1918 жылғы Армения-Грузия қақтығысы

Кіріспе

1918 жылғы Грузия мен Армениядағы қарулы қақтығыс

Армения-Грузия соғысы – 1918 жылғы желтоқсанда жаңадан тәуелсіздік алған Грузия Демократиялық Республикасы мен Арменияның Бірінші Республикасы арасында, негізінен Тифлис губерниясының бұрынғы Борчалы (Лори) және Ахалкалаки аудандарын бақылау үшін болған қысқа мерзімді шекаралық дау. 1918 жылғы мамыр айында Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында Армения мен Грузия тәуелсіздіктерін жариялап, арадағы қысқа мерзімді одақты жойды. Грузия мен Армения екеуі де Лори және Ахалкалакиге талап етті, олардың халқының басым бөлігі армяндар еді. Шекаралық дау 1918 жылғы 7 желтоқсанда ашық әскери қақтығысқа ұласты. Армения күштері Грузияның астанасы Тифлис қаласына 10 шақырымға дейін жетіп, грузин әскерлері қарсы шабуыл ұйымдастыра алмады. Одақтас елдердің араласуы қақтығысты тоқтатуға мәжбүр етті. 31 желтоқсан күнгі түйінге дейін шайқастар жалғасты. Борчалы ауданында одақтастардың бақылауындағы бейтарап аймақ жарияланды, ол кейін екі мемлекет арасында бөлісті. Тифлис және Грузия бақылауындағы басқа да аймақтардың армян халқы соғыс кезінде де, соғыстан кейін де жаппай тұтқындалып, қуғын-сүргінге ұшырады. Армения Храми өзеніне дейінгі жерлерді басып алудың жоспарланған мақсатына жете алмады, соғыстың барлық кезеңі Грузияның бұрынғы бақылауындағы аумақта өтті. Соғыстың нәтижесі белгісіз деп есептеледі, армян тарапы армян аумақтарын сәтті азат еткенін, ал грузин тарапы басқындықтан сәтті қорғалғандарын мәлімдеді.

Ресей революциясы

Ақпан революциясынан кейін Ресейдің Уақытша үкіметі аймақты басқару үшін Арнайы Транскавказдық комитетті құрды. Бірақ, Қазан революциясынан соң, Арнайы Транскавказдық комитет 1917 жылғы 11 қарашада Тбилисиде орналасқан Транскавказ комиссариатымен алмастырылды. Комиссариат 1917 жылғы 5 желтоқсанда Осман империясымен Эрзинкандағы келісімге келді, ол Осман империясымен болған жергілікті қарулы қақтығысты тоқтатты. Комиссариат большевиктердің ықпалын басуға және сол арқылы Совет Ресейінен Транскавказдың тәуелсіздігіне қадам жасауға белсенді түрде тырысты. Осы мақсатта заң шығару органы – Транскавказдық Сейм құрылды, Комиссариат 1918 жылғы 23 қаңтарда большевиктердің Ресей Құрылтай жиналысын таратып жібергеннен кейін оған өкілеттіктерін тапсырды. Сепаратистік және большевиктерге қарсы бағыт, ақырында Транскавказдық Сеймді орталық үкіметпен қақтығысқа алып келді. 3 наурызда ресейліктер Брест-Литовск келісіміне қол қойды, бұл Ресейдің Бірінші дүниежүзілік соғыстан шығуының белгісі болды. Келісімде Ресей 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысында басып алған территорияларды қайтаруға келісті, тіпті бұл территориялар Армения және Грузия күштерінің тиімді бақылауында болғанына қарамастан. Осман империясы мен Сейм арасындағы Трапезонт бейбітшілік конференциясы 4 наурызда басталды және сәуір айына дейін жалғасты. Османдықтар Брест-Литовскіде берілген шығыс Анатолия провинцияларын қайта иеленгенін мойындау үшін Кавказдағы барлық талаптарынан бас тартуға дайын еді. Осы кезде Грузияның жетекші саясаткерлері Германиямен одақтасуды Грузияның Осман империясымен басылып қалмауының жалғыз жолы деп қарады. Осының салдарынан Грузияның Ұлттық кеңесі 26 мамырда Грузия Демократиялық Республикасының тәуелсіздігін жариялады және екі күннен кейін Германиямен Поти келісіміне қол қойып, өзін Германияның қорғауына алды. Келесі күні Мұсылман Ұлттық кеңесі Әзірбайжан Демократиялық Республикасының құрылғанын жариялады. Одақтастарынан көбінесе қолдаусыз қалған Армения Ұлттық кеңесі 28 мамырда тәуелсіздік жариялады. 4 маусымда Осман империясы үш Транскавказ мемлекетінің әрқайсысымен Батум келісіміне қол қойды, бұл Осман империясымен болған қақтығысты аяқтады. Келісімге сәйкес этникалық армян Лори (участка) және Ахалкалаки аудандарының оңтүстік жартысы Осман империясына берілді, бірақ жаңа Транскавказ мемлекеттерінің шекаралары нақты белгіленбеді. Османдықтардың Тбилисиге тікелей жолын кесу үшін грузин бөлімдері, неміс офицерлерінің қолдауымен Солтүстік Лориді басып алып, Дзорагет өзені бойында бекіністер құрды. Грузияның премьер-министрі Ноэ Жордания Армения Ұлттық кеңесіне оккупацияның уақытша шара екенін жеткізді. Алайда, келесі кездесуде грузин өкілдері Тифлис губернаторлығының барлық аудандарына, сондай-ақ Ереван губернаторлығының Памбак учаскесіне талап ету арқылы армян тарапынан наразылық тудырды.

