Кіріспе

Психология саласында автоматтылық – бұл іс-әрекеттерді атқару кезінде миды қажетті егжей-тегжейлермен шаршатусыз, автоматты жауап беру үлгісіне немесе әдетке айналдыру қабілеті. Ол көбінесе оқу, қайталау және жаттығу нәтижесінде пайда болады. "Дене жады" арқылы орындалатын тапсырмалардың мысалдары көбінесе автоматтылықтың белгілі бір деңгейін қамтиды. Автоматтылықтың мысалдары – жүру, сөйлеу, велосипед тебу, конвейерде жұмыс істеу және автомобиль жүргізу сияқты күнделікті іс-әрекеттер (соңғысы кейде "трасса гипнозы" деп аталады). Бір іс-әрекет жеткілікті түрде үйренілгеннен кейін, оны орындау кезінде (мысалы, автомобиль жүргізу кезінде) басқа да іс-әрекеттерге немесе ойларға назар аудару мүмкін болады.

Оқыуда

LaBerge және Samuels (1974) оқудың еркін ағымын қалай дамытатынын түсіндіруге көмектесті. Автоматтылық – саналы күш-жігерді қажет етпей, кез келген шартты міндетті тиімді деңгейде орындау білімі, яғни ол – санасыз тиімділіктің бір түрі. Сонымен қатар, егер оқушы автоматты түрде оқыса немесе "шебер оқырман" болса, бір уақытта бірнеше міндет атқарылады, мысалы, сөздерді жазу арқылы түсіну, ақпаратты ұғыну, осы тақырып бойынша бұрынғы біліммен байланыстыру, ой-шағылыс жасау және жазып жатқан баяндамасына оның қаншалықты пайдалы екенін бағалау. Оқушының үлгерімін жақсарту үшін автоматтылықты және оның қалай қол жеткізілетінін түсіну өте қажет. Бұл мұғалімдер үшін маңызды, өйткені жасөспірім шағындағы жоғары деңгейдегі оқу дағдыларын қамтамасыз ету үшін оқудың бастапқы кезеңдерінде автоматтылыққа баса назар аудару керек.

Тосқауыл

Автоматтылық нақты назармен бұзылуы мүмкін, егер саналы назардың берілуі үлгінің мазмұнын немесе уақытын өзгертетін болса. Бұл құбылыс, әсіресе жоғары пайда немесе зиян келтіру тәуекелі бар және адамның санасына психологиялық стресс түсіретін жағдайларда айқын байқалады; мұндай жағдайларда адамның өнімділігі а) бұзылмай немесе тіпті артуы мүмкін («ағын») немесе б) нашарлауы («қарқын жоғалту») мүмкін. Бұл әсер «жүз аяқты эффектісі» деп аталады, себебі ол «жүз аяқтының қиын жағдайы» туралы мысалдағыдай, жабайы бақа жүз аяқты қалай жүретінін сұрағанда оны қозғалмай қалдырады. Жүз аяқтының әдеттегі санасыз қимылы саналы ой-толғаныспен тоқтатылды. Психолог Джордж Хамфри 1923 жылғы «Адам ақылының тарихы» еңбегінде осы теңеуді келтірді: «Кәсібін меңгерген ешбір адам күнделікті жұмысына үнемі назар аударудың қажеті жоқ», - деп жазды ол. «Егер ол солай істесе, жұмыс бұзылуы мүмкін».