Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венгриядағы солшыл саяси партия (1918–1948)
Far left political party in Hungary (1918–48)
Венгрия Коммунистік партиясы (Magyar Kommunista Párt, қысқ. MKP), алдында Венгриядағы коммунистер партиясы (Kommunisták Magyarországi Pártja, қысқ. KMP) деп аталған, – екі дүниежүзілік соғыс аралығында және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қысқа мерзімге болған Венгриядағы коммунистік партия. Ол 1918 жылдың 24 қарашасында Венгрия коммунистер партиясы ретінде құрылды және 1919 жылдың наурыз және тамыз айлары аралығында Бела Кун басқарған, қысқа ғұмырлы Венгрия Кеңес Республикасы кезінде билікте болды. Коммунистік үкімет кейіннен румын армиясымен құлатылды, Кун Венаға жер аударылды, ал кейін көптеген коммунистермен бірге Мәскеуге көшті. Осы жылдары партия мүшелерінің саны жыл сайын азайып келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде партия өзін Бейбітшілік партиясы деп атады, бірақ бір жылдан кейін, 1944 жылы, жаңа атау қабылдады және оны 1948 жылға дейін сақтап қалды. Соғыстан кейін партия қайтадан билікке ие болды және мүшелерінің саны тез өсті, нәтижесінде Матиас Ракоси елдегі басқа партияларды, соның ішінде социал-демократтарды (олармен келісімде болғандықтан) басып тастап, бірпартиялық мемлекет құрды. 1948 жылы партия социал-демократтармен бірігіп, Венгрияның келесі билеуші партиясы болған Венгрия Жұмысшы Халық партиясын құрды. Ол сондай-ақ Коминтерн мен оның ізбасары Коминформның мүшесі болды.
The Hungarian Communist Party (Magyar Kommunista Párt, abbr. MKP), known earlier as the Party of Communists in Hungary (Kommunisták Magyarországi Pártja, abbr. KMP), was a communist party in Hungary that existed during the interwar period and briefly after World War II. It was founded on November 24, 1918, as Party of Communists in Hungary, and was in power between March and August 1919 when Béla Kun ran the short lived Hungarian Soviet Republic. The communist government was later overthrown by the Romanian Army, Kun was exiled to Vienna and later he including many other communists moved to Moscow and during those years membership was becoming smaller every year. During World War II the party changed its name to Peace Party but only a year later in 1944, they embraced a new name which they will hold until 1948. After the war, they regained power and their membership rose up quickly which led to Mátyás Rákosi suppressing other parties in the country besides the social democrats (which were aligned with them) to form a one party state. In 1948, the party merged with the social democrats to form the Hungarian Working People's Party which became the next ruling party of Hungary. It was also a member of Comintern and its successor Cominform.
