Азиялық жолақты шыбық: сипаттамасы мен қауіптері

Кіріспе

Елік түрлері

Aedes albopictus (Stegomyia albopicta) елігі, Culicidae тұқымдасына жататын және (Азия) жолбарыс елігі немесе орман елігі деп те аталатын, Оңтүстік-Шығыс Азияның тропикалық және субтропикалық аймақтарында табиғи түрде кездесетін елік. Бірақ соңғы бірнеше ғасыр ішінде, тауарлар тасымалы мен халықаралық саяхаттар арқылы бұл түр көптеген елдерге тарады. Оның аяқтары мен денесіндегі ақ жолақтары оны ерекшелейді. Бұл елік көптеген елдерде маңызды зиянкеске айналды, себебі ол адамдармен тығыз байланыста болады (батпақты жерлерде өмір сүрмейді) және көбінесе күндіз, сондай-ақ кешкі және таңғы уақытта ұшып, қоректенеді. Жолбарысқа ұқсас жолақты сыртына байланысты бұл жәндікке жолбарыс елігі деген ат қойылған. Ae. albopictus сары қызылша вирусы, денге қызуы, Чикунгунья қызуы және Dirofilaria immitis сияқты бірнеше филяриалдық нематодтардың таралуындағы эпидемиологиялық маңызды вектор болып табылады. Aedes albopictus Zika вирусын тасымалдай алады және адамдар арасында Zika жұқпасын таратуға қабілетті потенциалдық вектор саналады.

Атауы және жүйелілігі

1894 жылы британдық-австралиялық энтомолог Фредерик А. Аскеу Скуз алғаш рет Азиялық жолбарыс масасын ғылыми тұрғыдан сипаттап, оған Culex albopictus (лат. culex – "шіркей", "құмырсқа", albopictus – "ақ боялған") деген ат берді. Кейіннен бұл түр Aedes (гр. άηδής, "жағымсыз") туысына жатқызылып, Aedes albopictus деп аталды. Сары безгек масасы сияқты, ол Aedes туысы ішіндегі Stegomyia (гр. στέγος, "жабық, шатырлы", осы туыстағы масалардың дорсальды бетін толығымен жабатын қабықшаларды білдіреді, және μυία, "шыбық") кіші туысына жатады. 2004 жылы ғалымдар жоғары деңгейдегі туыстық байланыстарды зерттеп, Aedes және Stegomyia туыстарының жаңа жіктелуін ұсынды, нәтижесінде Aedes albopictus енді Stegomyia albopicta деп аталды. Дегенмен, бұл мәселе даулы, және Stegomyia albopicta мен Aedes albopictus қолданылуы туралы пікірталас әлі де жалғасуда.

Сипаттамалары

Азиялық жолбарыс масасының денесі ұшынан соңына дейін 5 мм-ден кіші, ерекше көзге түсетін ақ және қара түсті өрнекке ие. Ересек масалардың дене мөлшерінің өзгеруі личинкалардың тығыздығына және көбейетін судағы тамақ мөлшеріне байланысты. Осы жағдайлар сирек қолайлы болғандықтан, ересек масалардың орташа дене мөлшері 10 мм-ден аспайды. Мысалы, құрсақтың орташа ұзындығы 3.2 мм, қанаттары 4.6 мм, ал тұмсығы 1.8 мм шамасында болады. Аталықтары аналықтарынан шамамен 20% кішідірек, бірақ морфологиялық жағынан өте ұқсас. Дегенмен, барлық маса түрлері сияқты, аталықтарының антеннасы аналықтарына қарағанда айқын түрде бұталырақ болады және аналықтарының адамдарға естілмейтін ерекше сызылысын анықтауға арналған есту рецепторларын қамтиды. Аталықтарының жоғарғы жақ сүйектері тұмсығынан ұзын, ал аналықтарының жоғарғы жақ сүйектері тұмсығынан қысқа болады. (Бұл Culicinae тұқымдасының аталықтарына тән.) Сонымен қатар, аталықтарының артқы аяқтарының табаны күміс түсті. Аталықтарының төртінші табан сегменті (тарсомер IV) шамамен 75% күміс, ал аналықтарының сегменті тек 60% күміс түсті. Басқа белгілер жыныс айырмашылықтарын көрсетпейді. Көздерінің арасынан басталатын тар, күміс түсті ақ сызық көкіректің арқалық жағына қарай созылады. Бұл ерекше белгі – Азиялық жолбарыс масасын анықтаудың ең оңай және сенімді жолы. Тұмсығы қара түсті, қолдың жоғарғы сегментінің беті күміс түсті қабықшалармен жабылған, ал лабиумінің астыңғы жағында ашық түсті жолақ жоқ. Көзінің құрылымы ерекше бөлінген. Көкіректің арқалық бөлігі (скут) қара түсті, ортасы ақ түсті. Көкірек, қалқан және құрсақ жағында ақ күміс қабықшалармен қапталған көптеген дақтар бар. Мұндай ақ күміс қабықшаларды табанда да, әсіресе әуеде ілініп тұратын артқы аяқтарда да кездестіруге болады. Біріншіден төртінші табан сегменттерінің (тарсомерлер) негізінде ақ және қара сақиналар құрайтын ақ қабықшалардың сақинасы бар. Алдыңғы және ортаңғы аяқтарда тек алғашқы үш табан сегментінде ақ қабықшалардың сақинасы болады, ал артқы аяқтардағы бесінші табан сегменті толығымен ақ. Әр аяқтың жамбас сүйегі де қара түсті, бірақ "тізесінде" ақ қабықшалар бар. Ортаңғы аяқтардың жамбас сүйегінде жоғарғы жағының түбінде күміс түсті жолақ жоқ, ал артқы аяқтардың жамбас сүйегінде жоғарғы жағының түбінде қысқа ақ жолақтар бар. Табан сегменттері негізінен қара түсті, ақ қабықшалары жоқ. Екіншіден алтыншы сегменттердегі тергалар қараңғы, негізінде күміс түсті ақ белгілері бар, бірақ олар құрсақтың астыңғы жағындағы күміс қабықшалардың жолақтарымен сәйкес келмейді. Үшбұрышты белгі және күміс жолақ тек жетінші құрсақ сегментінде ғана сәйкес келеді. Қанаттары мөлдір, қабырғаларының түбінде ақ дақтар бар. Ескі маса үлгілерінде қабықшалар тозығып, бұл белгілер айқын болмауы мүмкін. Басқа маса түрлері жолбарыс масасымен шатастырылуы мүмкін. Түрді нақты анықтау үшін бекітілген суреттермен салыстыру қажет. Жергілікті эндемикалық масалардың таралу аймағы туралы біліммен қатар, тыныш ұшу және аулау қиындығы сияқты мінез-құлық белгілері де осы процеске көмектеседі.

