Кіріспе

Музыкалық аспап
орыс аспаптары

Гармон (гармоникаға ұқсас, ағылшын тіліндегі гармоника сөзімен туыс), көбінесе гармошка деп аталады, орыс түймелі аккордеонның бір түрі, еркін қамыспен дыбыс шығаратын аспап. Гармонның оң жағында диатоникалық гамманың ноталарын ойнайтын екі қатар түймесі бар, ал сол жағында кемінде екі қатар түймесі бар, олар аспаптың тональдығындағы негізгі аккордтарды, сондай-ақ оның қатысты гармониялық минор тональдығын ойнайды. Көптеген аспаптарда пайдалы жарты ноталарды қамтитын қосымша оң жақ түймелері, басқа да байланысты тональдықтарда ойнауға арналған қосымша сол жақ аккордтары және бас мелодияларын ойнауды жеңілдету үшін бас түймелерінің қатары болады. Гармондар екі негізгі классқа бөлінеді: унисонорикалық, яғни әрбір түйме сопақшаны кеңейткенде де, қысқанда да бірдей нотаны немесе аккордты ойнайды; және бизонорикалық, онда нота сопақшаның қозғалыс бағытына байланысты өзгереді. Унисонорикалық типке мысалдар: ливенка (Ливны қаласының атымен, Орёл облысы), хромка ('хроматикалық'), Тула аккордеоны (Тула қаласының атымен) және тальянка ('итальяндық').

Орыс халық музыкасынан басқа, гармон Кавказ (осетин, грузин, черкес және т.б.) және Волга мен Урал аймақтарындағы мари халқы, сондай-ақ словен музыкасында маңызды музыкалық аспап болып табылады. Ол эстрадалық музыкада да қолданылады.

Оң қол

Асқын дыбысты клавиатура екі қатарды кезектестіре ойнауға мүмкіндік беретіндей етіп жасалған. Төменгі және жоғары октавалар үшін саусақ қою тәсілі бірдей, ал ортаңғы октавада өзгеше. Үш белгісіз нота сол қолдың оларды қамтитын аккордтарының орналасуын шағылыстыратын етіп орналастырылған.

Сол қол

Бас клавиатурасы негізгі мажор тональдығының аккордтарын сыртқы қатарға, бесіншілік шеңбер ретімен орналастырылған; гармониялық минор тональдығының негізгі аккордтары орта қатарға, ал еркін бас ноталары ішкі қатарға орналастырылған. Бір еркін бас белгісіз нотасы қосылған. Сондай-ақ, 36*36 гармон аккордеондарында үшінші қатар түймелер болады, олар көбірек белгісіз ноталар мен жоғары ноталарды, сондай-ақ көбірек еркін бас ноталарын қамтиды.

Ресейлік үлгілер

1830 жылдары Германиядан Ресейге аккордеон әкелінгеннен бастап, орыс шеберлері 19 және 20 ғасырларда түрлі жергілікті гармондарды ойлап тапты.

Хромка

Хромканы 1870 жылы Тула қаласында орыс музыканты Николай Белобородов ойлап тапты. Бұл унизонорлық (баян немесе пианино аккордеон сияқты) диатоникалық аккордеон, бірақ оң жақтағы пернетақтада әдетте g1♯, d2♯, f2♯ болатын екі немесе үш хроматикалық түймешік болды, содан аталған хромка. Ол Ресейде ең танымал және кең таралған түймелі аккордеонға айналды, сондықтан қазіргі ресейлік (советтік) гармондардың көпшілігі (әдетте Тула және Шуя зауыттарында жасалады) – хромкалар.

Тула гармоны

Тула гармоны (тульская гармонь, семиклапанка) – 1830 жылдардан бастап өндіріле бастаған алғашқы орыс аккордеоны. Оның оң жақтағы пернетақтасында бес немесе жеті түймешік болды, және батыс диатоникалық аккордеондар сияқты, тартқанда және итергенде әртүрлі дыбыстар шығарды. Осылайша, Тула гармоны екі толық диатоникалық октаваны қамтыды (C4-тен C6-ға дейін). Сол жақтағы бас пернетақтасында екі түймешік болды. Тула гармоны – барлық ресейлік диатоникалық екідауысты гармошкалардың (Саратов, Касимов және т.б.) негізі саналды.

