skin, at which point mosquitoes may bite through untreated netting. Some newer mosquito nets are designed to be both easy to deploy and foldable after use. Where mosquito nets are freely or cheaply distributed, local residents sometimes opportunistically use them inappropriately, for example as fishing nets. When used for fishing, mosquito nets have harmful ecological consequences because the fine mesh of a mosquito net retains almost all fish, including bycatch such as immature or small fish and fish species that are not suitable for consumption. In addition, insecticides with which the mesh has been treated, such as permethrin, may be harmful to the fish and other aquatic fauna. and offer greater than 70% protection compared with no net. These nets are dip treated using a synthetic pyrethroid insecticide such as deltamethrin or permethrin which will double the protection over a non treated net by killing and repelling mosquitoes. For maximum effectiveness, ITNs should be re impregnated with insecticide every six months. This process poses a significant logistical problem in rural areas. Newer, long lasting insecticidal nets (LLINs) have now replaced ITNs in most countries.

Тиімділігі

Перметрин немесе дельтаметрин сияқты инсектицидтермен өңделген шыбын-шіркейге қарсы немесе төсекке арналған торларды тарату, безгектің алдын алудың өте тиімді тәсілі екені дәлелденген. Әдетте, ұзақ мерзімді инсектицидтік торлар (LLIN) донорлар тобымен сатып алынып, ел ішіндегі тарату желілері арқылы жеткізіледі. Инсектицидтік торлар (ITN) олардың астында ұйықтайтындарды қорғайды және сонымен қатар торға тиетін шыбын-шіркейлерді өлтіреді. Бұл тәсілмен бір бөлмеде ұйықтайтын, бірақ тордың астында емес, басқа адамдарға да қорғаныс ұсынылады. Дегенмен, математикалық модельдеу көрсеткендей, белгілі бір жағдайларда торлардың инсектицидтік қасиеттерін жоғалтуы аурудың таралуын күшейте түсуі мүмкін. ITN пайдаланушылары тордың физикалық кедергісімен қорғалғанмен, пайдаланбаушылар шыбын-шіркейлер қауіпсіз пайдаланушылардан ауытқуының нәтижесінде тістеу жиілігінің артуын сезуі мүмкін.