The adult Asian tiger mosquito is less than long from end to end with a striking white and black pattern. The variation of the body size in adult mosquitoes depends on the density of the larval population and food supply within the breeding water. Since these circumstances are seldom optimal, the average body size of adult mosquitoes is considerably smaller than 10 mm. For example, the average length of the abdomen was calculated to be , the wings , and the proboscis
The males are roughly 20% smaller than the females, but they are morphologically very similar. However, as in all mosquito species, the antennae of the males in comparison to the females are noticeably bushier and contain auditory receptors to detect the characteristic whine, almost inaudible to humans, of the female. The maxillary palps of the males are also longer than their proboscis, whereas the females' maxillary palps are much shorter. (This is typical for the males of the Culicinae.) In addition, the tarsus of the hind legs of the males is more silvery. Tarsomere IV is roughly 75% silver in the males whereas the females' is only about 60% silver. The other characteristics do not differentiate between sexes. A single silvery white line of tight scales begins between the eyes and continues down the dorsal side of the thorax. This characteristic marking is the easiest and surest way to identify the Asian tiger mosquito. The proboscis is dark colored, the upper surface of the end segment of the palps is covered in silvery scales, and the labium does not feature a light line on its underside. The compound eyes are distinctly separated from one another. The scute, the dorsal portion of an insect's thoracic segment, is black alongside the characteristic white midline. On the side of the thorax, the scutellum, and the abdomen are numerous spots covered in white silvery scales. Such white silvery scales can also be found on the tarsus, particularly on the hind legs that are commonly suspended in the air. The bases of tarsomeres I through IV have a ring of white scales, creating the appearance of white and black rings. On the forelegs and middle legs, only the first three tarsomeres have the ring of white scales, whereas tarsomere V on the hind legs is completely white. The femur of each leg is also black with white scales on the end of the "knee". The femora of the middle legs do not feature a silver line on the base of the upper side, whereas, the femora on the hind legs have short white lines on base of the upper side. The tibiae are black on the base and have no white scales. The terga on segments II through VI of the abdomen are dark and have an almost triangular silvery white marking on the base that is not aligned with the silvery bands of scales on the ventral side of the abdomen. The triangular marking and the silvery band are only aligned on abdominal segment VII. The transparent wings have white spots on the base of the costae. With older mosquito specimens, the scales could be partially worn off, making these characteristics not stand out as much. Other mosquito species may be visually confused with the tiger mosquito. Comparison with approved pictures is the best way to determine the species with certainty. Behavioral cues like almost silent flight and difficulty in catching combined with knowledge of the range of local endemic mosquitoes may also aid this process.

Ұқсас түрлер

Солтүстік Америкадағы кейбір масалар, мысалы, Ochlerotatus canadensis, ұқсас аяқ үлгісіне ие. Солтүстік және Оңтүстік Америкада Ae. albopictus, артқы жағындағы белгілерінің болуына байланысты Aedes taeniorhynchus-тан ерекшеленеді. Еуропада өте кең таралған, бірақ жоғары тығыздықпен кездеспейтін Culiseta annulata масасы, қара және ақ сақиналы аяқтарының арқасында Азия жолбарыс масасына ұқсауы мүмкін. Дегенмен, бұл түрдің басының ортасынан төс арқылы төмен қарай созылатын ерекше ақ сызығы жоқ. Ол Ae. albopictus-тан айтарлықтай үлкен, қара және ақ түсті емес, бежевый және сұр жолақты, ал қанаттарында көзге көрінетін тамырлар және төрт қара, нашар көрінетін дақтар бар. Ағаш қуысы масасы немесе Aedes geniculatus – Еуропа мен Солтүстік Африкаға тән – да Ae. albopictus деп қате жіберілуі мүмкін. Бұл себепті, ағаш қуысы масасының денесі өте ұқсас және ақ түсті қабықшалармен жабылған. Шығыс Жерорта теңізі аймағында Ae. albopictus түрін Aedes cretinus-пен шатастыруға болады, ол Stegomyia кіші түріне жатады және ұқсас көбейту орталарын пайдаланады. Aedes cretinus-тың да қалқаншасында ақ жолақ бар, бірақ ол құрсаққа жетпейтіндей аяқталады, сонымен қатар ортаңғы жолақтың сол және оң жағында екі қосымша жолақ болады. Қазіргі уақытта Aedes cretinus тек Кипр, Грекия, Солтүстік Македония, Грузия және Түркияда ғана табылған. Азияда Азия жолбарыс масасын Stegomyia кіші түрінің басқа өкілдерімен, әсіресе сары қызба масасы Aedes aegypti (тропикалық және субтропикалық аймақтардағы ең көп таралған түр)мен шатастыруға болады, себебі екі түрдің де қара және ақ үлгісі ұқсас. Ae. albopictus-ты жақын туысқан Aedes scutellaris (Үндістан, Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея және Филиппин), Aedes pseudoalbopictus (Үндістан, Индонезия, Малайзия, Мьянма, Непал, Тайвань, Таиланд және Вьетнам) және Aedes seatoi (Таиланд) түрлерінен ажырату қиын.

