Кіріспе
Көсеге тұқымдас қоңыздардың бір түрі
Culicoides imicola (Culicoides imicola Kieffer, бұрынғы атауы C. pallidipennis Carter) – көк тіл ауруы вирусын (BTV) және африкалық жылқы ауруы вирусын тарататын Ceratopogonidae тұқымдасының бір түрі. Бұл түр Африка, Азия және Еуропада кездеседі. Дегенмен, олардың мөлшері 8-ден 145-ке дейін өзгереді. Спайкулалар – жыныс мүшелерінен өсіп шығатын ине тәрізді ұзын тікендер.
Тарату
Тарихи тұрғыдан алғанда, Culicoides imicola Африка мен Оңтүстік-Батыс Азияда табылған, бірақ олардың таралу аймағы кеңейіп келеді, себебі адамның әрекеті осы таралуға ықпал етіп отыр. Ірі қара мал мен C. imicola арасындағы байланысқа байланысты, C. imicola ірі қара мал көп шоғырланған жерлерде кездеседі. Шаруашылықтардағы суару, топырақты ылғалдырақ және тұруға қолайлырақ етеді, соның нәтижесінде C. imicola популяциясының өсуіне жағдай жасалады.
Тіршілік ету ортасы
Culicoides-тің басқа түрлерінен өзгеше, C. imicola түрi бірнеше зерттеуде құрғақ ортаны қалауға бейім екені анықталды. Бұған ықтимал себеп – C. imicola қуыршақтары суға батып өлуге аса сезімтал, сондықтан олардың жұмыртқалары ағын су жоқ жер беттеріне жиі салынады. Дегенмен, дернәсілдер ылғалды топыраққа мұқтаж болғандықтан, құрғақ және ылғалды жерлер арасында белгілі бір тепе-теңдік сақталады.
Биіктігі мен жер бедері
Сицилияда жүргізілген зерттеуде C. imicola толқынды немесе жоғалымды аймақтарда қоныстанбайды. Олардың орнына, шамамен 200 метрлік төменгі биіктіктегі тегіс жазықтарды ұнатады. Бұл себебі, тіктеп өрлейтін жерлердегі жылдам кебу топырақтың құрғауына алып келеді, бұл дерлік дамуға кедергі келтіреді. Тағы да тексерулер көрсеткендей, олардың таралуына ең басты фактор – биіктік емес, қолайлы климат және толыққанды қоректік заттарға толы топырақ.
Таксономия
Culicoides bolitinos, бұрын C. imicola-мен бір түр деп есептелген, қазір жеке, бірақ тығыз байланысты түр ретінде мойындалды. Лабораториялық жағдайда сынағанда, 20 °C температурада жұмыртқадан ересек шығуына дейін 2 айға дейін, 25 °C температурада 21 күнге дейін, ал 28 °C температурада 16 күнге дейін уақыт кететіні анықталды. Дегенмен, температура жоғарылағанда шайқау саны азайды және өнімділіктің өзгеруі күшейді. Қызықтысы, қуыршақтан аналыққа қарағанда көбірек аталық шығады, бірақ нақты себептері белгісіз. Мүмкін, аналық дернәсілдерінің өлім көрсеткіші жоғары, немесе жыныс арақатынасы температураға байланысты болуы мүмкін.
Азық-түлік ресурстары
Culicoides imicola, көптеген басқа да қан соратын шыбыршықтар сияқты, жануарлардың қанымен қоректенеді. Африкада C. imicola жылқы, сиыр және қойдың қанын соратыны белгілі. Дегенмен, олардың тамақтану қалаулары Еуропада жан-жақты зерттелмеген, бірақ Африкадағыдай болуы мүмкін.
Белсенділік
Culicoides түрлерінің әртүрлі жағдайлардағы қызметі айқын түрде өзгереді. Кенияда жасалған зерттеуде Culicoides imicola жел жылдамдығы секундына үш метрден жоғары болғанда толығымен белсенділігін тоқтатып қояды. Басқа көптеген Culicoides түрлері сияқты, Culicoides imicola да түнгі уақытта белсенді болады және салқын температурада одан да жақсы қызмет етеді.
Адамдармен өзара іс-қимыл
Culicoides imicola және адамдар әдетте тікелей байланысқа түспейді, бірақ олар сиыр, жылқы және қой сияқты көптеген шаруашылық жануарларына жұқпалы ауруларды тарататын көшбасшы ретінде әрекет етеді. Бұрын АХС (Африка жылқы ауруы) тек белгілі бір кезеңдерде ғана, екі жылдан аспайтын уақыт аралығында кездесетін. Дегенмен, кейде ол 5 жылдан аса уақыт бойы сақталуы мүмкін. Климаттың өзгеруі салдарынан C. imicola жыл бойында кездесуі АХС-тың ұзаққа созылуына себеп болуы мүмкін деп саналады.
Климаттың өзгеруінің рөлі
Дәстүрлі түрде Culicoides imicola субтропикалық Азия мен Африкада табылған. Бірақ, климаттың өзгеруі салдарынан, олар Еуропаға, тіпті Швецияға дейін тарады. Егер эпидемиологиялық бақылау шаралары күрт жақсарылмаса, қазіргі уақытта 20 жылда бір рет болатын көк тіл ауруының жарылысы ғасыр ортасына қарай, ең оңтайлы климат өзгеру сценарийлерін ескермегенде, бес немесе жеті жылда бір рет қайталанатын болады.
Еуропа
C. imicola-ның Африка және Азиядағы дәстүрлі Ескі әлем аймағынан тысқары таралуы, жақын арада орбивирустың кеңінен таралуына қауап тудыруы мүмкін. Қазірдің өзінде ол Испания, Португалия және бірнеше грек аралдарында кеңінен таралған; осы аймақтардың климаты солтүстік Еуропаға қарағанда әлдеқайда жылы. Егер температура көтерілуін жалғастырса немесе шамамен бір деңгейде қалып отырса, осы вирустық тасымалдаушылардың таралуына тиісті дайындық жасалып, олармен күресу қажет. Еуропаға әсер ететін басқа түрлерге C. obsoletus, C. pulicaris, C. nubeculosus және C. schultzei жатады.
Ересектердің тіршілік етуі мен таралуы
Әр түрлі температураға бейімделген Culicoides imicola төмен температурада әртүрлі тіршілік ету қабілетін көрсетті, бірақ жоғары температурада бұл қабілет шамалы болды. 24 °C температурада бейімделген шыбындар төмен температурада (6 °C) жақсырақ тіршілік етті, ал 29 °C температурада 3 °C-тан жоғары температураны көтере алмады. Дегенмен, жоғары температурада едәуір айырмашылық байқалмады, себебі 42 °C-қа жеткенде, шыбындардың көп бөлігі қырылды. Температураның тіршілік етуге тигізетін маңызды әсеріне байланысты, климаттың өзгеруі C. imicola-ның таралу аймағы мен санына өзгерістер енгізді.
Болашақтағы зерттеулер
C. imicola туралы әлі де көп нәрсе түсінікті болып тұр. Отбасының құрамындағы көптеген жақын түрлердің болуына байланысты, түрлерді шатастырмау үшін әрқайсысын жеке-жеке анықтау өте маңызды. Олардың дернәсіл сатысындағы температуралық шектері де қызығушылық тудырады, себебі бұл олардың бүкіл әлемде таралуын қосымша түсіндіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, зертхана жағдайларында дала жағдайларын қайта жасай алмау қиындықтарына байланысты, олардың өмірлік циклын толығырақ зерттеу үшін тағы да зерттеулер қажет.