Кіріспе
1994-2005 жылдар аралығында Украина Президенті болған Леонид Данилович Кучма (Леонід Данилович Кучма; 1938 жылдың 9 тамызында туған) – Украинаның екінші Президенті, 1994 жылдың 19 шілдесінен 2005 жылдың 23 қаңтарына дейін қызмет еткен. Украинаның екі мерзімге сайланған жалғыз Президенті. Оның президенттік кезеңі демократияның кері кетуімен, украин олигархтарының өсуімен, сондай-ақ бірнеше даулы оқиғалармен және Ресей-Украина қарым-қатынастарының жақсаруымен сипатталды. Кеңес Одағының машина жасау саласында табысты мансаптан кейін Кучма 1990 жылы саяси карьерасын бастады, ол кезде ол Верховна Радаға (Украина Парламентіне) сайланды және 1994 жылы қайта сайланды. 1992 жылдың қазанынан 1993 жылдың қыркүйегіне дейін Украина Премьер-министрі қызметін атқарды. Кучма 1994 жылғы президенттік сайлауда өзінің қарсыласы, қазіргі Президент Леонид Кравчуктан жеңіске жетіп, билікке келді. 1999 жылы ол тағы да бес жылға қайта сайланды. Кучманың 1994 жылы сайланғаннан кейін сыбайлас жемқорлық күшейді, бірақ 2000-2001 жылдары БАҚ-та жарияланған ақпараттарға байланысты оның билігі әлсіреуіне бастады. Кучма әкімшілігі 1999 жылы БАҚ-қа цензура салу науқанын бастады, нәтижесінде журналистер қамауға алынды, Георгий Гонгадзе қаза тапты, содан кейін кассеталық дау және жаппай наразылықтар болды. Украина экономикасы 1999 жылға дейін төмендеуді жалғастырды, ал 2000 жылдан бастап өсім тіркелді, бұл қала тұрғындарының кейбір топтарына салыстырмалы жақсарту әкелді. Оның президенттік кезеңінде украин-ресейлік қарым-қатынастар жақсара бастады. Кучма үшінші мерзімге сайлауға түсуден бас тартып, 2004 жылғы сайлауда «Өңірлер партиясының» үміткері Виктор Януковичті қолдады. Сайлаудағы әлеуетті бұрмалауларға қарсы өткен халық наразылығы қызғылт төңкеріске ұласты. Кучма бұл оқиғаларға бейтарап қарайтын позицияны қабылдады және Виктор Ющенко мен Виктор Янукович арасында делдалдық жасады. 2014 жылдан 2020 жылға дейін Кучма Донбастағы соғысқа қатысты бейбіт келіссөздерде Украина Президентінің арнайы өкілі болды. Кучманың мұрасы әлі де даулы болып табылады және оны түрлі дереккөздер авторитарлық деп сипаттайды. Кучманың билігі кезінде кең таралған сыбайлас жемқорлық пен БАҚ-қа цензура Украинаға әсерін тигізуде, сондай-ақ ол олигархияны қолдауға айыпталуда.
Leonid Danylovych Kuchma (Леонід Данилович Кучма, ; born 9 August 1938) is a Ukrainian politician who was the second president of Ukraine from 19 July 1994 to 23 January 2005. The only President of Ukraine to serve two terms, his presidency was marked by democratic backsliding and the growth of the Ukrainian oligarchs, as well as several scandals and improvement of Russia–Ukraine relations. After a successful career in the machine building industry of the Soviet Union, Kuchma began his political career in 1990, when he was elected to the Verkhovna Rada (the Ukrainian parliament); he was re elected in 1994. He served as Prime Minister of Ukraine between October 1992 and September 1993. Kuchma took office after winning the 1994 presidential election against his rival, incumbent President Leonid Kravchuk. Kuchma won re election for an additional five year term in 1999. Corruption accelerated after Kuchma's election in 1994, but in 2000–2001, his power began to weaken in the face of exposures in the media. Kuchma's administration began a campaign of media censorship in 1999, leading to arrests of journalists, the death of Georgiy Gongadze, and the subsequent Cassette Scandal and mass protests. The Ukrainian economy continued to decline until 1999, whereas growth was recorded since 2000, bringing relative prosperity to some segments of urban residents. During his presidency, Ukrainian Russian ties began to improve. Kuchma declined to seek a third term in office, instead supporting Party of Regions candidate Viktor Yanukovych for the 2004 election. Following public protests over the alleged electoral fraud which escalated into the Orange Revolution, Kuchma took a neutral stance and was a mediator between Viktor Yushchenko and Viktor Yanukovych. Between 2014 and 2020, Kuchma was a special presidential representative of Ukraine at the quasi peace talks regarding the ongoing War in Donbas. Kuchma's legacy has proven controversial, and he has been described as authoritarian by various sources. Widespread corruption and media censorship under Kuchma's administration continue to have an impact on Ukraine today, and he has been accused of promoting oligarchism.