Тамақ және қожайынның орналасқан жері

Басқа масалар сияқты, тек аналықтары ғана жұмыртқаларын дамыту үшін қанды тамақтанады. Одан басқа, олар аталары сияқты нектармен және басқа тәтті өсімдік шырындарымен қоректенеді. Қонақ іздеу кезінде көмірқышқыл газы, қонақтан шығатын органикалық заттар, ылғал және көру қабілеті маңызды рөл атқарады. Қонақ іздеу екі кезеңде жүзеге асады. Біріншіден, маса қонақтан белгілі бір сигналдарды сезінгенше, бейтарап іздеу мінез-құлқы көрсетеді, содан кейін екінші кезеңде мақсатты іздеуге көшеді. Арнайы тұзақтармен жолбарыс масасын ұстау үшін көмірқышқыл газы және адам терісінде табиғи түрде кездесетін химиялық заттардың (май қышқылдары, аммиак және сүт қышқылы) қоспасы ең тартымды. Азиялық жолбарыс масасы көбінесе күндіз орман ішінде шағады, сондықтан оны «ормандық күндізгі маса» деп те атайды. Аймаққа және биотипке байланысты белсенділіктің жоғары нүктесі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе олар таңертең және түнгі сағаттарда тынығады. Олар адам тұратын жерлердің ішінде де, сыртында да қонақ іздейді, бірақ сыртта олардың белсенділігі жоғары. Қанның мөлшері масаның дене мөлшеріне байланысты, бірақ әдетте шамамен 2 мкл құрайды. Олардың шағуы әлде де ауыртпайды, бірақ басқа масалардың шағуына қарағанда оны анық сезінуге болады. Жолбарыс масалары мүмкіндігі болса, бір адамды бірнеше рет шағуға бейім. Ae. albopictus адамдардан басқа сүтқоректілерді және құстарды да шағады. Ascogregarina (Lecudinidae) туысына жататын спорозоидтар масаның дербес сатысын (личинкасын) жұқтырады. Азиялық жолбарыс масаларында Ascogregarina taiwanensis түрі табылды. Азиялық жолбарыс масаларының табиғи ортасында олар жиі кездеспесе де, Cyclopidae тұқымдасына жататын жыртқыш копеподтар мүмкіндік болғанда оларды жеуге дайын. Малайзияда ересек Ae. albopictus масаларының хищниктері – әртүрлі өрмекшілер. Резеңке плантациялары мен зираттардан жиналған өрмекшілердің 90%-ы Азиялық жолбарыс масаларымен қоректенген. Өрмекшілердің масалар популяциясына әсер ететіні әлі белгісіз. Өрмекшілердің бар екеніне қарамастан, жолбарыс масалары көптеп кездесті.

Like other mosquito species, only the females require a blood meal to develop their eggs. Apart from that, they feed on nectar and other sweet plant juices just as the males do. In regards to host location, carbon dioxide and organic substances produced from the host, humidity, and optical recognition play important roles. The search for a host takes place in two phases. First, the mosquito exhibits a nonspecific searching behavior until it perceives host stimulants, whereupon it secondly takes a targeted approach. For catching tiger mosquitoes with special traps, carbon dioxide and a combination of chemicals that naturally occur in human skin (fatty acids, ammonia, and lactic acid) are the most attractive. The Asian tiger mosquito particularly bites in forests during the day, so has been known as the forest day mosquito. Depending upon region and biotype, activity peaks differ, but for the most part, they rest during the morning and night hours. They search for their hosts inside and outside human dwellings, but are particularly active outside. The size of the blood meal depends upon the size of the mosquito, but it is usually around 2 μl. Their bites are not necessarily painful, but they are more noticeable than those from other kinds of mosquitoes. Tiger mosquitoes generally tend to bite a human host more than once if they are able to. Ae. albopictus also bites other mammals besides humans, as well as birds. Sporozoans of the genus Ascogregarina (Lecudinidae) infect the larval stage of mosquitoes. The species Ascogregarina taiwanensis was found in Asian tiger mosquitoes. Though they do not commonly occur in the natural habitats of Asian tiger mosquitoes, predatory copepods from the family Cyclopidae seem to willingly feed on them given the opportunity. Predators of adult Ae. albopictus in Malaysia include various spider species. Up to 90% of the gathered spiders from rubber plantations and a cemetery fed upon Asian tiger mosquitoes. Whether the spiders would have an effect on the mosquito population is still unclear. Tiger mosquitoes were abundantly present despite the existence of the spiders.

