Кіріспе
Жәндіктерді қайтаратын зат – (көбінесе "жәндік спрейі" деп те аталады) – бұл жәндіктерді (және жалпы бунақ аяқтыларды) теріге, киімге немесе басқа беттерге қондырудан немесе оларға өрмелеуден сақтау үшін қолданылатын зат. Жәндіктерді қайтаратын заттар безгек, Лайм ауруы, денге қызуы, бубондық оба, өзен соқырлығы және Батыс Нил қызуы сияқты жәндіктер (және басқа да бунақ аяқтылар) арқылы таралатын аурулардың алдын алуға және таралуын бақылауға көмектеседі. Ауру тасымалдаушы зиянкестерге маса, шыбын, біте сияқты жәндіктер және кенелер (арахнидтер) жатады. Кейбір жәндіктерді қайтаратын заттар инсектицидтер (жәндіктерді өлтіретін заттар) болып табылады, бірақ көпшілігі жәндіктерді қорқытып, оларды ұшырып немесе қашып кетуге мәжбүр етеді. Кез келген мөлшері орташа өлімдік дозаға жеткенде өлімге алып келеді, бірақ инсектицид ретінде жіктелу тіпті төмен дозада да өлімді білдіреді.
An insect repellent (also commonly called "bug spray") is a substance applied to the skin, clothing, or other surfaces to discourage insects (and arthropods in general) from landing or climbing on that surface. Insect repellents help prevent and control the outbreak of insect borne (and other arthropod bourne) diseases such as malaria, Lyme disease, dengue fever, bubonic plague, river blindness, and West Nile fever. Pest animals commonly serving as vectors for disease include insects such as flea, fly, and mosquito; and ticks (arachnids). Some insect repellents are insecticides (bug killers), but most simply discourage insects and send them flying or crawling away. Nearly any would be fatal upon reaching the median lethal dose, but classification as an insecticide implies death even at lower doses.
Тиімділігі
Синтетикалық репелленттер көбінесе "табиғи" репелленттерге қарағанда тиімдірек және/немесе ұзақ әсер етеді. Шыбын шағудан қорғану үшін АҚШ-тың Ауруларды бақылау орталығы (CDC) DEET, икаридин (пикаридин, KBR 3023), лимон эвкалипт майы (параментан диол немесе PMD), IR3535 және 2-ундеканон қолдануды ұсынады, бірақ активті ингредиенттің жоғары пайызы ұзақ қорғаныш береді. 2015 жылы Нью-Мексико штаты университетінің зерттеушілері 10 коммерциялық өнімді шыбын-шіркейлерді қайтарғыш ретінде тиімділігіне қарай сынақтан өткізді. Зика вирусын тарататын Aedes aegypti масасына қарсы 240 минуттық сынақ кезеңінде DEET-і жоқ бір ғана репеллент күшті әсер көрсетті: лимон эвкалипт майынан жасалған репеллент. DEET бар барлық шыбын-шіркейлерге қарсы репелленттер белсенді болды. 2004 жылғы салыстырмалы зерттеуде IR3535, Aedes aegypti және Culex quinquefasciatus масаларына қарсы қорғануда DEET-тен кем емес, тіпті жақсы нәтижелер көрсетті. Дегенмен, басқа дереккөздер (неміс дәрігерлер мен фармацевттер қауымдастықтарының ресми жарияланымдары) керісінше айтады және DEET әлі де ең тиімді зат екенін, ал малярия аймақтарында болу үшін оны таңдау қажет екенін, ал IR3535 әсері шамалы екенін мәлімдейді. Алайда, кейбір өсімдік негізіндегі репелленттер де тиімді болуы мүмкін. Эфир майларынан жасалған репелленттердің тиімділігі қысқа уақытқа созылуы мүмкін. Тәуелсіз тұтынушылар ұйымы жүргізген сынақтарда DEET немесе икаридин бар репелленттер "табиғи" активті ингредиенттері бар репелленттерге қарағанда тиімдірек екені анықталды. Барлық синтетикалық репелленттер алғашқы 2 сағатта 100%-ға жуық тиімділік көрсетті, ал табиғи репелленттер алғашқы 30-60 минутта ең тиімді болды және бірнеше сағат бойы тиімділігін сақтау үшін қайта қолдану қажет болды. Мысықтар үшін жоғары уытты болса да, перметрин киімге, жабдыққа немесе төсек торларына шыбын-шіркейден қорғану үшін қолдануға ұсынылады. CDC-нің бұрынғы есебінде лимон эвкалипт майының басқа өсімдік негізіндегі емдеулерге қарағанда тиімдірек екені, ал тиімділігі DEET-тің төмен концентрациясына ұқсас екені анықталды. Алайда, 2006 жылы жарияланған зерттеуде, қақпақ және далалық сынақтар нәтижесінде 40% лимон эвкалипт майы бар өнімнің DEET-тің жоғары концентрациялы өнімдерімен бірдей тиімді екені анықталды. Зерттеулер сонымен қатар ним майының шыбын-шіркейлерді 12 сағатқа дейін қайтаратынын көрсетті, соның ішінде Aedes aegypti масасын қайтаруда да тиімді, бірақ 30-60 минуттан кейін қайта қолдану қажет. Сонымен қатар, дыбыс өндірісіне, әсіресе ультрадыбысқа (естілмейтін жоғары жиілікті дыбыстарға) негізделген жәндіктерді қайтаруға арналған өнімдер де бар. Алайда, АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен көптеген университеттер жүргізген зерттеулер бұл электрондық құрылғылардың тиімсіз екенін көрсетті.
