Көне Мана қаласы: Иранның солтүстік-батысындағы б.з.д. 10-7 ғасырлардағы ежелгі мемлекет. Ассирия, Урартумен көршілік қатынаста болған. Тарихы, археологиясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы ел
Former country
Манаэа (/m//ə/'/n//iː//ə///, кейде Манеа деп жазылады; Аккад тілінде: Mannai, Киелі кітаптағы еврей тілінде: Minni, (מנּי)) – Иранның солтүстік-батысында, Урмия көлінің оңтүстігінде орналасқан ежелгі мемлекет, шамамен б.з.б. 10-7 ғасырларда өмір сүрген. Ол Ассирия және Урартумен, сондай-ақ екеуінің арасындағы Мұсасир және Зикирта сияқты кіші буферлік мемлекеттермен көрші болды.
Mannaea (/m//ə/'/n//iː//ə///, sometimes written as Mannea; Akkadian: Mannai, Biblical Hebrew: Minni, (מנּי)) was an ancient kingdom located in northwestern Iran, south of Lake Urmia, around the 10th to 7th centuries BC. It neighbored Assyria and Urartu, as well as other small buffer states between the two, such as Musasir and Zikirta.
Атаудың этимологиясы
Манаяның аты және оның ең ерте кездегі билеушісі Удаки алғаш рет Шалманеср III билігінің 30-шы жылындағы жазуда айтылған (б.з.д. 828 ж.). Ассириялықтар әдетте Маннаны «манниттер елі» деп атаған, оны Манаш деп те атаған, ал урарттықтар оны Манна елі деп атаған. Салмансар III-нің билігінің 16-шы жылындағы (б.з.д. 843 ж.) жорылын сипаттағанда, патша Муна жеріне жетіп, Замуаның ішкі аймақтарын басып алғаны хабарланған. Алайда, жылнамада Маная мемлекетіне жасалған жорыл немесе салық салынуы туралы ештеңе жазылмаған. Мүмкін, ассириялықтар Манаяны жаулап алмаған, немесе Маная шекарасына ғана жетіп, содан кейін бағыттарын өзгертіп, көршілес Аларабия еліне қарай аттанған. Киелі кітапта (Еремия 51:27) Маная «Мини» деп аталады және Арарат пен Ашкеназбен бірге болашақта Жаңа Вавилонды жойғысы келгендер ретінде еске алынады. «The Jewish Encyclopedia» (1906) «Мини» атауын Армениямен байланыстырған:
The name of Mannaea and its earliest recorded ruler Udaki were first mentioned in an inscription from the 30th year of the rule of Shalmaneser III (828 BC). The Assyrians usually called Manna the "land of the Mannites", Manash, while the Urartians called it the land of Manna. Describing the march of Salmanasar III in the 16th year (843 BC), it was reported that the king reached the land of Munna, occupying the interior of Zamua. However, the chronicle does not mention any march or taxation on the state of Mannaea. It is possible that the Assyrians either failed to conquer Mannaea, or advanced only to the border of Mannaea, and then changed course and marched on the neighboring country of Allarabia. In the Bible (Jeremiah 51:27), Mannaea is called "Minni", and is mentioned with Ararat and Ashkenaz as some of the future destroyers of neo Babylon. The Jewish Encyclopedia (1906), identified Minni with Armenia:
Пешитта мен Таргум Онкелос бойынша, Киелі кітаптағы «Мини» (Ер. ли. 27) – Армения, немесе дәлірек айтқанда, сол елдің бір бөлігі. Өйткені Арарат та Арменияның бір бөлігі ретінде айтылған (Ис. ХХХVІІ. 38; II Патшалар XIX. 37). Бұл атау ежелгі Арменияның Манавасян (Минияс) сияқты аймақтарының біріне де қатысты болуы мүмкін. Арарат пен Ашкеназбен бірге, бұл ассириялық жазбалардағы дәл сол «Мини» болуы мүмкін, ол Манеяға сәйкес келеді. Кейбір ғалымдар «Армения» атауы «ḪAR Minni» деген сөзден шыққан деп болжайды, яғни «Мини таулары».
According to the Peshiṭta and Targum Onkelos, the "Minni" of the Bible (Jer. li. 27) is Armenia—or rather a part of that country, as Ararat is also mentioned (Isa. xxxvii. 38; II Kings xix. 37) as a part of Armenia. It can also relate to one of the regions of ancient Armenia, such as Manavasean (Minyas). Together with Ararat and Ashkenaz, this is probably the same Minni from the Assyrian inscriptions, corresponding to Mannea. The name "Armenia" has been theorized by some scholars as possibly deriving from "ḪAR Minni," meaning, the “mountains of Minni.”