Климатқа бейімделу

Азиялық жолбарыс масасы Оңтүстік-Шығыс Азиядан шыққан. 1966 жылы Азияның бір бөлігі, сондай-ақ Үндістан мен Тынық мұхитының аралдары аталмыш масаның таралған аймағы деп белгіленді. Ae. albopictus тропикалық және субтропикалық, жылы әрі ылғалды климатты аймақтарға тән, ол жыл бойы белсенді болады; алайда, ол салқын, қоңыржай аймақтарға да сәтті бейімделді, онда қыста қыстайды. Қоңыржай аймақтардағы штаммдардың жұмыртқалары жылы аймақтардағы жұмыртқаларға қарағанда суыққа төзімдірек. Бұл түр тіпті қар мен мұз температурасына да шыдай алады. Ересек жолбарыс масалары қолайлы микроортада қыс бойы тірі қалуы мүмкін.

Инвазивті түрлер

1960 жылдардың ортасынан бері жолбарыс масасы Еуропа, Америка, Кариб теңізі, Африка және Таяу Шығысқа тарады. 2008 жылғы мәліметтер бойынша, Ae. albopictus – Глобалдық Инвазивті Түрлер Дерекқоры бойынша әлемдегі ең нашар 100 инвазивті түрдің бірі. 2006 жылға дейін Ae. albopictus Австралия мен Жаңа Зеландияда таралмаған. Ол бірнеше рет осы елдерге әкелінгенімен, әлі өздігінен орнығуға қол жеткізе алмады. Бұл, осы елдердің порлары мен әуежайларындағы тиімді энтомологиялық бақылау бағдарламаларының нәтижесі. Дегенмен, 2006 жылға қарай ол Австралияның Квинсленд штаты мен Жаңа Гвинея арасындағы Торрес бұғазындағы аралдарда кеңінен таралды. Еуропада Азиялық жолбарыс масасы алғаш рет 1979 жылы Қытайдан келген тауарлармен Албанияда пайда болды. 1990-1991 жылдары, олар Грузиядан (АҚШ) Италияға қолданылған шиналар арқылы әкелінді және содан бері Италияның материктік бөлігінің барлығына, сондай-ақ Сицилия мен Сардинияның бір бөлігіне тарады. 1999 жылдан бері олар Францияның материктік бөлігінде, негізінен оңтүстік Францияда орнықты. 2002 жылы олар Корсика аралындағы демалыс орнында да табылды, бірақ 2005 жылға дейін толыққанды орнығуға қол жеткізбеді. Бельгияда олар 2000 және 2013 жылдары, 2001 жылы Черногорияда, 2003 жылы Швейцарияның оңтүстігіндегі Тичино кантонында және Грецияда, 2004 жылы Испания мен Хорватияда, 2005 жылы Нидерланды мен Словенияда, 2006 жылы Босния және Герцеговинада анықталды. 2007 жылдың күзінде Раштаттта (Баден-Вюртемберг, Германия) алғашқы жолбарыс масасының жұмыртқалары табылды. Одан аз уақыт өткен соң, олар Швейцарияның Аргау кантонындағы Альп тауларының солтүстігінде де табылды. 2010 жылдан бері Мальтада жаз айларында олардың көрінуі жиіледі. 2016 жылдың қыркүйегінде Public Health England M20 автожолындағы Folkestone сервистік станциясында, Westenhanger-ден батысқа қарай 6 миль жерде, жүк көлігі тұрақтарында жұмыртқаларды тапты, бірақ масалар жоқ еді. Швейцария автобандары ерекше алаңдау тудырады. Швейцарияның үкіметтері мен университеттері жыл сайын Автобан демалыс орындарында, сондай-ақ әуежайлар мен сауда орталықтарында тұзақтарды пайдаланып, инвазияны бақылау үшін ынтымақтаса жұмыс істейді. АҚШ-та бұл түр 1980-ші жылдары Оңтүстік АҚШ-қа еніп, солтүстікке қарай, өзінің туған жерінен өзгеше климатқа тез тарады. Ол алғаш рет 1983 жылы Теннесси штатының Мемфис қаласында табылды, содан кейін 1985 жылы Хьюстон портында қолданылған шиналармен жеткізіліп, Оңтүстікке және шығыс жағалауына таралып, Солтүстік-Шығыста кеңінен таралды. Оңтүстік Калифорнияда ол 2001 жылға дейін табылмады, содан кейін он жылдан астам уақыт бойы жойылды; алайда, 2011 жылға қарай ол Лос-Анджелес округінің тұзақтарында қайта табылды, содан кейін келесі екі жылда оның ареалы Керн округіне және Сан-Диего округіне дейін кеңейді. Солтүстік Америкадағы Азиялық жолбарыс масасына қолайлы экологиялық жағдайларға ие жерлер алдағы 20 жылда, әсіресе қалалық аймақтарда үш еседен астамға ұлғаяды деп күтілуде. Aedes albopictus масалары АҚШ-тың 40 штатының 1368 округінде анықталды. 2019 жылы Nature Microbiology журналында жарияланған зерттеуде климаттың өзгеруі, урбанизация және адам қозғалысы салдарынан Aedes albopictus таралуының модельдеуі жасалды, нәтижесінде бұл түрдің алдағы онжылдықтарда да тарала беретіні болжалды. Латын Америкасында Азиялық жолбарыс масасы алғаш рет 1986 жылы Бразилияда, ал 1988 жылы Аргентина мен Мексикада табылды. Латын Америкасының басқа да аймақтарында Азиялық жолбарыс масасы 1993 жылы Доминикан Республикасында, Боливияда, Кубада, Гондураста және Гватемалада, 1995 жылы Сальвадорда, 1996 жылы Парагвайда, 1999 жылы Панамада, 2002 жылы Уругвай мен Никарагуада табылды. Африкада бұл түр алғаш рет 1990 жылы Оңтүстік Африкада анықталды. Нигерияда ол кем дегенде 1991 жылдан бері отандық түр болып саналады. 1999-2000 жылдары Камерунға, 2001 жылы Экваториальдық Гвинеяның Биоко аралына, 2006 жылы Габонға тарады. Таяу Шығыста бұл түр 2003 жылы Ливанда және 2005 жылы Сирияда анықталды; Израильде алғашқы жазба 2003 жылы жарияланды.