Ерте өмір
Леонид Данилович Кучма 1938 жылғы 9 тамызда Чернигов облысының Шайкин ауылында дүниеге келген. Оның әкесі, Данило Прокопович Кучма (1901–1942) Екінші дүниежүзілік соғыста жараланып, Леонид төрт жасында #756 дала госпиталінде (Новоселица ауылының жанында) жараларынан қайтыс болды. Анасы Параска Трохимовна Кучма колхозда жұмыс істеді. Кучма көршілес Семеневка ауданындағы Костобобрив жалпы білім беретін мектебінде оқыды. Кейін Днепропетровск ұлттық университетіне техника ғылымдарының кандидаты ретінде түсіп, 1960 жылы механикалық инженер мамандығы бойынша бітірді (аэрокосмикалық инженерияға бағытталған).
Мансап
Мектепті бітіргеннен кейін Кучма Днепропетровск қаласындағы "Южное" конструкторлық бюросында аэроғарыш саласында жұмыс істеді. 28 жасында ол Байқоңыр ғарыш айлағында орналасқан бюроның сынақ директоры болды. Кейбір саяси байқаушылар Кучманың мансабының бастапқы кезеңінде Людмила Талалаеваға үйленуінің, Геннадий Тумановтың асырап алған қызының, "Южмаш" бас инженері және кейіннен Орта машина жасау министрінің оның мансабына зор ықпал еткенін айтты. 38 жасында Кучма "Южный" машина жасау зауытының коммунистік партия басшысы және Украина Коммунистік партиясының Орталық комитетінің мүшесі болды. Ол КСРО Коммунистік партиясының 27-ші және 28-ші съездеріне делегат болды. 1980-жылдардың соңында Кучма Коммунистік партияны ашық түрде сынады. 1982 жылы Кучма "Южмаш" компаниясының бас инженерінің бірінші орынбасары болып тағайындалды, ал 1986 жылдан 1992 жылға дейін компанияның бас директоры қызметін атқарды. 1990-1992 жылдары Кучма Украинаның Жоғарғы Радасының (парламент) мүшесі болды. 1992 жылы Украинаның Премьер-министрі болып тағайындалды.
Президент (1994-2005 жылдар)
Кучма 1993 жылдың қыркүйегінде Украина Премьер-министрі лауазымынан кешіп, 1994 жылы президенттікке кандидат болып түсті. Оның сайлау платформасы – Ресеймен экономикалық байланыстарды жаңартқанда экономиканы дамыту және нарықтық реформаларды жеделдету болатын. Кучма елдің шығысы мен оңтүстігіндегі өнеркәсіптік аймақтардан күшті қолдау алып, қазіргі президент Леонид Кравчуктан айқын басымдықпен жеңіске жетті. Ең нашар нәтижелері елдің батысында тіркелді. Тарихшы Сергі Екельчик атап көрсеткендей, президент Кучманың әкімшілігі 2000 жылғы конституциялық референдум мен 1999 жылғы президенттік сайлауда "сайлау заңбұзушылықтарын кеңінен пайдаланды".
Ішкі саясат
1994 жылдың қазан айында Кучма кең ауқымды экономикалық реформалар жариялады, оның ішінде субсидияларды қысқарту, баға бақылауын алып тастау, салықтарды төмендету, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығын жекешелендіру, сондай-ақ валюталық реттеу және банк жүйесін реформалау кірді. Парламент жоспардың басты қағидаларын бекітті. Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) реформаларды іске қосу үшін 360 миллион долларлық несие беруге келісім берді. Ол 1999 жылы екінші мерзімге қайта сайланды. Оппозиция оны 2000 жылы журналист Георгий Гонгадзенің өлтірілуіне қатысқан деп айыптады, бірақ Кучма бұл айыптауларды үнемі жоққа шығарды. Сыншылар сонымен қатар Кучманы баспасөз бостандығын шектеуде кінәлады. Кучманың 2001 жылдың 26 сәуірінде Верховная Раданың Виктор Ющенко үкіметін қызметтен босатудағы маңызды рөлі болды деп саналады. Кучманың 2002 жылдан 2005 жылдың қаңтарына дейінгі премьер-министрі Виктор Янукович болды, Кучма бұрынғы тағайындалған Анатолий Кинахты қызметтен босатқаннан кейін.