After the February Revolution, the Russian Provisional Government installed the Special Transcaucasian Committee to govern the area. However, after the October Revolution, the Special Transcaucasian Committee was replaced on 11 November 1917 by the Transcaucasian Commissariat, centred in Tbilisi. The Commissariat concluded the Armistice of Erzincan with the Ottoman Empire on 5 December 1917, which ended a localised armed conflict with the Ottoman Empire. The Commissariat actively sought to suppress Bolshevik influence and meanwhile to pursue a path towards Transcaucasian independence from Soviet Russia. That included establishing a legislative body, the Transcaucasian Sejm, to which the Commissariat surrendered its authority on 23 January 1918 after the dispersal of the Russian Constituent Assembly by the Bolsheviks. The secessionist and anti Bolshevik agenda eventually brought Transcaucasian Sejm into conflict with the central government. On 3 March, the Russians signed the Treaty of Brest Litovsk, marking Russia's exit from World War I. In the treaty, Russia agreed to return territory gained during the Russo Turkish War of 1877–1878, despite the fact that the territory was under the effective control of Armenian and Georgian forces. The Trebizond Peace Conference between the Ottoman Empire and the Sejm began on 4 March and continued until April. The Ottomans offered to surrender all of their ambitions in the Caucasus in return for recognition of the re acquisition of the eastern Anatolian provinces awarded at Brest Litovsk. By then, leading Georgian politicians viewed an alliance with Germany as the only way to prevent Georgia from being occupied by the Ottoman Empire. Consequently, the National Council of Georgia declared the independence of the Democratic Republic of Georgia on 26 May and, two days later, signed the Treaty of Poti with Germany to place itself under German protection. The following day, the Muslim National Council announced the establishment of the Azerbaijan Democratic Republic. Having been largely abandoned by its allies, the Armenian National Council declared independence on May 28. On 4 June, the Ottoman Empire signed the Treaty of Batum with each of the three Transcaucasusian states, which brought the conflict with the Ottoman Empire to an end. The treaty awarded the southern half of the ethnically Armenian Lori subdistrict (uchastok) and Akhalkalaki district to the Ottomans, but it did not firmly delineate the borders between the new Transcaucasus states. In order to deny the Ottomans a direct route to Tbilisi, Georgian units, supported by German officers, took possession of northern Lori and established outposts along the Dzoraget River. The Georgian prime minister Noe Zhordania assured the Armenian National Council that the occupation was a temporary measure. However, in a subsequent meeting Georgian representatives laid claim to all of the districts of the Tiflis Governorate, as well as the Pambak subdistrict of the Erivan Governorate, eliciting protests from the Armenian side.

Бастапқы қақтығыстар

1918 жылдың қазан айының басында Осман әскері Оңтүстік Лориден шегінді, бұл Армения мен Грузия арасындағы аумақтық кедергіні жойды. Армения әскері 18 қазанда Оңтүстік Лоридің көп бөлігін басып алып, солтүстікке қарай кеңейді. Армения мен Грузия арасындағы алғашқы жанжал сол күні болды, онда армян әскерінің жасағы қазіргі Туманянға жақын Кобер ауылындағы теміржол стансасын басып алып, немістердің кейіннен кері шегіну талабын қабылдамады. Тағы бір Коринь ауылы да басып алынды. Грузия оларға қарсы жасақ жібергенде армяндар шегінді, бірақ кейін Кориньге оралып, Цатерді басып алды. Арменияның Тбилисидегі елшісі Аршак Джамалиан Арменияның Лориге деген талаптарының күдіксіз екенін, бірақ үкіметінің осы талаптарды тек дипломатиялық жолмен іске асыруға ниеттенгенін мәлімдеді. Армения парламенті грузин әріптесіне «екі халықтың ғасырлар бойғы бауырластық қарым-қатынасының құрметіне» ортақ шешім табуға шақыратын хабарлама жолдады. Грузия үкіметі принципті түрде бейбіт келісімге келісті. Дегенмен, армян әскерлері жақында басып алған ауылдарды босатуға тиіс болды, ал Тифлис губерниясындағы кез келген әрекет соғыс актісі деп есептелер еді. Неміс әскери экспедициясының командирі Джамалианға Германияның өзінің қорғауындағы аймақтарды қорғауға міндетті екенін еске салды. 24 қазанда Грузия үкіметі Лориде әскери жағдай жариялады, генерал Цулукидзені тағайындады және оған грузин шекарасының артындағы қарулы топтармен күресуді тапсырды. Бірақ оған Коринь мен Цатерді басып алған армян әскерлерімен тікелей қақтығыстан аулақ болу нұсқауы берілді. 26 қазанда басып кірген армян күштеріне кері шегінуге бұйрық берілді, және олар екі ауылды тастап кетті. Қараша және желтоқсан айларының басында Лори армяндары грузин әскерлерінің «тергеу жүргізу» деген желеумен армян шаруаларының үйінен азық-түлік пен мүлік ұрлап, әйелдерді зорлағанын айтып наразылық білдірді. Грузия әскерлері Ахалкалакиде де осындай қылмыстар жасады деп айыпталды. Тарихшы Кристофер Уокер Грузияның Лориді басып алуын «царлық үлгідегі әскери бюрократияға» теңеді. Тарихшы Лео былай деп жазды: Армения үкіметі 9 және 12 желтоқсанда дауды дипломатиялық жолмен шешуге тырысты, бірақ Грузия үкіметі бұл талаптарды қабылдамады. 12 желтоқсанда Армения премьер-министрі Ованнес Каязнуни грузин әріптесі Ноэ Жорданияға мынадай хабарлама жолдады: Грузия теміржол арқылы Арменияға шеттен келетін тауарлардың тасымалдануына кедергі келтіре бастады, бұл ашаршылыққа алып келді.

In early October 1918, the Ottomans pulled back from southern Lori, which eliminated the territorial buffer between Armenia and Georgia. The Armenian military quickly filled the void by taking control of much of southern Lori on 18 October and, in the absence of any resistance, probed further north. The first incident between Armenia and Georgia occurred the same day, when an Armenian army detachment seized the railway station in the village of Kober, near modern day Tumanyan, and refused a subsequent demand from the Germans to withdraw. Another village, Korinj, was also seized. The Armenians withdrew when Georgia sent a detachment to confront them, but they later returned to Korinj and occupied Tsater. Armenia's ambassador to Tbilisi, Arshak Djamalian, insisted that Armenian claims over Lori were indisputable, but that his government wished to pursue its claims solely by diplomatic means. the Armenian parliament sent a message to its Georgian counterpart declaring calling for an amicable solution "in the name of the centuries long brotherly relations of the two peoples". The Georgian government agreed with a peaceful settlement in principle. However, Armenian troops had to leave recently occupied villages, and further operations within the Tiflis Governorate would be considered an act of war. The commander of the German military expedition reminded Djamalian that Germany was obliged to defend its protectorate. On October 24 the Georgian government declared martial law in Lori, deployed General Tsulukidze and ordered him to deal with armed formations behind Georgian lines. He was, however, instructed to avoid direct confrontation with the Armenian troops, who were occupying Korinj and Tsater. On October 26 the invading Armenian forces were ordered to return and left the two villages amid the deployment of a Georgian contingent in the area. In November and early December, the Armenians of Lori protested that Georgian troops, under the guise of "conducting investigations", robbed food and supplies from the homes of Armenian peasants and molested women. Georgian troops were accused of similar crimes at Akhalkalaki. The historian Christopher J. Walker compared the Georgian occupation of Lori to a "tsarist style military bureaucracy". The historian Leo wrote:

The Armenian government made attempts to solve the dispute diplomatically on 9 and 12 December, which terms the Georgian government rejected. On 12 December, Armenian Prime Minister Hovhannes Kajaznuni sent the following message to his Georgian counterpart Noe Zhordania:

Georgia had begun to prevent railroads from transporting foreign supplies into Armenia, which resulted in famine.