Since the mid 1960s, the tiger mosquito has spread to Europe, the Americas, the Caribbean, Africa, and the Middle East. As of 2008 Ae. albopictus was one of the 100 world's worst invasive species according to the Global Invasive Species Database. As of 2006, Ae. albopictus was not native to Australia and New Zealand. The species was introduced there multiple times, but has yet to establish itself. This is due to the well organized entomological surveillance programs in the harbors and airports of these countries. Nevertheless, as of 2006 it has become domestic on the islands in the Torres Strait between Queensland, Australia, and New Guinea. In Europe, Asian tiger mosquitos first emerged in Albania in 1979, introduced through a shipment of goods from China. In 1990–1991, they were most likely brought to Italy in used tires from Georgia (USA), and since then have spread throughout the entire mainland of Italy, as well as parts of Sicily and Sardinia. Since 1999, they have established themselves on the mainland of France, primarily southern France. In 2002, they were also discovered in a vacation town on the island of Corsica, but did not completely establish themselves there until 2005. In Belgium, they were detected in 2000 and 2013, in 2001 in Montenegro, 2003 in Canton Ticino in southern Switzerland, and Greece, 2004 in Spain and Croatia, 2005 in the Netherlands and Slovenia, 2006 in Bosnia and Herzegovina In the fall of 2007, the first tiger mosquito eggs were discovered in Rastatt (Baden Wuerttemberg, Germany). Shortly before, they were found in the northern Alps of Switzerland in Canton Aargau. Since 2010, it has also been sighted increasingly in Malta during summer. In September 2016, Public Health England found eggs, though no mosquitos, in a lorry park at Folkestone service station on the M20, near Westenhanger, which is 6 miles West of the Eurotunnel. The Swiss Autobahns are especially of concern. Governments and universities in Switzerland cooperate every year to monitor the invasion using traps at Autobahn rest stations, and also at airports and commercial hubs. In the United States, this species invaded the Southern United States in the 1980s and rapidly spread northward into novel climate compared to its native range. It was initially found in 1983 in Memphis, Tennessee. then at the Port of Houston in a 1985 shipment of used tires, and spread across the South up the East Coast to become prevalent in the Northeast. It was not discovered in Southern California until 2001, then eradicated for over a decade; however, by 2011, it was again being found in Los Angeles County traps, then over the next two years expanded its range to Kern County and San Diego County. , North American land favoring the environmental conditions of the Asian tiger mosquito was expected to more than triple in size in the coming 20 years, especially in urban areas. Aedes albopictus mosquitoes have been identified in 1,368 counties in 40 U. S states. A 2019 study in Nature Microbiology that modeled expansion of Aedes albopictus due to climate change, urbanization, and human movement found that the species would likely continue to spread throughout the coming decades. In Latin America, the Asian tiger mosquito was first discovered 1986 in Brazil and in 1988 in Argentina and Mexico, as well. Other parts of Latin America where the Asian tiger mosquito was discovered are the Dominican Republic in 1993, Bolivia, Cuba, Honduras, and Guatemala in 1995, El Salvador in 1996, Paraguay in 1999, Panama in 2002, and Uruguay and Nicaragua in 2003. In Africa, the species was first detected in 1990 in South Africa. In Nigeria, it has been domestic since at least 1991. It spread to Cameroon in 1999/2000, to the Bioko Island of Equatorial Guinea in 2001, and to Gabon in 2006. In the Middle East, the species was detected in Lebanon in 2003 and in Syria in 2005; the first record in Israel was published in 2003.

Белгілі түрлермен бәсекелестік

А. albopictus басқа аймақтар мен биотоптарға тарала бастағаннан бастап, ұқсас көбейетін орталары бар басқа түрлерді жеңіп, тіпті жоюға қабілетті. Мысалы, Калькуттада 1960 жылдары Азия жолбарысы масасы жұмыртқа салатын ыдыстарды қалалық аудандарда орналастырғаны байқалды, бұл аудандарда безгек масасы (Anopheles туысы) және сары қызылша масасы (Aedes aegypti) ДДТ қолдану арқылы жойылған болатын. Бұл, негізінен, үйлердің ішкі қабырғаларына ДДТ шашылғандықтан, онда тынығатын масаларды өлтіру және безгекке қарсы күрес мақсатында жасалған болуы мүмкін. Сары қызылша масасы да көбінесе ғимараттардың ішінде кездеседі, сондықтан ол да зардап шеккен болуы мүмкін. Азия жолбарысы масасы адам тұратын жерлерге жақын демалатындықтан, басқа екі түрге қарағанда үстемдік танытады. Дегенмен, басқа жағдайларда, мысалы Флоридада, сары қызылша масасы Азия жолбарысы масасымен ығыстырылғанда, бұл түсінікке сәйкес келмейді. Басқа гипотезалар личинкалардың көбейетін суларындағы бәсекелестік, метаболизм мен репродуктивті биологиядағы айырмашылықтар, немесе спорозоандарға (Apicomplexa) жоғары сезімталдық болуы мүмкін. Көшіп келіп, басқа бір түрді ығыстырған – А. albopictus, ол Гуамдағы Ае. guamensis масасын жойды. Азия жолбарысы масасының адамдармен тығыз байланыста болуы үй масасымен (Culex pipiens) салыстырылады. Биологиялық айырмашылықтардың қатарында, Culex pipiens үлкен көлемдегі суларда көбейеді және суыққа төзімдірек. Осыған байланысты, екі түрдің арасында айқын бәсекелестік немесе ығыстыру орын алмайды. Зика вирусын таратуда Ае. albopictus-тың роліне қатысты бірнеше дәлелдер бар, бұл вирус негізінен туысқан Ае. aegypti арқылы таралады. Азия жолбарысы масасы Еуропа құрлығында Чикунгунья қызуының алғашқы ошағында вирусты таратқан. Бұл ошақ 2007 жылдың жазында Италияның Равенна провинциясында тіркелді және 200-ден астам адамға жұқтырды. Көрініп тұрғанындай, Чикунгунья вирусының мутацияланған штамдары Ае. albopictus арқылы өте тиімді таратылады, сондықтан Азия жолбарысы бар аймақтарда аурудың қайта таралуынан қауіптеніледі. Эксперименттік деректер мен ықтималдық бағалауларға сүйене отырып, жәндіктер арқылы ЖИТС-тің механикалық немесе биологиялық жолмен таралу мүмкіндігі дерлік жоқ.