Ассирия және урарттық мәтіндеріндегі жер-су және жеке есімдерді зерттеу нәтижесінде, манналықтар, немесе кем дегенде олардың билеушілері, урарт тіліне жақын, семит және үнді-еуропалық емес тілде сөйлеген, ал қазіргі тілдермен байланысы жоқ. Алайда, Хасанлу-Тепеде табылған адамдардың генетикасын зерттеуден кейін, соңғы зерттеулер армян тіліне ұқсас тілде сөйлейтін үнді-еуропалықтардың болғанын көрсетеді.
According to examinations of the place and personal names found in Assyrian and Urartian texts, the Mannaeans, or at least their rulers, spoke a non Semitic and non Indo European language related to Urartian, with no modern language connections. However, after assessing the genetics of individuals found at Hasanlu Tepe, recent scholarship has suggested the possibility of the presence of Indo Europeans, who perhaps spoke a language related to Armenian.
Орналасқан жері
Олардың патшалығы Урмия көлінің шығысында және оңтүстігінде орналасқан. 1956 жылы басталған қазба жұмыстары Зиуие және оның бұтақтарын – бұрын Манаилер жері деп саналған бекіністі Хасанлу қаласын ашуға мүмкіндік берді. Жақында Зиуиехтің тағы бір бұтағы – Калайчи орны, сол жерде осы топониммен жазылған тақтаға сүйене отырып, манаиліктермен байланыстырылды. Скифтер мен ассириялықтардан бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін, манаиліктердің қалдықтары Матиениге сіңірілді және аймақ Матиен деп аталды. Кейіннен б.з.д. 609 жылы шамасында олар Медтерге қосылды.
Their kingdom was situated east and south of the Lake Urmia. Excavations that began in 1956 succeeded in uncovering Ziwiyeh and its branches the fortified city of Hasanlu, once thought to be a potential Mannaean site. More recently, another branch of Ziwiyeh, the site of Qalaichi has been linked to the Mannaeans based on a stela with this toponym found at the site. After suffering several defeats at the hands of both Scythians and Assyrians, the remnants of the Mannaean populace were absorbed by the Matieni and the area became known as Matiene. It was then annexed by the Medes in about 609 BC.
Тарих
Манания патшалығы шамамен б.з.д. 850 жылы гүлдене бастады. Манаевтар негізінен қонысқа ұйымдасқан халық болды, суармашылықпен айналысып, ірі қара мен жылқы өсірді. Елордасы – Изирту (Зирта) деп аталатын бекіністі қала еді. Б.з.д. 820 жылдарға қарай Манея үлкен мемлекетке айналды. Осы кезде олардың билеуші тобы ретінде көрнекті аристократиясы болды, бұл патшаның билігін белгілі бір дәрежеде шектеді. Б.з.д. 800 жылдан бастап бұл аймақ Маная аумағында бірнеше бекіністер салған Урарту мен Ассирия арасында таласқа түскен жерге айналды. Б.з.д. 8 ғасырдың ортасында ассириялықтар мен ураттықтар арасындағы ашық қақтығыс кезінде Маная өз иелігін кеңейтуге мүмкіндік алды. Манания патшалығы Ирандзу билігі тұсында (б.з.д. 725–720 ж.ж.) өркендеді. Б.з.д. 716 жылы Ассирия патшасы Саргон II Манаяға қарсы жорық жасады, онда Ирандзудың ұлы Аза Улусунумен, ураттықтардың көмегімен тақтан түсірілді. Саргон Изиртуді басып алып, Парсуаға әскер орналастырды (Парсуа Парсумаштан ерекшеленді, ол қазіргі Иранның Фарс провинциясында орналасқан). Ассириялықтар бұл аймақты жылқы өсіру, баптау және сауда үшін пайдаланды. Бір ассириялық жазуда айтылғандай, киммерлер (Гимирру) осы шамада "Манаяның ортасында" орналасқан Гамир немесе Уишдистің отанынан шыққан. Киммерлер алғаш рет б.з.д. 714 жылы жылнамаларда пайда болады, олар ассириялықтарға Урартуды жеңуге көмектескен болуы мүмкін. Урарту ассириялықтарға бағынып берді, екеуі бірлесіп киммерлерді жеңіп, оларды құнарлы жарты ай аймағынан шығарды. Киммерлер б.з.д. 705 жылы Саргонға қарсы қайтадан көтеріліс жасады, ал ол оларды жоюға тырысқанда қаза тапты. Б.з.д. 679 жылы киммерлер Манаяның шығысына және батысына қоныс аударды. Манаевтар б.з.д. 676 жылы Ассирияның Есархаддонына қарсы көтерілгені жазылған, олар Ассирия мен оның Парсуа колониясы арасындағы жылқы саудасын тоқтатуға тырысты. Маная патшасы Ахшери б.з.д. 650 жылдарға дейін билік етті, Манаяның аумағын кеңейтуді жалғастырды, бірақ Ассирияға салық төледі. Алайда, Маная шамамен б.з.д. 660 жылы ассириялықтардан жеңіліске ұшырады, содан кейін ішкі көтеріліс басталды, ол Ахшеридің өліміне дейін жалғасты. Сондай-ақ, б.з.