Лори аймағы

Армян-американдық тарихшы Ричард Г. Хованнисян өзінің "Армения Республикасы" кітабында Лори аймағының саяси тарихын сипаттайды:

Армения

Армения үшін басты аймақтық қатер – Осман империясы және басқа түркі тайпалары болды. Олар үшін Кавказ майданында Осман империясының сәтті шабуылы армян ұлтының құрылуымен тең болар еді. Осы қорқыныш, сондай-ақ шетелдік басқыншылықтан сескену 1918 жылы тәуелсіздік алғанға дейін ұлттық әскери корпус құрудың негізі болды. Мұндай ұсыныс 1917 жылдың 11 шілдесінде Уақытша үкімет пен Жоғарғы Бас қолбасшылық тарапынан бекітілді. Армян корпусының құрылымы кейінірек құрылған грузин корпусынан көп ерекшеленбеді, ол да ресейлік әскери доктриналар мен ұйымдастырудан шабыт алған. 1917 жылы жоспарлар жасалып, оның тамыры 1914 жылдан бері Ресей империясы үшін соғысқан армян бөлімшелерінде жатты. Олардың ішіндегі ең ірісі (1500 сарбаздық) Андраник басқарды. 1917 жылы Ресей императорлық армиясының қатарында 80 000-ға жуық армян қызмет етті. Кавказда да осы шамада сарбаз болды. TDFR-де корпус екі жаяу әскер дивизиясынан, бір «арнайы дивизиядан», бір артиллерия дивизиясынан, бір атты бригададан және инженерлік полктан тұруы тиіс болды. Оларға Тифлис губерниясы сияқты әртүрлі аймақтарда орналасқан алты жеке полк қосылды. Олардың бірі теміржолдарды қорғауға арналды. Арнайы дивизия Осман империясынан қашқан армяндардан жұмылдырылуға тиіс еді. Басшылық жоспарына сәйкес, әр дивизияда өздерінің артиллерия және атқыштар жасақтары бар төрт жаяу әскер полкі болар еді. Атты бригада екі атты полк пен екі артиллерия батареясынан тұратын. Сонымен қатар, бірнеше резервтік бөлімдер сұралып, кейбіреулері құрылды. Іске асырылған жағдайда, армян армиясының саны айтарлықтай болар еді. Нәтижесінде, армяндар жалпы алғанда үлкен жауынгерлік күш құруға қол жеткізді. 1918 жылдың 1 қаңтарында Армения армиясының құрамында шамамен 40 000 адам болды. Олар екі атқыштар дивизиясы, үш ерікті бригада, бір атты бригада және бірнеше ополчение батальондарынан тұрды. Олардың негізгі құрамы 1914–1916 жылдар аралығында әскери қызмет өткен адамдардан қалыптасты. Бөлімдер автоматтармен жақсы жабдықталған, бірақ сол сала бойынша тәжірибелі және оқытылған кадрлардың жетіспеуіне байланысты артиллерия жетіспеді. Атқыштар дивизиясының әрқайсысы алты ауыр артиллерия батареясымен жабдықталды, ал жеңіл артиллерия ерікті күштерге берілді. Деникиннің мәлімдемесіне сәйкес, 1918 жылдың жазында бейбіт уақыттағы әскер саны 22 000 адамды құрады, ал соғыс кезінде 44 000-нан астам әскер жинауға болар еді. Алайда, бұл көрсеткіштер өте өзгермелі болды және көбінесе 10 000–15 000 шамасында болды. Джонс қаңтар айының соңында үш армян дивизиясының құрамын және олардың орналасқан жерін егжей-тегжейлі сипаттады. Мәселенің тағы бір факторы – Әзірбайжанмен үздіксіз қақтығыстар, олар адам күшін материктен тартып алып отырды. 1918 жылдың маусым айында тәуелсіздік алғаннан кейін Армения армиясының саны 12 000 адамды құрады және біртіндеп 40 000-ға жетті. Оның офицерлік құрамы армяндар мен орыстардан тұрды. Алайда, Аллен мен Муратов армян күштерінің әлсірегенін және тиімділігінің төмендегенін атап өтті. Олардың 24 мылтық және 8 ерікті батальондары 16 000 мылтықшыдан, 1 000 атты және 4 000 ополчение сарбазынан аспады. Батальондардың саны 400-ден 600-ға дейін ауытқыды. Батум келісімі салдарынан 1918 жылдың шілде айының соңында армян корпусының саны бір дивизияға дейін қысқартылды. Алайда, бұл шектеу корпусқа кірмеген және үкіметке бағынбаған, мысалы, Андроник басқарған ерікті бригада сияқты жеке бөлімдерге тиіс болмады. Осы қиындықтарға қарамастан, Армения толық құрылымдалған корпусты құра алды, Грузияны бірнеше айға озып, алдағы соғысқа дайындалды.

To Armenia, the primary regional threat were the Ottoman Empire and other Turkic factions. For them, an Ottoman breakthrough at the Caucasian Front was equalled with the demise of the Armenian nation. Therein and the fear of foreign incursions was the basis of creating a national military corps, even before gaining independence in 1918. Such a proposal was approved on 11 July 1917 by the provisional government and High Command. The planned Armenian corps was structured not too differently to their later Georgian counterpart, also partially inspired by Russian military doctrines and organisation. Plans were already made in 1917 and roots lied in the Armenian units that had fought for the Russian Empire since 1914. The largest of those (1,500 men strong) was led by Andranik. In 1917 some 80,000 Armenians were serving in the ranks of the Imperial Russian Army. Nearly as many in the Caucasus. In the TDFR, the corps was to consist of two infantry divisions, one "special division", one artillery division, one cavalry brigade and an engineer regiment, supplemented by six separate regiments deployed to different areas, including the Tiflis Governorate. One to be assigned for the protection of railroads. The special division was to draw manpower from Armenians who fled the Ottoman Empire. According to leaderships plans, each division would be made up of four infantry regiments with their own artillery and cavalry detachments. The cavalry brigade was to consist of two cavalry regiments and two artillery batteries. In addition several reserve units would be requested and some formed. Implemented, the Armenian army would have been of substantial size. Ultimately, the Armenians succeeded in creating an overall larger fighting force. On 1 January 1918, the Armenian Army comprised about 40,000 personnel and consisted of two rifle divisions, three volunteer brigades, one cavalry brigade and several militia battalions. Their main cadres were formed from people who had served in the period of 1914–1916. The formations were well equipped with machine guns, but lacking in artillery due to shortcomings of experienced and trained personnel in that particular area. The rifle divisions were each equipped with six heavy artillery batteries, while light guns were transferred to the volunteer forces. According to Denikin, during the summer of 1918, peacetime strength was at 22,000 men and more than 44,000 troops could be mustered in wartime. However those numbers fluctuated heavily and were more likely in the scale of 10,000–15,000. While Jones mentions three Armenian divisions by end of January and their disposition in detail. A problematic factor were ongoing conflicts like with Azerbaijan, that drew thousand of bodies in manpower, away from the mainland. By June 1918, after establishing independence, the Armenian army at the time numbered some 12,000 men and gradually grew to 40,000. Its officer corps consisted of Armenians as well as Russians. However Allen and Muratoff note that the Armenian forces became weaker and less effective. Their 24 rifle and eight volunteer battalions didn't exceed 16,000 riflemen, 1,000 cavalrymen and 4,000 militia. Battalion sizes ranged from 400 to 600. Because of the Treaty of Batum, the size of the Armenian corps was further reduced by the end of July 1918, to only one division. This restriction however did not touch separate formations not integrated in the corps and subordinated to the government, such as the volunteer brigade led by Andronik. Despite those setbacks, Armenia was able to create a fully structured corps, beating Georgia to it by many months and into the upcoming war.