Ae. albopictus can outcompete and even eradicate other species with similar breeding habitats from the very start of its dispersal to other regions and biotopes. In Kolkata, for example, it was observed in the 1960s that egg depositing containers were being settled by the Asian tiger mosquito in city districts where the malaria mosquito (genus Anopheles) and yellow fever mosquito (Aedes aegypti) had both been eliminated by the application of DDT. This may be because primarily the inner walls of the houses were treated with DDT to kill the mosquitoes resting there and fight the malaria mosquito. The yellow fever mosquito also lingers particularly in the inside of buildings and would have been also affected. The Asian tiger mosquito rests in the vicinity of human dwellings would therefore have an advantage over the other two species. In other cases where the yellow fever mosquito was repressed by the Asian tiger mosquito, for instance in Florida, this explanation does not fit. Other hypotheses include competition in the larval breeding waters, differences in metabolism and reproductive biology, or a major susceptibility to sporozoans (Apicomplexa). Another species which was suppressed by the migrating Ae. albopictus was Ae. guamensis in Guam. The Asian tiger mosquito is similar, in terms of its close socialization with humans, to the common house mosquito (Culex pipiens). Among other differences in their biology, Culex pipiens prefers larger breeding waters and is more tolerant to cold. In this respect, no significant competition or suppression between the two species likely occurs. There is some evidence supporting the role of Ae. albopictus in the transmission of Zika virus, which is primarily transmitted by the related Ae. aegypti. The Asian tiger mosquito was also the transmitter of the virus in the first outbreak of Chikungunya fever on the European continent. This outbreak occurred in the Italian province of Ravenna in the summer of 2007, and infected over 200 people. Evidently, mutated strains of the Chikungunya virus are being directly transmitted through Ae. albopictus particularly well and in such a way that another dispersal of the disease in regions with the Asian tiger mosquito is feared. On the basis of experimental evidence and probability estimates, the likelihood of mechanical or biological transmission of HIV by insects is virtually nonexistent.

Жануарлар үшін

Жолбарыс масасы ветеринария үшін маңызды. Мысалы, жолбарыс масалары Dirofilaria immitis паразиттік дөңгелек құртты таратады, ол иттер мен мысықтарда жүрек жеткіліксіздігіне себеп болады.

Бүйректілер үшін

Вольбахия инфекциясы – бүгінгі күні буынтықтылар арасында ең көп таралған инфекция, және буынтықтылардың 40%-дан астамы оған шалдыққан. Вольбахия ата-анадан ұрпаққа немесе жұптасу кезінде бір организмнен екіншісіне берілуі мүмкін. Вольбахия Ae. albopictus масасында әйелдердің өнімділігіне тигізетін әсерінің нәтижесінде оңай таралады.

Цитоплазмалық үйлесімсіздік

Табиғи ортада Вольбахия мен Азиялық жолбарыс масалары симбиоздық қарым-қатынаста болады, сондықтан екі түр де бір-бірінен пайда көреді және бірге эволюциялай алады. Вольбахия мен оның иесі арасындағы қарым-қатынас әрқашан өзара тиімді болғанымен келмеген, себебі Drosophila популяцияларында бұрын жұқтырған аналықтардың өнімділігі төмендеген, бұл Вольбахияның уақыт өте келе эволюциялап, жұқтырған жекелері көбірек көбейтуге бейімделгенін көрсетеді. Вольбахияның аналық арқылы мұрагерлік механизмі цитоплазмалық қақтығыс деп аталады. Бұл еркек және әйел гаметаларын өзгертеді, кейбір жекелерінің жұптасуына мүмкіндік бермейді. Цитоплазмалық қақтығыстың себебі толыққанды белгілі болмаса да, Вольбахия инфекциясы жұқтырған аналықтарға артықшылық береді, олар жұқтырған немесе жұқтырмаған еркектермен жұптаса алады. Алайда, жұқтырған еркектер жұқтырмаған аналықтармен көбейе алмайды. Сондықтан, уақыт өте келе, Вольбахияға ұшыраған популяцияда жұқтырған жекелерінің саны көбейіп, ақырында барлық жекелері жұқтырылады, өйткені сәтті көбейе алмайтын еркектер келешек ұрпаққа үлес қоса алмайды. Бұл популяция алмасу деп аталады, онда популяцияның жалпы генотипі жаңа генотиппен ауыстырылады. Бұл Азиялық жолбарыс масалары популяциясының Вольбахиямен жұқтырылған жекелерінің саны инфекцияның таралу жиілігіне байланысты өзгере алатынын көрсетеді. Вольбахияның бір иеден екіншісіне таралу қабілетіне байланысты, ол популяцияның орташа генотипін өзгерте алады, бұл популяцияның басқа жақын популяциялармен ген ағынын азайтуы мүмкін.

