Кіріспе

Украиналық қауіпсіздік қызметкері Микола Иванович Мельниченко (Микола Іванович Мельниченко; 1966 жылдың 18 қазанында туған) – Украинаның бұрынғы президенті Леонид Кучманың күзетшісі. Ол сонымен қатар Украинаның Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасының офицері. 1998-2000 жылдар аралығында Мельниченко Кучма кеңсесінде болған көптеген әңгімелерді жазған деп күдіктелді, содан кейін жасырын жазылған жазбаларды алып шетелге қашып кетті. Бұл жазбалардың 2000 жылы жариялануы Украинада үлкен дау тудырды (Кассеталық дау деп белгілі), бұл елдің ішкі және сыртқы саясатына айтарлықтай әсер етті. Мельниченконың Кучмаға қарсы басты айыптаулары (жазбаларда расталғандай) – журналист Георгий Гонгадзенің ұрлануы мен кісі өлтіруіне тапсырыс бергендігі. АҚШ үкіметі Украинаның жетілдірілген "Колчуха" радиолокациялық жүйесінің Саддам Хусейннің Ирағына берілгені туралы ақпаратты қамтитын жазбалардың бірінен кейін оқиғаға араласты. Осы жазбаларға негізделген жүздеген басқа да айыптаулар бар.

Өмірбаян

Микола Мельниченко Киев облысының (қазіргі Васильков қаласының шетінде) Западинка ауылында, Украинаның шығысындағы Горловкадан көшіп келген көмір шақтаушылар отбасында дүниеге келген. Киевтегі Әскери телекоммуникация және информатизация институтын бітіріп, КГБ-ның байланыс қорғау саласындағы сарапшы болды. 1992 жылы, Кеңес Одағының ыдырауынан кейін, Мельниченко Украинаның Мемлекеттік қауіпсіздік басқармасында (бұрынғы Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің (КГБ) 9-басқармасы) қызметін бастады. Кейіннен ол президент Леонид Кучманың күзетшілер тобына қосылды, және дау кезінде Мельниченко майор шеніне ие болды. Оның негізгі міндеті – президент кеңсесін тыңшылықтан қорғау болды. Мельниченко ажырасып, бір қызы бар.

"Касеталық даулы жағдай"