Грузия

Грузия тарапынан Осман әскерлерінің солтүстік-шығыс және шығыс бағыттарындағы ілгерілеуі Ахалцихе мен Ахалкалакиге ғана емес, сонымен қатар Тифлис қаласына да тікелей қауіп төндірді. Қысқа мерзімді тәуелсіздік алғаннан кейін Ресей мен Түркия Республика үшін басты қауіп болып қала берді. 1918 жылғы 25 мамырда өткен мәжілісте меньшевик үкіметі, қысқа ғұмырлы ТДФР кезінде қабылданған барлық заңдар мен қаулылардың жаңа құрылған Республикаға уақытша ауысатынына шешім берді. Батуми қаласы басылып алынғандығы жарияланды. Маусым айында грузин әскері Абхазия кеңесінің өтініші бойынша большевиктердің көтерілісін басу мақсатымен Абхазияға жөнелтілді, осы процесте Сочи және Туапсе қалаларын Қызыл Армиядан тартып алды. Сочидегі қақтығыс күшейген кезде Грузия Ресей большевиктері мен Осман империясының 1919 жылға дейін созылған агрессиясына ұшырады. Осы екі елдің мүдделері біріккен қарулы күштер құруға себеп болды. 1918 жылғы 2 маусымда генерал Квинитадзе ұйымдық құрылымды белгілейтін жобаны ұсынды. Үш күннен кейін, 5 маусымда, осы жаңа институт негізінде ресми түрде әскери қызметке қабылдау басталды. Ол кезде 19-дан 23 жасқа дейінгі еңбекке жарамды азаматтар ғана әскери қызметке шақырылатын болды. Маусым айында Германияның қорғаушысы оқу-жаттығуларға көмектесу үшін әскер жіберді. Немец генералы фон Крессенштейннің естеліктерінде грузин үкіметінің талаптарына сәйкес тұрақты армия құруды бастапқыда бас тартқан жағдайы айтылады. Қысым көрсету арқылы олар әскери міндеттеме бар модельге келісуге мәжбүр болды. Үкіметтің бастапқы ниеті екі жаяу әскер дивизиясын, бір шекара күзет дивизиясын, үш атты әскер полкін және артиллерия бригадасын құру еді, бұл Армияның құрылымына ұқсас болды. Бейбіт уақыттағы әскер саны 30-40 мың сарбазды құрау тиіс болды. Квинитадзе үш дивизия құруды қалаған, осылайша кем дегенде Батуми, Артвин, Ардахан және Ахалцихе бағытындағы Османдық шабуылдарға қарсы тұруға болатын еді. Немец және грузин офицерлерінің келіспеушілігіне байланысты неміс үлгісін бекіту 1918 жылғы 20 тамызға дейін кейінге қалдырылды. Жаңа заңға сәйкес, алғашқы тұрақты армия екі жаяу әскер дивизиясынан, бір атты бригададан, бір артиллерия бригадасынан, бір қолдау ротасынан, бір инженерлік ротасынан, бір мотоатқыштар ротасынан, бір бронетехникалық ротасынан және жауынгерлік топтан тұруға тиіс болды. Алайда, ол Бірінші Республиканың өмір сүру кезеңінде жоспарланған көлемге және сапаға ешқашан жете алмады. 1918 жылдың қарашасына қарай грузин әскерінің адам күші жетіспеушілігі шамамен 60% құрады, ал әскерге қажетті жылқының 80% жетіспеді. Ауыр жағдайда болғанына қарамастан, грузин әскері Халық гвардиясының көмегімен Османдық және большевиктік шабуылдарды тоқтатып, олардан қорғана алды. 1918 жыл бойы грузин күштерінің көп бөлігі милиция типті құралымдардан тұрды, тек Армено-Грузин соғысы сияқты маңызды оқиғаларда ғана жауап беру үшін үлкен арнайы күштер жиналды. Әскери барлау сияқты маңызды құралдар мүлдем болмады. Халық гвардиясы (кейде Жұмысшы гвардиясы деп те аталады) ұйымсыздық пен тәртіпсіздікке ұшырады, кейде тіпті мойынсұнбаушылыққа дейін барды. Олар жиі жауапкершіліктен тыс мінез-құлықпен айыпталып, реформаланды. Оның құрамына идеологиялық тұрғыдан бағытталған меньшевиктер кірді, ал Гвардия жалпы алғанда, біртұтас күш емес еді. Ол тек соғыс жағдайында біріктірілетін және құзыретті әскери басшылық тағайындалатын аумақтық батальондардан тұрды. Гвардия мен тұрақты армия арасындағы қарым-қатынас "идеалдық емес" деп сипатталды. Гвардия үлкен артықшылықтарға ие болды және меньшевик үкіметінің де-факто қорғаушысы және "қылышы" ретінде саясаттастырылды. Тұрақты армия Қорғаныс министрлігіне бағынышты болса, Гвардияның барлық құрамын меньшевиктер басымдығымен парламент тікелей бақылады. Тұрақты армияның 2-дивизиясы 1918 жылдың желтоқсан айының соңында, соғыс аяқталуға жақын тұрған кезде толыққанды құрылды. Атты бригада мүлдем құрылмады. Офицерлердің есептерінде көптеген қатардағы әскерлердің нашар сапасы туралы ескертулер жиі кездеседі, олар тек ерекше көзге түскендерді марапаттау кезінде бірнеше күнге ғана шақырылатын. Ерекшелік 1-дивизияның 5-ші және 6-шы жаяу әскер полктері болды, олар жоғары деңгейде ұйымдастырылған.