Бір бағыттағы цитоплазмалық үйлесімсіздік

Цитоплазмалық үйлеспеушіліктің осы түрі, жұқтырған еркек жұқтырмаған анамен сәтті көбейе алмайтын жағдайда, бір бағытты цитоплазмалық үйлеспеушілік деп аталады. Бұл Wolbachia бактериясы сперматозоидтардың даму кезінде әкелік хромосомаларды өзгертуі салдарынан ұрықтың дамуында осы ұрпақтарға қиындықтар тудырады.

Екі бағытты цитоплазмалық үйлесімсіздік

Сонымен қатар, екі бағытты цитоплазмалық үйлеспеушілік, Wolbachia-ның бір штаммын тасымалдаған жұқтырған еркек, Wolbachia-ның басқа штаммын тасымалдаған жұқтырған әйелмен көбейгенде пайда болады. Бұл да көбеюдің сәтсіздігіне алып келеді. Екі бағытты цитоплазмалық үйлеспеушілік Ae. albopictus және басқа инфекция тасымалдаушылары популяцияларының эволюциясына да әсер етеді. Себебі Wolbachia-дағы екі бағытты цитоплазмалық үйлеспеушілік тірі қалуға жарамсыз ұрпақтар тудырады, екі популяция арасындағы гендер ағынын төмендетеді, бұл әрі қарай түр пайда болуына ұшырауы мүмкін.

Бақылау және басу

А. albopictus-ты басу немесе бақылау өте қиын, себебі ол түрлі ортаға тамаша бейімделуге, адамдармен тығыз байланыста болуға және оның көбею биологиясына ие. Жұқпалы ошақтарды шектеу әдетте халық денсаулығы қызметтері арқылы жүзеге асырылады, бұл үшін аумақтық кешенді бақылау жоспарлары қолданылады, олардың мақсаты – халықтың алаңдауын азайту және вирустық жұқтыру қаупін төмендету. Мұндай жоспарларға әртүрлі шаралар кіреді, соның ішінде энтомологиялық бақылау, қоғамдық және жекеменшік жерлерде личинкаға қарсы өңдеу, ақпараттық науқандар және жұқпалы вирустар анықталған аймақтарда ересек масаларға қарсы өңдеу. Бұл түрдің таралуы мен орнығуын болдырмау үшін тиімді бақылау немесе қадағалау маңызды. Порттарды, импортталған өсімдіктер сақталатын қоймаларды және шина жинақтарын бақылаудан бөлек, тас жолдар мен теміржол стансаларындағы демалыс алаңдарын да тиісті әдістермен бақылау қажет.

Тұрақты суды шығару

Азиялық жолбарыс масаларын бақылау олар жұмыртқа салатын жерлерді жоюдан басталады, бұл жерлер адамдарды шаққан орындардан алыс емес, себебі олар нашар ұшады, өмір бойында шамамен бірдей радиуста ұша алады. Үш күннен астам сақталған су тобырлары, қисайған немесе бітелген шатырлар, су жинайтын ескі шиналар, қоқыстар және кез келген басқа да ықтимал ыдыстар немесе тұрып қалған су жиналатын орындар құйылып немесе алынып тасталуы керек. Құстарға арналған су ванналары, су ағып кіретін жерлер, гүл шоқтарындағы су, ағаштардың түйіндері және су жиналатын басқа да жарықтар құммен немесе ұсақ құмтаспен толтырылуы керек, осылайша масалар оларға жұмыртқа салмайды. Бассейндердегі, су жиналатын алаңдардағы және басқа да тоқтатылмайтын немесе төгілмейтін суларға тиісті белгіленген инсектицидтермен немесе Bacillus thuringiensis israelensis (Bti) препаратымен мерзімді түрде өңдеу жүргізілуі мүмкін, олар көбінесе донат пішіндес "шаян дөңгелектері" түрінде болады. Bti масалардың және кейбір басқа да қос қанаттылардың дернәсілдерін өлтіруге тиімді токсиндерді өндіреді, ал басқа организмдерге дерлік ешқандай әсер етпейді. Bti препараттары шаруашылық, бақша және бассейн тауарларын сататын дүкендерде оңай қолжетімді. Ағын сулар масалардың көбею ортасы бола алмайды, ал суда шабақ балықтары болса, ол көбінесе мәселе тудырмайды, себебі балықтар маса дернәсілдерін жейді.

Құсбегілер

Ересек және нимфалық ішекқуыштар масалардың биологиялық бақылауы ретінде ұсынылған. Ішекқуыштардың нимфалары, кем дегенде зертхана жағдайында, масалардың дернәсілдерін жейді, бірақ жабайы ішекқуыштардың тамақтануын зерттеулер масалардың нимфалардың тамақтану рационының бір бөлігі екенін көрсетпеді. Еуропадағы ересек ішекқуыштардың тамақтануын зерттеу ересек масалардың маңызды тағамдық көз емес екенін көрсетті.