2000 жылдың 28 қарашасында украиналық саясаткер Александр Мороз президент Кучманы Гонгадзенің өлтірілуіне қатысы бар деп айыптады, Мельниченконы ақпарат көзі ретінде көрсетіп, журналистерге таңдап алынған жазбаларды ойнатты, осылайша "Кассеталық дау" басталды. Бірнеше күн бұрын Мельниченко Украинадан Чехияның Острава қаласына қашып кетіп, онда мыңдаған дискілер сақталған бірнеше сөмкелерді қалдырған. Мельниченко отбасымен бірге елден шығуға ресми тыйым салынған болатын, жасырын түрде Украинадан кетіп қалды. Мельниченко президенттің әңгімелерін өзі жазып алып, кейін шетелде жариялағанын мәлімдеді. Мельниченконың айтуынша, ол Кучманың кабинетіндегі диванның астына диктофонды орналастырып, бөлмені тексерген сайын оны ауыстырып отырған. Майордың сөзіне қарағанда, оның мотивациясы – Кучма режимінің өте коррупциялық екендігіне көңілі толуы және президент жасаған қылмыстардың дәлелін құжаттау қажеттігі болды. Георгий Гонгадзенің жоғалып кеткенінен кейін ол жазбаларды жариялап, өмірін сақтауға шешім қабылдады. Содан кейін Мельниченко саяси жақтасы Александр Морозға көмек сұрап, одан қолдау алды. Кейін Мельниченко АҚШ-қа көшіп, саяси пана алды. Оның жазбалары АҚШ арнайы қызметтеріне жіберілді, олардың шынайылығы мен мазмұны тексерілді. Жазбалардың түпнұсқалығы ресми түрде расталмады. Дегенмен, АҚШ-тың криминалистикалық сарапшылары Ирак мәселесіне қатысты жазбалардың бөлігін талдап, оның шынайы екенін анықтады. Украина билігі Мельниченконы халықаралық іздеу ордерімен іздестіруді жариялады, оны "маңызды куә" және мемлекеттік құпияларды сатқан болуы мүмкін деп мәлімдеді. Алайда, Мельниченконы күштеп қайтаруға немесе оны өлтіруге жасалған әрекеттер туралы ешқандай ақпарат жарияланбады. Көптеген сарапшылар мен журналистер Мельниченконың әңгімесін күмәнді деп санайды. Олардың пікірінше, Мельниченко операцияны не үшін және қалай бастағаны белгісіз. Техникалық маман ретінде ол барлау, талдау немесе қылмыстық тергеу жұмыстарына ешқашан қатыспаған. Сондықтан, президенттің сотта дәлелденген қылмыстары туралы ақпаратқа ие болуы екіталай. Мельниченко сипаттаған жазу құралы техникалық және оперативтік тұрғыдан да күмәнді көрінеді. Шындығында, диктофонды күн сайын ауыстырып, 500 сағатқа жуық әңгіме жазу мүмкін емес. Мельниченконың бұрынғы командирлері тіпті кішкентай құрылғыны да бірнеше агент бөлмені тексерген кезде оңай таба алатынын айтады. Жазуға пайдаланылған түпнұсқа құрылғылар мен жазбалардың толық тізімі журналистерге немесе украин прокурорларына ұсынылмаған. Сонымен қатар, Мельниченко цифрлық жазбадан көшірілген жазбаның шынайылығын тексеруге болатынын білуі керек еді, сондықтан "дәлелдерді құжаттау" идеясы бекер. Дегенмен, жазбаларды талдаған сарапшылар мен саясаткерлер олардың кейбіреулерінің шынайы екендігіне келіседі, оған белгілі дауыстар, сөйлеу манері және құпия ақпараттар куә болады. Бірнеше саясаткер, соның ішінде Кучманың өзі, жазбалардағы өз дауыстарын танитындарын мәлімдеді. Алайда, президент пен оның жақтастары жазылған әңгімелердің шынайылығын жоққа шығарып, оларды "монтаж" деп атады. Екінші жағынан, 2002 жылы АҚШ-тың Bek Tek криминалистикалық фирмасының Брюс Коэниг, ФБР-дің криминалистикалық зертханасының бұрынғы қызметкері, жазбаларды тексеріп, олардың өңделгенінің белгілері жоқ деген қорытындыға келді.

Апаттықтан кейінгі оқиғалар

Баспана алғаннан кейін Мельниченко Украинаның саясаты мен сыртқы қатынастарына белсенді түрде араласа бастады, бұқаралық ақпарат құралдарына пікір білдіріп, өзінің жазбаларына негізделген кітаптар жазды. 2004 жылы Мельниченкоға қашып құтылуына және Батыс елдерінде орналасуына көмектескен деп есептелетін украин бизнесмені және бұрынғы КГБ офицері Владимир Цвиль оны істің кейбір маңызды бөлшектерін жарияламағаны үшін ашық айыптады. 2005 жылдың 1 наурызында Мельниченкоға қарсы "мемлекеттік құпияларды ашу, лауазымдық өкілеттіктерін жеміссіз пайдалану және жалған құжаттар қолдану" баптары бойынша қылмыстық іс жабылды. 2009 жылдың 6 желтоқсанында Мельниченко Владимир Литвиннің 2000 жылы журналист Георгий Гонгадзені өлтіруге бұйрық бергенін мәлімдеді. Литвиннің өкілі бұл айыптауды 2010 жылғы Украина президенттік сайлау кампаниясының бір бөлігі деп жоққа шығарды. 2011 жылдың 29 шілдесінде 2005 жылдың 1 наурызында жабылған Мельниченкоға қатысты қылмыстық іс қайта ашылды. Украина баспасөзінің хабарлауынша, сол кезде Мельниченко АҚШ-та тұрып, "мені физикалық жою жоспары бар" деген себеппен сол жерде тұрғанын айтқан. 2010 жылдың наурыз айының соңында Мельниченкоға қатысты тергеу оның қайда екені анықталмағандықтан тоқтатылды (Мельниченко өзі АҚШ-та тұрғанын мәлімдеді). 2012 жылдың қазан айында Мельниченко Украинаның құқық қорғау органдарымен қысқа мерзімге ұсталды, бірақ кейін босатылды.