Тарату

Кейбір сарапшылар халықаралық ұйымдар ITN және LLIN-ді адамдарға тегін таратып, қамтуды барынша ұлғайту керек деп санайды (мұндай саясат баға кедергілерін азайтады), ал басқалары халықаралық ұйым мен алушылар арасындағы шығындарды бөлу желілерді көбірек пайдалануға әкеледі деп санайды (адамдар төлесе, жақсыны көбірек бағалайды). Сонымен қатар, шығынды бөлісудің жақтаушылары мұндай саясат торлардың оларды ең қажет ететін адамдарға тиімді бөлінетінін қамтамасыз етеді (немесе инфекцияға ең осалдарға). Олардың пікірінше, "таңдау эффектісі" арқылы төсек торларына ең мұқтаж адамдар оларды сатып алуды таңдайды, ал мұқтаждықтары аз адамдар бас тартады. Алайда, Кениядағы жүкті әйелдер арасында ITN қолданудың кездейсоқ бақылаудағы сынақ зерттеуі, экономистер Паскалин Дупас пен Джессика Коэннің зерттеулері, шығындарды бөлісу ITN қолдану интенсивтілігін міндетті түрде арттырмайды, сондай-ақ тегін тарату саясатына қарағанда, инфекцияға ең осал адамдарда оны қолдануға ықпал етпейді. Кейбір жағдайларда шығынды бөлісу баға кедергісі арқылы шыбын-шіркейге деген сұранысты азайтады. Дупас пен Коэннің зерттеулері ITN-ді тегін тарату шығынды бөлісуден гөрі қамтуды ұлғайту және өмірді құтқаруда тиімдірек болуы мүмкін деген пікірді қолдайды. Шығындар тиімділігін талдау барысында Дупас пен Коэн "шығынды бөлісу тегін таратудан әлдеқайда тиімді, бірақ тегін тарату көптеген адамдардың өмірін сақтап қалуға әкеледі" деп атап өтті. ITN оларды пайдаланатын жеке адамдарды немесе үйлерді қорғайды және оларды қоршап тұрған қоғамдағы адамдарды екі жолмен қорғайды. Біріншіден, ITN-дер малярия паразиті жұқтырған ересек масаларды тікелей өлтіреді, бұл олардың өлім-жітімін арттырады, сондықтан қоғамда жұқтырған масалардың адамды тістеу жиілігін азайтады. Екіншіден, кейбір безгек паразиттері тарайтын масаның сілекей бездерінде бірнеше күн бойы жетіледі. Бұл процесті ауа райы, әсіресе жылу арқылы жылдамдатуға немесе баяулатуға болады. Мысалы, Африканың Сахарадан оңтүстігінде өлім-жітімге себепші болып табылатын Plasmodium falciparum паразиті жетілу үшін 8 күн қажет. Сондықтан адамдардағы безгек жұқтыруы шамамен 10-шы күнге дейін болмайды, бірақ 2-5 күн аралығында қанды тамақтану қажет. ITN-дер малярия паразиті жетілмей жатып, масаларды өлтіру арқылы жұқтырған масалардың адамдармен кездесетін санын азайта алады. Нәтижесінде, семіргіш торлар мен пестицидтер өндірісі ұзақ уақытқа созылатын инсектицидті семіргіш торларды жасады, олар пиретроидты инсектицидтерді де қолданады. LLIN-нің үш түрі бар: полиэстер тор, оның сыртқы бетіне шайыр арқылы инсектицид қосылған; талшыққа инсектицид қосылған полиэтилен және талшыққа инсектицид қосылған полипропилен. Барлық түрлерін кем дегенде 20 рет жууға болады, бірақ физикалық беріктігі әр түрлі болады. Танзанияда жүргізілген зерттеуде полиэстер торларының тиімді қызмет ету мерзімі 2-3 жыл деп анықталды; полиэтилен LLIN-дерде 5 жылдан астам қызмет етуді растайтын деректер бар, ал 7 жылдан кейін де тиімді болатын торларды көрсету бойынша сынақтар жүргізілді.

While some experts argue that international organizations should distribute ITNs and LLINs to people for free to maximize coverage (since such a policy would reduce price barriers), others insist that cost sharing between the international organization and recipients would lead to greater use of the net (arguing that people will value a good more if they pay for it). Additionally, proponents of cost sharing argue that such a policy ensures that nets are efficiently allocated to the people who most need them (or are most vulnerable to infection). Through a "selection effect", they argue, the people who most need the bed nets will choose to purchase them, while those less in need will opt out. However, a randomized controlled trial study of ITNs uptake among pregnant women in Kenya, conducted by economists Pascaline Dupas and Jessica Cohen, found that cost sharing does not necessarily increase the usage intensity of ITNs nor does it induce uptake by those most vulnerable to infection, as compared to a policy of free distribution. In some cases, cost sharing can decrease demand for mosquito nets by erecting a price barrier. Dupas and Cohen's findings support the argument that free distribution of ITNs can be more effective than cost sharing in increasing coverage and saving lives. In a cost effectiveness analysis, Dupas and Cohen note that "cost sharing is at best marginally more cost effective than free distribution, but free distribution leads to many more lives saved." ITNs protect the individuals or households that use them, and they protect people in the surrounding community in one of two ways. First, ITNs kill adult mosquitoes infected with the malaria parasite directly which increases their mortality rate and can therefore decrease the frequency in which a person in the community is bitten by an infected mosquito. Second, certain malaria parasites require days to develop in the salivary glands of the vector mosquito. This process can be accelerated or decelerated via weather; more specifically heat. Plasmodium falciparum, for example, the parasite that is responsible for the majority of deaths in Sub Saharan Africa, takes 8 days to mature. Therefore, malaria transmission to humans does not take place until approximately the 10th day, although it requires blood meals at intervals of 2 to 5 days. By killing mosquitoes before maturation of the malaria parasite, ITNs can reduce the number of encounters of infected mosquitoes with humans. As a result, the mosquito netting and pesticide industries developed so called long lasting insecticidal mosquito nets, which also use pyrethroid insecticides. There are three types of LLINs — polyester netting which has insecticide bound to the external surface of the netting fibre using a resin; polyethylene which has insecticide incorporated into the fibre and polypropylene which has insecticide incorporated into the fibre. All types can be washed at least 20 times, but physical durability will vary. A survey carried out in Tanzania concluded that effective life of polyester nets was 2 to 3 years; with polyethylene LLINs there are data to support over 5 years of life with trials in showing nets which were still effective after 7 years.