Адам үшін
Балаларда репелленттерге қолайсыз реакциялардың қаупі жоғары болуы мүмкін, себебі олардың оған ұшырау деңгейі жоғары болуы мүмкін. Балалардың кездейсоқ түрде көзге тиюі немесе жұтып алуы мүмкін. Жалпы химиялық заттарға ұшыраған кездегідей, жүкті әйелдер мүмкіндігі шектеулі болса да, репелленттерге ұшыраудан сақтануға тырысуы керек, себебі ұрық осал болуы мүмкін. Кейбір сарапшылар DEET және күннен қорғайтын кремдер сияқты химиялық заттарды бір уақытта қолдануға кеңес бермейді, өйткені бұл DEET-тің теріге сіңуін күшейтеді. Канадалық зерттеуші, Манитоба университетінің фармацевтика факультетінің профессоры, шыбын-шіркейлер туралы зерттеу жүргізген Сяочен Гу, DEET-ті 30 минуттан кем емес кейін қолдануға кеңес береді. Гу сондай-ақ, теріге уқалап жағылатын лосьондардың орнына, "молекулаларды теріге күштеп енгізбейтін" спрейлерді қолдануды ұсынады. Қолданылатын репеллент өніміне қарамастан, қолданар алдында жапсырманы оқып, нұсқауларды мұқият орындау ұсынылады. Репелленттерді қолдану жөніндегі нұсқаулар елден елге өзгеше болуы мүмкін. Кейбір жәндіктерден қорғайтын құралдарды кішкентай балаларға қолдануға ұсынылмайды. Корнелл университетінің кооперативтік кеңейту кеңселерінің Пестицидтер туралы ақпараттық жобасы былай демелі: "Эверглейдс Ұлттық паркінің қызметкерлері DEET-ке көп ұшыраған жағдайда, ұйқысыздық, көңіл-күйдің өзгеруі және когнитивтік функцияның нашарлауы сияқты мәселелерге көбірек бейімделген, олар аз ұшыраған әріптестерімен салыстырғанда". EPA цитронелла майының уыттылығы аз немесе мүлдем жоқ екенін және 60 жылдан бері жергілікті жәндіктерден қорғау үшін қолданылып келе жатқанын мәлімдейді. Алайда, EPA цитронелланың кейбір адамдарда терінің тітіркенуіне және дерматитке әкелуі мүмкін екенін де айтады. Канадалық реттеуші органдардың цитронеллаға негізделген репелленттерге қатысты алаңдаушылығы негізінен токсикологиялық деректердегі жетіспеушіліктерге байланысты, оқиғаларға емес. Еуропалық Одақ елдерінде 98/8/EC регламентінің іске асырылуы, көбінесе Биоцидтік өнімдер туралы директива деп аталады, еуропалық тұтынушыларға қолжетімді жәндіктерден қорғайтын құралдардың санын және түрін шектеді. Өндірушілер ЕО органдарына құжаттарды ұсыну үшін белсенді ингредиенттердің шағын ғана тізімін қолдады. Жалпы, DEET, икаридин (саудалық атауы Saltidin және бұрын Bayrepel немесе KBR3023 деп аталған), IR3535 және цитриодиол (p-ментан-3,8-диол) құрамындағы препараттар ғана қолжетімді. Цитронелла, ним майы және шөптік экстракттар сияқты көптеген "табиғи" жәндіктерден қорғайтын құралдар тиімділігінің төмендігіне байланысты ЕО-да жәндіктерден қорғайтын құрал ретінде сатуға рұқсат етілмейді; бұл олардың басқа мақсаттар үшін сатылуына кедергі келтірмейді, егер жапсырмада олар биоцид (жәндіктерден қорғайтын құрал) екендігі көрсетілмесе.
Басқа жануарларға әсері
2018 жылғы зерттеуде Икаридиннің саламандралардың дернәсілдеріне жоғары уытты екендігі анықталды, авторлар осы дозаларды консервативті деп атады. LC50 стандарты осы нәтижеге келу үшін толыққанды жеткіліксіз болып табылғаны анықталды. Перметрин мысықтар үшін өте уытты, бірақ иттер мен адамдар үшін емес.