Сыртқы саясат
2002 жылы Кучма Украинаның 2003-2004 жылдарға дейін Еуропалық Одақпен қауымдастық келісіміне қол қою ниетінде екенін және Украинаның 2007-2011 жылдарға дейін Еуропалық Одаққа қабылданудың барлық талаптарын орындайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Еуропалық Одақпен еркін сауда шартына қол қоюға үміттенді. Кучма Ресеймен «Достық, ынтымақтастық және серіктестік туралы» келісімге қол қойып, ТМД-мен келіссөздерді қолдады. Бұған қоса, ол орыс тілін «ресми тіл» деп атады. Ол НАТО-мен арнайы серіктестік келісіміне қол қойып, альянсқа мүшелікке үміттенді. Кучма басшылығымен Украина Қарулі күштері Ирак соғысына қатысты. Кучманың ел ішінде және шетелде беделінің төмендеуіне, оның жемқорлыққа қатыстылығына байланысты ол Ресейді жаңа одақтасы ретінде қарастыра бастады. 1990 жылдардың соңынан бастап ол Ресейге, Еуропаға және АҚШ-қа бағытталған, «көпвекторлы» деп сипаттаған сыртқы саясатты қабылдады. Сыншылар бұл саясатты Кучма мен украин олигархтарының жеке мүддесі үшін Батыс пен Ресейді манипуляциялау деп бағалады. 2001 жылдың 4 қазанында Сибирь әуе компаниясының 1812 рейсі Израильдің Тель-Авив қаласынан Ресейдің Новосибирск қаласына ұшып бара жатқанда Украинаның Әуе күштерімен Қара теңіз үстінде атып түсірілді. Ұшақтағы 78 адам, олардың көпшілігі Ресейде туыстарына барып қайтқан израильдіктер, қаза тапты. Оқиғадан кейін Кучма Украинаның қорғаныс министрі Александр Кузьмуктің отставкасын қабылдаудан бас тартып, «Дүние жүзінде, Еуропада не болып жатқанын қараңыз. Біз бірінші де емеспіз, соңғы да емеспіз. Мұны трагедияға айналдырудың қажеті жоқ. Қателер әр жерде болады, және олар осы деңгейде ғана емес, одан да үлкен, планеталық деңгейде орын алады» деді. Бірақ бір аптадан кейін Кучма Ресейлік тергеушілермен ынтымақтасуға дайын екенін мәлімдеп, Ресей мен Израиль үкіметтерінен кешірім сұрап, Кузьмуктің отставкасын қабылдады.
Георгий Гонгадзеді өлтіру және кассеталар туралы даулы оқиға
1998 жылдан 2000 жылға дейін Кучманың күзетшісі Микола Мельниченко Кучманың кабинетін тыңдап, кейін жазбаларды жариялады. Таспалардың жарыққа шығуы – «Кассеталық дау» деп аталды – Кучманың көптеген қылмыстарын көрсетті деп айтылды. Атап айтқанда, ол Саддам Хусейнге радарлық жүйелер сатуға (басқа да заңсыз қару сатулармен бірге) және журналист Георгий Гонгадзені өлтіруге рұқсат берген. 2000 жылдың қыркүйегінде Гонгадзе жоғалып кетті, ал оның басы жоқ денесі 2000 жылдың 3 қарашасында қиындықпен табылған. 28 қарашада оппозициялық саясаткер Александр Мороз Гонгадзенің өлтірілуіне Кучманың қатысы бар екенін көрсететін таспалық жазбаларды жариялады. 2005 жылы Украинаның Бас прокуратурасы Гонгадзенің өлтірілуіне байланысты Кучма мен оның бұрынғы әкімшілігінің мүшелеріне қарсы қылмыстық іс қозғады. 