Овитраптар

Қалай болғанда да, жолбарыс масаларының болуын және оларды бақылау бағдарламаларының тиімділігін қадағалау үшін тиімді бақылау маңызды. Овитраптар әдетте *Ae. albopictus* мониторингі үшін қолданылады. Олар су бетінде қалқып жүзетін пенополистирол блоктары немесе су бетімен жанасатын кішкентай ағаш кесекшелері бар қара су ыдыстары. Ана жолбарыс масалары осы беттерге жұмыртқалайды. Зертханада осы жұмыртқаларды немесе олардан шыққан дернәсілдерді анықтау арқылы маса түрлерінің болуын және мөлшерін бағалауға болады. Жұмыртқа салмаққа келген масаларды ұстайтын жабысқақ пленкасы бар (жабысқақ тұзақтар) овитраптардың осы нұсқалары талдауды әлдеқайда оңай және жылдам етеді, бірақ оларды қолдану қиын. Овитраптардың нәтижелері көбінесе өзгереді және басқа жұмыртқа салмаққа келтіретін су көздерінің болуына байланысты. Сондықтан оларды көп мөлшерде және басқа мониторинг әдістерімен бірге қолдану ұсынылады. Бүгінгі күнгі күйі Азия жолбарыс масаларына арналған тиімді тұзақтар аз. Басқа маса түрлерін ұстайтын тұзақтар жолбарыс масаларын тиімді ұстай алмайды. Өлімге әкелетін овитрап деп аталатын овитрап түрі *Ae. albopictus* үшін көбейетін ортаны еліктейді, сондай-ақ мониторинг құралы ретінде де жұмыс істейді, бірақ оған масалар кіргенде оларға зиянды, бірақ адамдарға зиян келтірмейтін химиялық заттар қосылған. Бұл тұзақтар кейбір елдерде *Aedes* масаларының популяциясын бақылауда сәттілікке жеткен. Жақында *Ae. albopictus*-тың көп санын ұстайтын жаңа тұзақ түрі табылды. Бұл құрылғы желдеткіш көмегімен аммиак, май қышқылдары және сүт қышқылдарынан тұратын жоғары бағытталған ауа ағынын жасайды, ол адам денесінің иісі мен құрамына ұқсас. Көмірқышқыл газы қосылғанда тұзақтың тиімділігі артады. Бұл ересек жолбарыс масаларын ұстауға және мысалы, ұсталған масалардағы вирустардың болуын тексеруге қолайлы құрал бар екенін білдіреді. Бұрын масаларды зерттеу үшін еріктілерден жинау қажет болды, бұл эпидемия кезінде әсіресе этикалық мәселе тудыратын еді. Жақындағы зерттеулер сондай-ақ бұл тұзақ түрі бақылау құралы ретінде де қолданылуы мүмкін екенін көрсетді; Италияның Чезена қаласындағы зерттеуде тұзақтар орнатылған жерлерде жолбарыс масаларының шағуы азайды. Аминқышқылының алмасуындағы мутация Сингапурдағы *A. albopictus*-та ең көп таралған вольтажға сезімтал натрий каналы болып табылады. *Ae. albopictus*-қа жақын туыс *Ae. aegypti*-нің жасанды *Wolbachia* инфекциясымен зарарланғанда, ол жұқпалы вирус – денгені жұқтыра алмайды, бірақ *Wolbachia* инфекциясын басқа популяцияларға таратуға қабілетті. Бұл *Ae. albopictus* және басқа да масалардың ауруларын бақылауда көптеген жаңалықтарға әкелуі мүмкін.

In any case, an efficient surveillance is essential to monitor the presence of tiger mosquitoes and the effect of control programs. Ovitraps are normally used for the monitoring of Ae. albopictus. They are black water containers with floating Styrofoam blocks or small wooden paddles that are in contact with the surface of the water. Female tiger mosquitoes lay their eggs on these surfaces. Through the identification of these eggs or of the larvae that hatch from these eggs in the laboratory, the presence and abundance of mosquito species can be estimated. Versions of these traps with an adhesive film (sticky traps) that catch the egg depositing mosquitoes make the analysis much easier and quicker, but are more complicated in terms of handling. The results of ovitraps are often variable and depend on the availability of alternative egg depositing waters. Due to this, it is best to use them in large numbers and in conjunction with other monitoring methods. To date, few effective traps for adult Asian tiger mosquitoes are available. Those traps that catch other species of mosquitoes do not catch tiger mosquitoes efficiently. A form of an ovitrap called a lethal ovitrap mimics the breeding site for Ae. albopictus just like the monitoring tool, but it has the added benefit of containing chemicals that are toxic to the mosquitoes when they enter, but do not harm humans. These traps have had success in some countries to control Aedes mosquito populations. A new trap type has now been shown to catch significant numbers of Ae. albopictus. This device, with the help of a ventilator, produces an upward air current of ammonia, fatty acids, and lactic acids that takes a similar form and smell of a human body. With the addition of carbon dioxide, the efficacy of the trap is increased. This means a suitable tool is available for trapping adult tiger mosquitoes, and for example, examining the existence of viruses in the trapped mosquitoes. Previously, the mosquitoes had to be collected from volunteers to be studied, which is ethically questionable, especially during epidemics. Recent research also indicates this trap type may also have a use as a control tool; in a study in Cesena, Italy, the number of biting tiger mosquitoes was reduced in places where traps were installed. An amino acid substitution mutation – – is overwhelmingly the most common voltage gated sodium channel in A. albopictus in Singapore. Ae. aegypti individuals, a close relative of Ae. albopictus, with an artificial Wolbachia infection, cannot transmit dengue, an infectious virus, but they can pass on the Wolbachia infection to other populations. This could lead to many more discoveries in disease control for Ae. albopictus and other mosquito species.