From Georgian perspective, North Eastern and Eastern advances of the Ottoman forces constituted an imminent threat not only to Akhaltsikhe and Akhalkalaki, but also to Tiflis. During its brief independence, Russia and Turkey remained the main threats to the Republic. In a session on May 25, 1918, the Menshevik government decided that all laws and resolutions established during the short lived TDFR, would temporarily carry over to the newly formed Republic. Batumi was declared occupied. In June a Georgian army deployed to Abkhazia at request of the Abkhaz Council in order to quell Bolshevik revolts and in the process, took Sochi as well as Tuapse from the Red Army. By the time the Sochi conflict escalated, Georgia was effectively subjected to aggression by both Russian bolsheviks and the Ottoman Empire, which lasted until 1919. The ambitions of those two prompted creation of a cohesive armed force. A draft, which laid out the organisation structure, was presented by General Kvinitadze on 2 June 1918. Three days later on 5 June, official enlistment began on the basis of that new institution. At the time, only able bodies from the ages of 19 to 23 were allowed to serve. By June its German protector sent troops to aid in the training. The memoires of German general von Kressenstein speak of a stubborn Georgian government, that initially refused the implementation of a regular army accordingly to their demands. Pressure forced them to concede to a model with conscription. The governments original intention was to form two infantry divisions, one Border Guard division, three cavalry regiments and an artillery brigade, leaning towards Red Army structures. The peacetime strength was to be 30–40,000 soldiers. Kvinitadze wanted to create three divisions, so that one could at least defend against potential Ottoman thrusts towards and from the direction of Batumi, Artvin, Ardahan and Akhaltsikhe. Disagreement between German and Georgian officers delayed approval of a German inspired model until 20 August 1918. The first regular army, as per new law, was to consist of two infantry divisions, one cavalry brigade, one artillery brigade, one support company, one engineer company, one motorized company, one armored company and a fighter group. However it never reached the envisioned size or quality at any time in the First Republics existence. By November 1918, the Georgian military's manpower shortage lied at around 60%, while the army still lacked 80% of the required horses. Despite being in a terrible state, Georgian troops with the assistance of the People's Guard, managed to stall and fend off further Ottoman and Bolshevik incursions. Throughout 1918, the majority of Georgian forces consisted of militia type formations and only in critical events, such as the Armeno Georgian war, a large ad hoc force would be assembled to respond. Vital instruments, such as military intelligence, were lacking almost completely. Existing People's Guard (also called Workers Guard) units were plagued by disorganisation and ill discipline, sometimes even disobedience. They were often accused of irresponsible behaviour and were being reformed. Its personnel were made up of ideology driven Menshevik party members and the Guard at large, wasn't a cohesive fighting force. It comprised territorial battalions that would be consolidated and assigned competent military leadership, only in the case of war. The relationship between Guard and regular army was described as "not ideal". The Guard enjoyed greater privileges and was heavily politicized, as de facto protector and "sword" of the Menshevik government. While the regular army was subordinated to the Defence Ministry, the entirety of the Guard was directly controlled by the Menshevik dominated parliament. The 2nd Division of the regular army completed its muster not earlier than the end of December 1918, when the war was in its final days. The cavalry brigade failed to form at all. Citations from officers often included remarks of poor quality in the majority rank and file, who were only called in for several days, when rewarding the few stand outs who committed commendable action. Exceptions were the 5th and 6th Infantry Regiments of the 1st Division, that enjoyed superior level of organisation.

Лоридегі тәртіпсіздік

1918 жылы қазанда түрік әскерлерінің Оңтүстік Лориден шегінуінен кейін, армян күштері аймақты бақылауға алып, Армения мен Грузия арасында шекара қалыптасты. Грузия жағы жауап ретінде солтүстік аймақтағы гарнизонды күшейтті. Жергілікті халық грузин әскерлеріне тұруға орын және жабдықтар беруге міндеттелді, сондай-ақ әскерлердің тінтуіне және тәртіпсіздіктеріне ұшырады. Ұзынлар ауылындағы армян шаруалары тым күшті тінту шараларына қарсылық көрсетті. Грузин әскерлері ауыл комиссарын ұрып-соғып, бір шенеунікті өлтірді. Грузин әскери тергеуі грузин сарбаздарының оқиғаны бастағанын растады және әскер ауыстыруды сұрады, бірақ қарсылықтың ұйымдасқан сипатынан Ұзынлар ауылының тексеріліп, залалсыздандырылуы керек деген қорытындыға келді. Желтоқсанның басына қарай Солтүстік Лориде көтеріліс тууға айналды. Ұзынлар ауылынан келген армян елшілері Санахин маңындағы грузин штабына зорлық-зомбылыққа наразылық білдіру үшін барды. Генерал Цулукидзе елшілерді тұтқындап, тәртіпсіздікті басу үшін жасақ жіберді. Оның әскерлеріне шабуыл жасалғаны хабарланды, ал Ұзынлар армяндары ауылдары екі күн бойы бомбаланды деді, ал грузиндер ауыл тұрғындары атыс ашқандарын мәлімдеді. Цулукидзенің сөзіне қарағанда, 4-ші жаяу әскер полкінің жасырын әрекет ететін армян әскерлері көтеріліске ықпал еткен. Олар Ұзынлардағы атқыштар мен гарнизонды қарусыздандырған. Кейін келген көмекші күштерге атыс ашылды. Келесі күні 350 адамнан тұратын армян күші екі грузин бөліміне шабуыл жасады, ал партизандар таудан құлаған тастармен бірнеше сарбазды қағып өлтірді. Цулукидзе армян армиясының ресми бөлімдерімен айналысқанына сенімді болды, өйткені бұйрықтар армян әскери басшылығы қолданатын орыс тілінде жазылған. Оның пікірінше, Санахин де қауіптің алдында еді. Армения тарапы желтоқсанның ортасына дейін ресми әскерлерінің қатыспағанын, жергілікті шаруаларға жасалған қысымды көтере алмайынша дейін мәлімдеді. Зы бронепойыздарға басшылық еткен генерал Гогуадзе Грузия үкіметін Санахин мен Алаверди арасындағы теміржолдың саботажға ұшырағаны туралы хабардар етті, ал Цулукидзе Алавердиде оның күштері армян әскерлерімен басып алынғанын мәлімдеді. Грузия жағы армян ауылдарын армян әскерлерін жасырумен айыптады.