2005 жылы баспасөз хабарларында Кучмаға 2005 жылы кеңсесінен адал түрде кетуі үшін қудалаудан иммунитет берілгені айтылды. Таспаларды сынағандар Мельниченконың 500 сағат диктофондық жазбаны көмексіз және байқаусыз жазуының қиындығына, аталған жазба жабдықтарының нақты дәлелдерінің болмауына және таспаның шынайылығы мен жариялану себебіне қатысты күмәндерге назар салды. Кучма 2003 жылы таспалардағы дауыстардың бірінің өзіне тиесілі екенін мойындады, бірақ таспалар оның сөздерін бұрмалау үшін таңдап алынып өңделгенін мәлімдеді. Алайда, Украинадағы АҚШ елшісі Карлос Паскуал таспалардың шынайы, бұрмаланбаған, өзгертілмеген және манипуляцияланбағанын мәлімдеді, себебі ФБР-дің электрондық зерттеу орталығының бастапқы жазба құрылғысын талдауынан және бастапқы жазбада жазбаның бұзылуын көрсететін ешқандай ерекше дыбыс жоқ екені анықталды, жазба үздіксіз, үзіліссіз және цифрлық файлдарға қол сұғылмаған. Украина Бас прокуратурасы 2010 жылдың 9 қазанында Гонгадзе ісі бойынша Кучма мен басқа да саясаткерлерге қарсы қылмыстық іс қозғаудан бас тарту туралы қаулысын жойды. 2011 жылдың 22 наурызында Украина Гонгадзенің өлтірілуіне қатысты ресми тергеуді бастады, ал екі күннен кейін украин прокурорлары Кучманы өлтіруге қатысқандығы үшін айыптады. 2011 жылдың 14 желтоқсанында Украина аудандық соты Гонгадзенің өлтірілуіне байланысты дәлелдердің жеткіліксіздігіне байланысты Кучмаға қарсы қылмыстық істі тоқтатуға бұйырды. Сот Мельниченконың жазбаларын дәлел ретінде қабылдамады. Гонгадзенің жесірі Мирослава Гонгадзе бір аптадан кейін сот шешіміне шағым түсірді. Гонгадзенің өлтірілуіне қатысқан Алексей Пукачтың ісін қарау кезінде ол Кучма мен Кучманың Президенттік әкімшілігінің басшысы Владимир Литвиннің кісі өлтіруге бұйрық бергендері екенін мәлімдеді. Пукач Гонгадзенің өлтірілуіне қатысқаны үшін кінәлі деп танылып, өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Кучма келесі күні: «Бұл мен соңғы 12 жылда жеткілікті естіген банальді провокацияның мысалы», – деді. 2004 жылдың 22 қарашасындағы екінші турдан кейін Янукович сайлауда алаяқтықпен жеңіске жеткені белгілі болды, бұл оппозиция мен тәуелсіз бақылаушылардың нәтижелерге наразылық білдіруіне әкелді, нәтижесінде «Қызыл революция» болды. Янукович пен президенттік кеңсе басшысы Виктор Медведчук Кучманы төтенше жағдай жариялауға және Януковичтің инаугурациясын өткізуге шақырды. Ол осы өтінішті қабылдамады. Кейін Янукович Кучманы опасыздық жасады деп айыптады. Кучма 2004 жылдың 1 желтоқсанында парламент үкіметке сенімсіздік білдіргеннен кейін премьер-министр Януковичті ресми түрде қызметінен босатудан бас тартты. Одан кейін Кучма елден кетіп қалды. 2005 жылдың наурыз айында Украинаға оралды. Кучма 2009 жылдың қазанында 2010 жылғы Украина президенттік сайлауында Виктор Януковичке дауыс беретінін айтты. 2010 жылдың 2 ақпанында АҚШ дипломатиялық жеделхаттарының ашылуынан белгілі болғандай, Кучма АҚШ-тың Украинадағы елшісі Джон Ф. Теффтпен сөйлескен кезде 2010 жылғы президенттік сайлаудың екінші турындағы сайлаушылардың Янукович пен Юлия Тимошенко арасындағы таңдауын «жаман және өте жаман» деп сипаттады және оның орнына бірінші турда жойылған кандидат Арсений Яценюкты мақтады. 2011 жылдың қыркүйегінде Кучма 2004 жылғы сайлаудың нағыз жеңімпазы Янукович болды деп мәлімдеді.
Төрайымнан кейінгі кезең
Леонид Кучма президенттік қызметін аяқтағаннан бері саясатта белсенді болып келеді. Ол 2005 жылы президент Виктор Ющенкомен бірге жұмыс істеді, бірақ кейін АҚШ-тың Украинадағы елшісі Джон Тефтке жолдаған хаттарында президенттің әрекетіне қатысты алаңдаушылық білдірді. Кучма 2010 жылы Януковичті президенттікке қолдады.
