Кіріспе

Шегірткелер туысы – шегірткелер туысы (айтқыр шегіртке деп те аталады) – бастапқыда тропикалық және субтропикалық аймақтарда таралған, бірақ қазір Антарктидадан басқа барлық құрлықтарда кездесетін шегірткелер туысы. Кейбір түрлер адам қызметі арқылы тарады: әсіресе жауапсыз түрлердің бірі – Aedes albopictus, 1980-ші жылдары қолданылған шина саудасы арқылы Америкаға, оның ішінде АҚШ-қа тарады. Алғаш рет неміс энтомологы Иоганн Вильгельм Мейген 1818 жылы сипаттап, атады. Туыстың атауы ежелгі грек тіліндегі «аэдес» (ἀηδής) сөзінен шыққан, ол «жағымсыз» немесе «керексіз» деген мағына береді. Aedes туысының типтік түрі – Aedes cinereus.

Жүйелілік және филогенезия

Бұл туыс 1818 жылы Иоганн Вильгельм Мейген атайды. Туыс атауы ежелгі грек тіліндегі ἀηδής (aēdēs) сөзінен шыққан, ол "жағымсыз" немесе "қорқынышты" деген мағына береді. Тарихи тұрғысынан қарағанда, туыста 700-ден астам түр бар (Aedes түрлерінің тізімін қараңыз). Туыс бірнеше кіші туыстарға бөлінген (Aedes, Diceromyia, Finlaya, Stegomyia және т.б.), олардың көпшілігі кейбір ғалымдар тарапынан жақында толық туыс деңгейіне көтерілді. Классификация 2009 жылы жаңартылды.

Сипаттамалары

Аид шыбын-шіркейлері денелері мен аяқтарында көзге түсетін қара және ақ іздері болғандықтан ерекше көзге шалынады. Көптеген басқа шыбын-шіркейлерден айырмашылығы, олар тек күндіз белсенді болып, шағады. Шағудың ең белсенді уақыты таңертеңгі сағаттар мен күн батқанға дейінгі кешкі уақыт.

Ауру таратушылар ретінде

Aedes тұқымдасының өкілдері көптеген вирустық инфекциялардың, оның ішінде денге қызуы, сары қызуы, Зика вирусы және чикунгунияның белгілі тасымалдаушылары болып табылады. Бұл инфекциялар Stegomyia кіші тұқымдасына жататын түрлер және A. aegypti және A. albopictus арқылы таралады. Бұл вирустармен жұғу көбінесе қызбамен қатар жүреді, ал кейбір жағдайларда энцефалитке алып келуі мүмкін, бұл өлімге соқтыруы мүмкін. Сары қызуға қарсы вакцина бар, ал маса шағудың алдын алу шараларына ДДТ сияқты инсектицидтер, маса тұзақтары, жәндіктерден қорғау құралдары, маса торы және генетикалық түрлендірілген жәндіктерді пайдалану арқылы зиянкестермен күресу кіреді. Полинезияда Aedes polynesiensis түрі адамның лимфалық филяриазын таратуға жауапты. Aedes-ті овитраптар арқылы анықтауға және бақылауға болады.

Тізбелеу

Сары қызылша кенесінің (Aedes aegypti) геномын Брод институты және Геномдық зерттеулер институты секвенирледі. Алғашқы жиын 2005 жылдың тамызында жарияланды; геномның жобалық тізбегі және алдын ала талдау 2007 жылдың маусым айында жарияланды. Түсіндірілген геном VectorBase сайтында қолжетімді. Aedes aegypti геномының жаңартылған және жетілдірілген нұсқасы 2018 жылы жарияланды.