Ғылыми сынақтар

22 рет реттелген бақылаудағы ITN сынақтарын шолу (Plasmodium falciparum безгегі үшін) ITN балалардағы өлім-жітімді бес бөлікке дейін, ал безгек ауруының жағдайларын жартысына дейін азайтатынын көрсетті. Нақтырақ айтқанда, тұрақты безгек аймақтарында «ITN безгексіз жағдайлардың пайда болуын 50%-ға, ал емделмеген торлармен салыстырғанда 39%-ға азайтты», ал тұрақсыз безгек аймақтарында «торларсыз салыстырғанда 62%-ға, ал емделмеген торлармен салыстырғанда 43%-ға азайтты». Осыған сәйкес, шолу ITN арқылы қорғалған әр 1000 баланың өмірін жыл сайын 5,5 адамға сақтайтынын есептеді. 1999 және 2010 жылдары Кенияның батысындағы үйлерде аналық Anopheles gambiae тығыздығының өзгеруі тіркелді. Бұл деректер жиынтығы корреляцияны анықтау үшін төсек торларын пайдалану туралы кеңістіктік мәліметтермен салыстырылды. Нәтижелер 2008 жылдан 2010 жылға дейін аналық Anopheles gambiae-нің салыстырмалы тығыздығы 90,6%-дан 60,7%-ға дейін төмендегенін көрсетті. Зерттеудің қорытындысы бойынша, инсектицидпен өңделген торларды қолданатын үйлердің саны артқан сайын аналық Anopheles gambiae-нің тығыздығы төмендеді. Дегенмен, бұл нәтиже жергілікті жағдайларға байланысты әр аймақта әртүрлі болды. 2019 жылы PLoS ONE журналында жарияланған зерттеуде Конго Демократиялық Республикасындағы масаға қарсы торларды тарату кампаниясы безгек ауруының жоғары қаупі бар аймақтарда бес жасқа дейінгі балалардың өлім-жітімін 41%-ға төмендеткені анықталды.

Қоса проблемалар

Малярия және басқа да арбовирустар сол елдегі экономикалық айырмашылыққа себеп ететіні және керісінше белгілі. Бұл өздігінен қорғану құралдарын таратумен байланысты жемқорлыққа мүмкіндік жасайды. Қоғамның ең кембағал мүшелері жұмырқа салатын ортаға жақын болу ықтималдығы жоғары және олардан қорғану мүмкіндігі төмен. Жұқтыру қаупінің артуы өздігінен қорғануға деген сұранысты арттырады, соның салдарынан өздігінен қорғану құралдарының бағасы көтеріліп, теңсіз таралуына әкеледі. Жан басына шаққандағы табыстың төмендеуі су және тағам сияқты ресурстарға деген сұранысты күшейтеді, бұл қауымдастықтар арасында наразылықтарға ұласады. Ресурстарды қорғау да, оларды алуға тырысу да қақтығыс тудырады. Торлар бүкіл әлемде балық аулауда қолданылады, олардың мықтылығы, жеңілдігі және тегін немесе арзанға қол жетімділігі балық аулау үшін тартымды құралға айналдырады. Оларды балық аулауға пайдаланатындар көптеген шабақ балықтарды ұстайды.