Following the Turkish retreat from southern Lori in October 1918, Armenian forces gained control of the region, resulting in a border between Armenia and Georgia. In response, the Georgian side bolstered it's garrison in the northern parts. The local populace was required to provide quarters and supplies for Georgian troops and became subject to searches and undisciplined behaviour by the soldiers. In Uzunlar, the Armenian peasantry resisted the excessive search operations. In response, Georgian troops beat the village commissar and killed an official. A Georgian military investigation confirmed the Georgian soldiers had been the instigators and requested replacement of troops, but concluded that due to the organised nature of resistance, Uzunlar was to be searched and neutralized. By early December, rebellion seemed imminent in northern Lori. Armenian emissaries from Uzunlar traveled to the Georgian headquarters near Sanahin to protest the violence. General Tsulukidze had the emissaries arrested and sent a detachment to deal with the unrests. His troops were reportedly attacked, while the Armenians of Uzunlar claimed their village was bombarded for two days, while the Georgians claimed the villagers had opened fire. According to Tsulikidze, Armenian troops of the 4th Infantry Regiment operating in disguise were instigating an insurrection. They had disarmed a cavalry unit and the garrison at Uzunlar. Subsequently, a relief force was met with a barrage of fire. The following day an Armenian force of 350 men attacked two Georgian units and partisans crushed several soldiers by boulders rolled down a mountainside. Tsulukidze was convinced that he dealt with regular Armenian army units because orders were submitted in Russian, which was the language used by the Armenian military command. In his view Sanahin itself was in danger. The Armenian side maintained that they had no regular troops involved until mid December, when the oppression of the local peasantry had become too severe to continue tolerating. General Goguadze, who was in charge of the armoured trains, informed the Georgian government that rails between Sanahin and Alaverdi had been sabotaged, while Tsulukidze claimed his forces were suppressed by Armenian troops at Alaverdi. The Georgian side accused Armenian villages of harbouring Armenian army units.

Арменияның шабуылдау

13 желтоқсанда бейбіт келіссөздер сәтсіз аяқталып, Армения үкіметі генерал Драстамат Канаянға Лориден грузин әскерлерін ығыстыруға бұйрық берді. Тартып алынған құжаттар Ереванның Грузия аумағына, Храми өзеніне дейін енуді жоспарлағанын көрсетті. Бұл армян әскерлерінің кейінгі қимылдарымен расталды. Канаян 28 жаяу әскер ротасынан, төрт атты әскер эскадрильясынан, соның ішінде резервтен тұратын күштерге қолбасшылық етті. Армения Грузиядан аз санды, азық-түлікпен және оқ-дәрімен қамтамасыз етілгенімен, армян әскерлері жергілікті халық пен партизандардың қолдауына ие болып, жау территориясына енудің және күтпеген шабуылдың артықшылығын пайдаланды. Армения күштері жылдам жетістіктерге қол жеткізді. Полковниктер Тер-Никогосян, Нестеровский және Корольков басқаратын 4-ші, 5-ші және 6-шы полктер үш бағытта Vorontsovka, Privolnoye, Opret және Hairum ауылдарына қарай жылды. Сол күні армяндар Haghpat-ты басып алды, ал генерал Варден Цулукидзе грузин штабынан Sanahin-нен кетуге мәжбүр болды. 15 желтоқсанда армян армиясы Vorontsovka, Privolnoye, Sanahin, Mikhayelovka, Alaverdi және Haghpat пен Akhova арасындағы биіктерді басып алды. Грузин әскері қаза тапқандарын және жараланғандарын қалдырып кетті. Армениялықтар шамамен жүз грузин сарбазын, көптеген атты әскерді, елу жүк вагонын, локомотивті, бірнеше пулемет пен таулық зеңбіректерді тұтқынға алды. 16 желтоқсанда Тер-Никогосян басқаратын армян сол фланкі Лориден Болнис Хачен және Katharinenfeld бағытында Грузия аумағына енді, ал Корольковтың оң фланкі Hairum-ды басып алды. Көбінесе халық гвардиясынан құралған грузин күштері Katharinenfeld-те және кейін Shulaver-де әлсіз қарсылық көрсетті, бұл басқа күштерді қауіпке ұшыратты. Hairum-ға жасалған шабуыл нәтижесінде грузин әскері 500-ге жуық адамды жоғалтты: қаза тапқандар, жараланғандар және тұтқынға алынғандар. 17 желтоқсанда грузиннің 5-ші және 6-шы жаяу әскер полктері екі армян шабуылының арасында қалды, қашып құтылуға тырысты, бірақ алпыстан астам адамды жоғалтты және екі далалық зеңбірек пен жиырма бес пулеметті тастауға мәжбүр болды. Армениялықтар Ахтала станциясында екі толық жабдықталған грузин бронепойызын және Цулукидзенің жеке вагонын басып алды. Цулукидзе Sadakhlu-ға қашып кетті, ал 18 желтоқсанда Тер-Никогосян басқаратын колонна Болнис Хаченді басып алды. Тифлис қаласында төтенше жағдай жарияланды. Грузияның соғыс министрі Григол Георгадзе 18 желтоқсанда Sadakhlu-ға мың жаяу әскер, атты әскер эскадрильясы және соңғы бронепойызын жіберді. Дегенмен, армян оң фланкі Sadakhlu-дағы грузин күштерін қуа жөнелді және 20 желтоқсанда Shulaver-ді басып алды. Армениялықтар енді Храми өзеніне жақындады. Басқа бөлімшелер Sadakhlu-ға жылжыды, бірақ бронепоезд атысынан зардап шекті. Грузиннің артқы жағына апаратын теміржол кесілді, олар қоршауға түсу қаупіне тап болды. 22 желтоқсанда армениялықтар қайтадан Sadakhlu-ға шабуыл жасап, стансаны және ауылдың шетін басып алды, бірақ грузин әскері мен бронепойызы оларды кері шегіндірді. Канаян толыққанды шабуылға 12 рота жинады. 23 желтоқсанда бірнеше сағаттық қақтығыстан кейін армениялықтар стратегиялық маңызы бар ауылды басып алды. Армениялықтар 132 грузин сарбазын тұтқынға алды, 100-ге жуық жүк вагоны азық-түлік пен оқ-дәрі, 2 пулемет және 3 пойызды тартып алды. Армения жағынан 7 адам қаза тауып, 11 адам жараланды. Sadakhlu-ды басып алғаннан кейін Цулукидзе қызметтен алынып, генерал-майор Георгий Мазняшвили тағайындалды. Армения армиясы Грузия астанасы Тифлис қаласына 50 шақырымдай жақын келді. Армения күштері 24 желтоқсанда алға жылжуды жалғастырды, бірақ келесі күні грузиндер 1000 жаңа әскермен және Shulaver-ді бомбалаған ұшақтармен күшейтілді. 25 желтоқсанда Тифлистегі одақтас делегациялар соғысты тоқтатуға шақырып, араласты.