Вятка гармон

Вятка гармоны (вятка, вятская гармонь) алғаш рет 19 ғасырдың ортасында Вятка губерниясының зауыттарында пайда болды. Ол хроматикалық унисонорикалық аспап болды, оң жағында фортепиано клавиатурасы, ал сол жағында екі бас батырмасы болған. Вятка гармоны Волга аймағы мен Кавказдағы көптеген ұлттық аккордеон түрлерінің прототипі болды (төменде қараңыз). Одан кейін орыс диатоникалық және хроматикалық аккордеондары жасалды: Елец "патшалық" гармоны (ол фортепиано клавиатурасымен жабдықталған, себебі орыс тілінде фортепианоны "патшалық" деп атайды), Белобородовтың "патшалық" гармоны (Тула шебері Чулков 1870 жылдары Белобородовтың жобасы бойынша жасаған, толық хроматикалық оң клавиатурасы бар және қазіргі заманғы фортепиано аккордеондарына ұқсайды) және тағы басқалары.

Саратов гармоны

Саратов гармоны (саратовская гармонь) – бас және аккорд түймелері ойналғанда дыңылдайтын қоңыраулары бар диатоникалық, екі жақты дыбыс беретін гармошка. Лидия Русланова осы гармошканың қосылуымен ән айтқан.

Ливенка

Ливенка (ливенка) немесе Ливенская гармошка (Ливенская гармошка) 1860-1870 жылдары Ливни қаласының (Орёл облысы) маңындағы заводтарда дамытылды.

Азия және Кавказ гармондары

Орыс гармондары тек орыстардың ғана емес, Ресей империясы мен Кеңес Одағының басқа да халықтарының арасында танымал болды. Көптеген ұлттық гармондар тула, вятка және хромка гармондарының негізінде жасалған, бірақ жергілікті ұлттық музыкалық дәстүрлерге бейімделіп өзгертілген. Ал кейбіреулері 20-шы ғасырда музыкалық фабрикаларда кәсіби түрде құрастырылған.

Волга, Урал және Сібір аймақтары

Мари гармоны (марла кармон) – Тула гармонының негізінде жасалған, жеті түймелі, диатоникалық, екі жақты дыбыс беретін аспап. Мари кога кармоны мен чуваш кубосы хромка негізінде құрылған.

Қауқас

Фандур немесе осетиндік аккордеон еуропалық аккордеон негізінде жасалған. Ол осетиндік халық музыкасының ерекшеліктерін ескере отырып құрастырылған және басқа кавказдық халықтардың музыканттары тарапынан қабылданып, бүкіл Кавказда кең таралды.

Шығыс аккордеоны

Шығыс баяны (восточная выборная гармоника) 1936 жылы Казань музыкалық зауытында ойлап табылды. Оның оң қолына арналған фортепиано клавиатурасы бар, бірақ ол фортепианодан сәл кіші, сондықтан ол фортепиано аккордеонын еліктейді. 1961 жылы Казань оны жаңартып, сол жақтағы клавиатура оң жақтағысын қайталайтындай етіп жасады, бірақ сол жақтағы түймелер тікбұрышты емес, түймелі аккордеондардағыдай дөңгелек. Бұл түр Әзірбайжан музыкасында танымал, онда оны qarmon деп атайды. Түркияда ол Нежат Озгүрдің жазбалары арқылы кеңінен тарады.

Грузия мен Армения

Грузия мен Арменияға 1830 жылдары Еуропадан, атап айтқанда Ресейден келді және халық музыканттары арасында бірден танымал болды. Әсіресе Тушетиде кең таралған, онда әнге сүйемелдеуші және жеке орындауға арналған аспап ретінде қолданылады. Гармонданың екі кішкентай түрі бар, олар – "the" және "The". Бұл аспап, әсіресе Грузияның тау халқы арасында кең таралған, өзіне тән дыбысымен ерекшеленеді. Ол әйелдер аспабы саналады, сондықтан қызға күйеуге шығарылар кезде көбінесе бузик сыйлаған. Ұлттық мерекелерде, фестивальдарда және тойларда кеңінен қолданылып, көбінесе ән мен би музыкасымен байланысты. Сонымен қатар, кейде жеке әуендер орындау үшін немесе доли (барабан), даира, диплипито және пандуримен бірге қолданылады. Грузия мен Арменияға 1830 жылдары Еуропадан келген, негізінен билерге сүйемелдеу үшін қолданылады.

Словения

Словенияда гармоника (Steirische Harmonika) дәстүрлі және заманауи музыкада кең таралған. Кейбір орындаушылар Еуропа мен Америка Құрама Штаттарында танымал болды. Словениялық ойнау стилі ресейлік стильден ерекшеленеді. Словенияда 300-ден астам танымал ансамбль бар, әдетте әр ансамбльде бірнеше әнші және аккордеоншы болады.