2014 жылы Украинадағы Ресей жақтасы конфликтке қатысуы
Кучма 2014 жылғы 21 маусымда Донецк және Луганск облыстарындағы қарулы сепаратистермен келіссөздерде Украина атынан президент Петро Порошенконың бейбітшілік жоспарын талқылау үшін қатысты. Оның дипломат ретіндегі қызметі Батыс пен Ресей, сондай-ақ Украина халқы тарапынан жақсы қабылдады. 2015 жылғы 11 ақпанда Кучма Донбастағы қақтығысты аяқтау жоспарының жобасына қол қойғандардың бірі болды. Бұл саммит Минск-II деп аталды. Атысты тоқтатуды қамтамасыз ететін жоспарға Еуропа көшбасшыларының реакциясы көбінесе оңды болды. 2015 жылғы наурыз айында Кучма аймаққа көбірек араласуға Батысты шақырды. Ол Ресей тарапынан қолдау алған күштердің Дебальцево қаласын басып алу әрекетін сынады. 2015 жылғы қыркүйекте Кучма үшжақты контактілік топта Украина өкілі болып қайта тағайындалды. Топ Донбастағы қақтығысты аяқтау мәселесін талқылау үшін Беларусьте кездесті. 2017 жылдың басында Кучма Донбасқа қатысты көлік блокадасына қарсы айтты. 2017 жылғы наурыз айында Минскідегі үшжақты контактілік топта (ТКГ) ол Ресей Федерациясынан сепаратистер бақылауындағы аумақтардағы паспорттарды мойындау туралы жарлықты жоюды талап етті. 2018 жылғы 2 қазанда Кучма жасының қарттығына байланысты үшжақты контактілік топтағы Украина өкілі лауазымынан кетті. 2019 жылғы маусымда ол жаңадан сайланған Украина президенті Владимир Зеленскийдің өтінішімен және Виктор Пинчук делдалдығымен келіссөздерге оралды. Американдық дереккөздерге сәйкес, ол 2020 жылғы шілдеде шаршағанын айтып, тағы да лауазымнан кетті. Оның орнына Леонид Кравчук тағайындалды.
2022 жылғы Ресейдің Украинаға басып кіруі
2022 жылы Ресей Украинаға басып кірген кезде Кучма елді қорғауға көмектесу үшін қалатынын мәлімдеді: "Мен үйде, Украинадамын, себебі біздің бәріміз Отанымыздамыз, басқа жер жоқ. Біз оны партиялық топтарға бөлінбей, жеке мүдделер мен ескі пікір таластарсыз, жеңіске дейін бірге қорғаймыз. Біз Ту, Армия және Президенттің айналасында бірігіп тұрмыз. Украина – Ресей емес. Ол ешқашан Ресей болмайды. Олар қаншалықты тырысса да. Біз қазірдің өзінде жеңіске жетіп жатырмыз. Бұны тоқтату мүмкін емес. Ал Ресей Федерациясына мен отандастарымның бір ауыздан айтқан сөзімен келісемін: "Сәлем жоқ сіздерге!". 2023 жылдың қараша айында Кучма өзінің жаңа кітабын таныстырды – "Украина – Ресей емес: жиырма жыл өткен соң".
Отбасылық және жеке өмірі
Кучма 1967 жылдан бері Людмила Талалаевамен тұрмыс құрған. Ол "Балаларға Украина" аналар мен балаларды әлеуметтік қорғау ұлттық қорының құрметті президенті және Украинадағы паралимпиада қозғалысын қолдаушы ретінде танымал. Кучма жастық шағында әуесқой гитарашы болған. Ол сонымен қатар күрделі "преференс" карта ойынында шеберлігімен де белгілі болды. 2003 жылы ол өзінің кітабын жариялады. Қызметтен шыққаннан кейін Кучмаға мемлекеттік міндеттерін орындағаннан соң Конча-Заспадағы мемлекеттік дачасын жеке пайдалануға рұқсат берілді. 2005 жылғы 19 қаңтарда Премьер-Министрдің міндетін атқарушы Микола Азаров қол қойған №15r үкіметтік бұйрық Кучмаға мүлкін сақтауға мүмкіндік берді. Кучмаға толық президенттік жалақысы мен барлық қызметкерлер, сондай-ақ екі мемлекеттік көлігін ұстауға рұқсат етілді. Бұл бұйрықта аталған шығындар мемлекеттік бюджеттен төленетіні де көрсетілген.
After retirement, Kuchma was allowed to keep the state owned dacha in Koncha Zaspa for his personal use upon completion of his state duties. Government order #15 r, which allowed Kuchma to keep his estate, was signed by acting Prime Minister Mykola Azarov on 19 January 2005. Kuchma was also allowed to keep his full presidential salary and all service personnel, along with two state owned vehicles. That order also stated that these costs would be paid out of the state budget.