On 13 December, with peaceful negotiations having failed, the government of Armenia ordered General Drastamat Kanayan to force the Georgian troops out of Lori. Captured documents revealed that Yerevan had made detailed plans to seize territories up to the river Khrami, into Georgia proper. Those seemed verified by the subsequent movements and activities of the Armenian troops. Kanayan commanded a force of 28 infantry companies, four cavalry squadrons, including reserves and was equipped with 26 machine guns and seven mountain cannons. Armenia had fewer men, provisions, and ammunition than Georgia, however their troops held the decisive advantage of surprise and penetrating into friendly territory, enjoying the support from the local Armenian population and partisans. Armenian forces quickly made substantial gains. The 4th, 5th, and 6th Regiments advanced in three columns under Colonels Ter Nikoghosian, Nesterovskii, and Korolkov, towards the line of villages, Vorontsovka Privolnoye Opret Hairum. That afternoon, the Armenians had captured Haghpat, and General Varden Tsulukidze had been forced to evacuate from the Georgian headquarters at Sanahin. By 15 December, the Armenian army captured Vorontsovka, Privolnoye, Sanahin, Mikhayelovka, Alaverdi, and the heights between Haghpat and Akhova. The Georgians had left behind their dead and wounded. The Armenians had already captured almost a hundred Georgian soldiers, as well as many cavalry mounts, fifty freight cars, a locomotive, and several machine guns and mountain cannons. On 16 December the Armenian left flank, commanded by Ter Nikoghosian, now advanced from Lori into Georgia proper on Bolnis Khachen and Katharinenfeld, while Korolov's right flank captured Hairum. Georgian forces, that consisted mostly of People's Guard units, offered poor resistance at Katharinenfeld and later at Shulaver, which put others forces in danger. The surprise attack at Hairum cost the Georgians an additional 500 men killed, wounded, or taken prisoner. On 17 December, the Georgian 5th and 6th Infantry Regiments were caught in a pincer movement by the two Armenian offensives and were able to escape, but suffered sixty extra casualties, as well as having to abandon two field guns and twenty five machine guns. The Armenians also captured two fully equipped Georgian armoured trains and Tsulukidze's personal railway coach at the station of Akhtala. Tsulukidze had fled back to Sadakhlu, and by 18 December, the column under Ter Nikoghosian had taken Bolnis Khachen. Back in Tiflis, a state of emergency was declared. Reinforcements of a thousand infantrymen, a cavalry squadron, and their final armoured train were sent by Georgian War Minister Grigol Giorgadze to Sadakhlu on 18 December. Nonetheless, the Armenian right flank continued pursuing the main Georgian force at Sadakhlu, and also captured Shulaver on 20 December. The Armenians had now approached the Khrami River. Other units moved on Sadakhlu, but came under fire within range of the armored train, and sustained their first heavy losses. However, the rails to the Georgian's rear had been cut, and they were in danger of encirclement. On 22 December, the Armenians again attacked Sadakhlu and captured its station and the village outskirts, but were again forced back by the Georgian troops and their armoured train. Kanayan assembled twelve companies for a full scale offensive. On 23 December, after hours of intense fighting, the Armenians occupied the strategic village. The Armenians took 132 Georgian POWs, over a hundred freight cars of food and munitions, 2 machine guns, and 3 trains. Casualties on the Armenian side were 7 killed and 11 wounded. After the capture of Sadakhlu, Tsulukidze was relieved of his command and replaced by Major General Giorgi Mazniashvili. The Armenian army was now within 30 miles of the Georgian capital Tiflis. Armenian forces continued to advance on 24 December, but the next day the Georgians were reinforced by 1,000 new troops and airplanes, which bombed Shulaver. On 25 December, the Allied delegations in Tiflis had intervened to demand the war come to an end.

Достасқандардың араласуы

Тифлисте британдық подполковник Р. П. Джордан мен француздық П. А. Шардиньи басқарған одақтас әскери комиссия орналасқан еді. Грузияның сыртқы істер министрі Евгений Гегечкори 15 желтоқсанда олардан араласуды сұрады. Джордан барлық армян және грузин күштерін даулы аумақтан шығарып алуды ұсынды, ал оның мәртебесі Париж бейбітшілік конференциясында шешілгенге дейін британдық әскерлер бақылайтын еді. Гегечкори соғысқа дейінгі жағдайды сақтауды қолдады. Тифлистегі армян өкілдері бұл алғашқы келіссөздерге қатыспады. Британдықтар мен француздар 25 желтоқсанға дейін премьер-министр Кажазнуниге хабарлама жібермеді, содан кейін дипломат Аршак Джамалян келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Джамалян осы бір жақты қарауға наразылық білдірді және армяндар бақылап отырған кез келген аумақты аннексиялауға қарсылық танытты. Одақтастар 25 желтоқсанда Ереванға шешім жіберді. Осы кезде Лоридің барлығы және Борчалының көп бөлігі Канаянның күштерінің бақылауында болды: шешімге Рыкрофт, Шардиньи және Жордания қол қойды, олар армян және грузин әскери басшыларын өздерінің әрекеттерін тоқтатуға шақырды. Одақтастар Армения үкіметінің келісімімен немесе келісімсіз жоспарды жүзеге асыруға шешім қабылдады. Арменияның шенеуніктері келісімге келісуге шешім қабылдады, бірақ келісімге қатысты кез келген түсініспеушілікті шешу үшін Тифлиске делегация жіберуге рұқсат беруді талап етті. 1918 жылдың 31 желтоқсанында атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды.

Грузияның қарсы шабуылдары мен соңғы қақтығыстары

Екі жақ та атысты тоқтатуға дейін қолайлы жағдайларын сақтап қалуға тырысты. Армения әскерлері екі апта бойы демалыссыз жорық жасады. Үкімет тарапынан күшейте түсу мүмкін болмады. Армения әскерлерінің жабдықталуы негізінен грузиндерден тартып алынған нан мен оқ-дәрілерден тұрды. Сонымен қатар, тиф індеті де пайда болды. Керісінше, грузиндер Тифлис қаласына жақын болғандықтан, күштерін жылдам жөнелтіп, операцияларды жоспарлай алды. 25-27 желтоқсан аралығында бірнеше шайқас болды. Грузияның күш-жігері артып, бірақ осы күндері жағдайлар көп өзгерген жоқ. 28 желтоқсанда Мазниашвилидің бұйрығымен 3500 сарбаздан тұратын грузин күштері Шұлаверді және бірнеше кішігірім ауылдарды басып алды. Армения жағынан 200 адам қаза тапты. Келесі екі күнде армяндар мен грузиндер Садахлу үшін шайқасты, ол бірнеше рет иесіз қалды. Ақырында екі әскер де бекініп, тепе-теңдікке келді, армяндар бекетте, ал грузиндер қалада орналасты. Соңғы қақтығыстар 31 желтоқсанда болды, атысты тоқтату түнгі сағат 00:00-де күшіне енуге тиіс болды. Армениялықтар орталық және оң жақтан стратегиялық жеңіс алды, бірақ тифпен ауырған сол жақ бөлімі кері шегінді. Кешке қарай армян әскерлері грузиндерді айналып өтіп, Садахлудың шығыс биіктіктерін басып алды. Сонымен қатар, армяндар Мамайдағы Шұлаверге баратын темір жолды да тоқтатты. Күннің соңында екі әскер де нашар анықталған шекаралар бойымен орналасты. Садахлудың солтүстік, оңтүстік және шығыс бөліктері армяндардың бақылауында болды, ал грузиндер ауылдың оңтүстік-батысына қарай айтарлықтай алға жылжыды.