д. 7 ғасырында Маная шабуыл жасаған скифтерден жеңіліс тапты, олар бұрын Урартуға шабуыл жасап, ассириялықтар тарапынан ығыстырылған еді. Бұл жеңіліс Маная патшалығының одан әрі ыдырауына ықпал етті. Ахшеридің ізбасары Уалли, Ассирияның одақтасы ретінде, ассириялықтардың жағына шығып, Каспий теңізінің оңтүстік-батыс жағалауында әлі де орналасқан мидиялықтарға (Мадайға) қарсы күресті, олар ассириялық үстемдікке қарсы көтеріліс жасады. Ассирия Мидия мен Парсыны бағындырды. Алайда, үш жүз жыл бойы аймақты билеген Жаңа Ассирия империясы, б.з.д. 627 жылы Ашурбанипал қайтыс болғаннан кейін азаматтық соғысқа ұшырап, ыдырап бастады. Ассириядағы төңкерістер мидиялықтарға ассириялық құлдықтан босап, Ирандағы басты күшке айналуға мүмкіндік берді. Б.з.д. 616 жылы Қаблин шайқасында ассириялықтар мен маналықтардың әскерлері Набополассардың әскерлерінен жеңіліс тапты. Бұл жеңіліс б.з.д. 615 және 611 жылдар аралығында Мидияның бақылауына түскен Манаяның шекарасын ашты.
The Mannaean kingdom began to flourish around 850 BC. The Mannaeans were mainly a settled people, practicing irrigation and breeding cattle and horses. The capital was a fortified city called Izirtu (Zirta). By the 820s BC, Manneaea had expanded to become a large state. By this time they had a prominent aristocracy as a ruling class, which somewhat limited the power of the king. Beginning around 800 BC, the region became contested ground between Urartu, which built several forts on the territory of Mannaea, and Assyria. In the mid 8th century BC, during the open conflict between the Assyrians and the Urartians, Mannaea seized the opportunity to enlarge its holdings. The Mannaean kingdom reached the height of its power during the reign of Iranzu (c. 725–720 BC). In 716 BC, king Sargon II of Assyria moved against Mannaea, where the ruler Mannaea, Aza, the son of Iranzu, had been deposed by Ullusunu with the help of the Urartians. Sargon took Izirtu, and stationed troops in Parsua (Parsua was distinct from Parsumash located further southeast in what is today known as Fars province in Iran.). The Assyrians thereafter used the area to breed, train and trade horses. According to one Assyrian inscription, the Cimmerians (Gimirru) originally went forth from their homeland of Gamir or Uishdish in "the midst of Mannai" around this time. The Cimmerians first appear in the annals in the year 714 BC, when they apparently helped the Assyrians to defeat Urartu. Urartu chose to submit to the Assyrians, and together the two defeated the Cimmerians and thus kept them out of the Fertile Crescent. The Cimmerians again rebelled against Sargon by 705 BC, and he was killed while driving them out. By 679 BC the Cimmierians migrated to the east and west of Mannaea. The Mannaeans are recorded as rebelling against Esarhaddon of Assyria in 676 BC, when they attempted to interrupt the horse trade between Assyria and its colony of Parsua. The Mannaean king Ahsheri, who ruled until the 650s BC, continued to enlarge the territory of Mannaea, although paying tribute to Assyria. However, Mannaea suffered a crushing defeat at the hands of the Assyrians around 660 BC, and subsequently an internal revolt broke out, continuing until Ahsheri's death. Also in the 7th century BC, Mannaea was defeated by the advancing Scythians, who had already raided Urartu and been repelled by the Assyrians. This defeat contributed to the further break up of the Mannaean kingdom. Ahsheri's successor, Ualli, as an ally of Assyria, took the side of the Assyrians against the Medes (Madai), who were at this point still based to the east along the southwest shore of the Caspian Sea and revolting against Assyrian domination. The Medes and Persians were subjugated by Assyria. However, the Neo Assyrian Empire, which had dominated the region for three hundred years, began to unravel, consumed by civil war after the death of Ashurbanipal in 627 BC. The upheavals in Assyria allowed the Medes to free themselves from Assyrian vassalage and make themselves the major power in Iran. At the battle of Qablin in 616 BC, the Assyrian and Mannaean forces were defeated by Nabopolassar's troops. This defeat laid open the frontiers of Mannaea, which fell under the control of Media between 615 BC and 611 BC.