Грузиядағы армяндарды қудалау

Соғыс бойында Грузиядағы армяндар ауыр қудалауға ұшырады, көптегені себепсіз тұтқындалды. Босқындар мен жетім балаларға көмектесетін қайырымдылық қоғамдары сияқты бірнеше ұйым жабылды. Армян тіліндегі газеттерге тыйым салынды және армян тегінен шыққан Тифлис қалалық кеңесінің мүшелері тұтқындалды. Тифлис губернаторы барлық армян азаматтарын техникалық түрде соғыс тұтқындары деп жариялады. Көптеген тұтқындалған армяндардан ақша талап етілді және бас тартса, өлім жазасымен қорқытылды. Сымтаудың құны 50 рубльден 50 мың рубльге дейін ауысты. Атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін де 1919 жылдың 5 қаңтарында мыңдаған адам тұтқындалды. 1919 жылдың қаңтар айында жүздеген тұтқындалған армян азаматтары Кутаисиге қарай марш жасап, соғыс тұтқындары ретінде көрсетілді. Грузия соғыс кезінде аз ғана армян әскерін тұтқынға алған болатын. Бұл шерулер Грузия үкіметінің соғыс туралы ресми мәлімдемесін, Грузияның керемет жеңісін дәлелдеу мақсатында ұйымдастырылды. Тифлис маңындағы ауылдарда қудалау одан да қатыгез болды. Болнис Хачен ауылында грузин әскерлері бірнеше кісі өлтіру, зорлау және тонау оқиғаларын жасады. Армян шаруаларының астығы, егісі, матасы, малдары және басқа да мүліктері тоналып алынды. Бірнеше үйлер де қиратылды. Белый Ключте грузин сарбаздары жетімдер үйіне барып, әйелдерді сұрады. Олар қыздарды таба алмағандықтан, жасы жетпеген қыздарды зорлады. Бірнеше күннен кейін олар тағы да зорлау үшін сол жетімдер үйіне оралды. Грузия билігіне шағымдар түсті, бірақ олар ескерілмеді.

Соңынан және бағалау

Біріккен мемлекеттер, Грузия және Армения өкілдері 1919 жылдың 9-17 қаңтары аралығында соңғы келісімді талқылау үшін кездесті. Екі республика арасында дипломатиялық және сауда қатынастары қайта жанданды. Тұтқындар да 23 қаңтарда қайтарылды. Британдықтар Борчалы уезінде орталықтанған, Садахлудан Армениямен соғысқа дейінгі шекараға дейін созылған бейтарап аймақ құрды. Ақырында капитан А. С. Г. Дуглас болып белгіленген генерал-комиссар аймақты басқаратын және онда орналасқан армян және грузин әскерлерінің санына қатысты соңғы билікке ие болатын. Бейтарап аймақ Узунлар, Воронцовка және Алаверди аудандарына бөлінді. Бейтарап аймақта ірі армян халқы қоныстанған 41-43 ауыл болды. Соғыс Армения мен Грузияға одақтастар тарапынан көзқарастың өзгеруіне әкелді. Көптеген адамдар Транскавказ мемлекеттерінің тәуелсіздігі аймақтағы қақтығыстар мен тұрақсыздыққа алып келеді деп сақты. Бұл олардың тағдыры үшін шешуші уақыт болды, өйткені олардың тағдыры атысты тоқтатудан бірнеше апта өткен соң Париж бейбітшілік конференциясында шешілетін болды. Соғыстың нәтижесі даулы. Армения мен Грузия екеуі де жеңіске жеткенін мәлімдеді. Екі тарап та одақтастардың салған атысты тоқтатуы болмаса, шешуші жеңіске қол жеткізетініне сенді. Армениялықтар грузиндерді солтүстік Лориден ығыстыруға қол жеткізді, ол аймақ екі республика арасында бейтарап аймаққа айналды. Дегенмен, олардың мақсаты Храми өзеніне дейінгі жерлерді басып алу еді. Армения соғыстың көп бөлігінде қарқынды ілгеріледі. Грузия соңғы күндері қарсы шабуылға өткенімен, атысты тоқтату алдында тоқтап қалды. Алайда, соғыс толығымен бұрын Грузияның бақылауында болған жерлерде өтті. Армения армиясы да аз шығынға ұшырады. Тарихшы Ричард Г. Хованнисиан бұл қақтығыстың нәтижесін белгісіз деп санайды. Совет тарихнамасында соғыс "Антанта империалистері" тарапынан қоздырылған деп көрсетіледі, ал Лори бейтарап аймағына "Британ империалистері" мен "Грузия меншевиктері" басшылық еткендігі айтылады.

The Allied, Georgian and Armenian officials met to discuss a final settlement from 9 to 17 January 1919. Diplomatic and trade relations were resumed between the two republics. Prisoners were also returned on 23 January. The British created a neutral zone, centred in the Borchaly uezd and reaching from Sadakhlu to the prewar border with Armenia. A commissioner general, eventually decided to be Captain A. S. G. Douglas, would administer the zone and have ultimate authority on the number of Armenian and Georgian troops stationed within it. The neutral zone was split into the districts of Uzunlar, Vorontsovka, and Alaverdi. There were 41–43 villages within the neutral zone with large Armenian populations. The war caused Allied perception of both Armenia and Georgia to become more negative. Many argued that independence for the Transcaucasian states would result in conflict and instability for the region. That proved to be a critical time, as their fates would be decided at the Paris Peace Conference a few weeks after the ceasefire. The outcome of the war is disputed. Both the Armenians and Georgians claimed victory. Both sides also felt that they would have had a decisive victory if it had not been for the ceasefire imposed by the Allies. The Armenians had succeeded in forcing the Georgians out of northern Lori, which became a neutral zone eventually split between the two republics. However, their goal had been to seize land up to the Khrami River. The Armenians had advanced during most of the war. Although the Georgians began a counterattack in the final days, they reached a stalemate before the ceasefire. However, the war took place entirely in lands formerly controlled by Georgia. The Armenian army also suffered fewer casualties. The historian Richard G. Hovannisian suggests that the result of the conflict was inconclusive. In Soviet historiography, the war is portrayed as being instigated by "Entente imperialists" and that the Lori neutral zone was commanded by "British imperialists" and "Georgian Mensheviks".