Құрылтай және алғашқы жылдары
Коммунистік партия алғаш рет 1918 жылдың соңында Бела Кун құрды, ол бұрынғы журналист және Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрия-Мажарстан үшін күрескен адам еді. Ресейдегі әскери тұтқын лагерінде болғаннан кейін, Кун бірнеше жақтастарымен бірге 1918 жылдың қазан айында Мәскеудің орталық бөлігінде Коммунистік партияның (КМП) бастапқы жұмысын ұйымдастырды. Бұл алғашқы мүшелер қараша айында Венгрияға оралды және 24-і күні КМП ресми түрде құрылды. Коммунистік партия «Венгрия Коммунистерінің партиясы» (мажар тілінде: Kommunisták Magyarországi Pártja) деген атауды таңдады, «Венгрия Коммунистік партиясы» емес, себебі партия ұсынып отырған әлеуметтік топтың басым бөлігі – фабрика жұмысшыларының көпшілігі Будапештте этникалық мажар тегінен болмады, ал этникалық мажарлар жаңадан құрылған партияда азшылық құрады. Бастапқыда партияның қатары аз болды, негізін қалаушылар мен бірнеше солшыл социал-демократтардан тұрды. Дегенмен, Михай Кароли басшылығымен үкіметтің саяси тұрақсыздығы және большевиктер қозғалысының күшейіп бара жатқан ықпалы Социал-демократтарды КМП-мен коалиция құруға итермеледі. Социал-демократтар үшін КМП-мен одақтасу халық арасында беделін арттырып қана қоймай, сонымен қатар Кунның Ресейдегі көрнекті большевиктермен байланысы болғандықтан, күшейіп келе жатқан Ресей Коммунистік партиясымен байланыс мүмкіндігін де ұсынды. 1919 жылдың наурыз айында Венгрия Кеңес Республикасы құрылғаннан кейін, Кун жеке меншік индустрияны ұлттандыруға кірісті және ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға қатысты ірі жобаны бастады. Сонымен қатар, ол соғыстан кейінгі келіссөздерде Венгрия жоғалтуға тиіс жерлерін қайтару мақсатында Үштік Антанта державаларымен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Венгрия Кеңес Республикасының 133 күні бойы КМП ең алдымен Венгрияның Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілісінен туындаған кең таралған экономикалық дағдарысты шешуге бағытталды. Алайда, Кунның экономикалық саясаты инфляцияны күшейте түсті және елде азық-түлік тапшылығына әкелді. Миклош Хорти бастаған оппозиция күшейді, ал маусым айындағы төңкеріс әрекеті КМП-ны құпия полиция арқылы зорлық-зомбылыққа толы террорлық науқанын бастауға мәжбүр етті. 1919 жылдың 1 тамызында Венгрия армиясының Румыниядан жеңіліске ұшырауынан кейін Кеңес Республикасы құлады. Румыниялық әскерлер Будапештті коммунистерден тартып алды, Кунды Венаға жер аударып, КМП-ны билікті социал-демократтарға беруге мәжбүр етті.
The Communist Party of Hungary (KMP) was first established as The Party of Communists in Hungary in late 1918 by Béla Kun, a former journalist who fought for Austria Hungary in World War I. After spending time in a Russian POW camp, Kun, along with several associates, set up the initial workings of the KMP in the downtown of Moscow in October 1918. These first members returned to Hungary in November, and on the 24th officially created the KMP. The Communist Party chose "The Party of Communists in Hungary" (Hungarian: Kommunisták Magyarországi Pártja) as its name, instead of "Hungarian Communist Party", since the vast majority of its represented social class, the factory workers, still did not have ethnic Hungarian roots in Budapest, and ethnic Hungarians were only a minority in the newly founded party. Initially, the group was small in number and boasted only its founders and a handful of leftist Social Democrats. Nonetheless, the political instability of the government under Mihály Károlyi and the growing popularity of the Bolshevik movement prompted the Social Democrats to seek a coalition with the KMP. For the Social Democrats, an alliance with the KMP not only increased its standing with the common people but also gave it a potential link to the increasingly powerful Russian Communist Party, as Kun had ties with prominent Russian Bolsheviks. After the establishment of the Hungarian Soviet Republic in March 1919, Kun set about nationalising private industry while embarking on a massive agricultural collectivization project. He also took steps towards normalising foreign relations with the Triple Entente powers in an effort to gain back some of the land that Hungary was set to lose in the postwar negotiations. For the 133 days that the Hungarian Soviet Republic existed, the KMP concentrated mostly on trying to fix the widespread economic chaos that had resulted from Hungary's defeat in World War I. Unfortunately, Kun's economic policy created higher inflation and led to food shortages across the land. Opposition began to grow, led by Miklós Horthy, and in June, an attempted coup made the KMP launch a violent terror campaign through its secret police. The Soviet Republic fell on August 1, 1919, after the Hungarian Army's crushing defeat by Romania. The invading Romanians seized Budapest from the Communists, exiled Kun to Vienna and forced the KMP to hand over power to the Social Democrats.
Соғыс аралығы мен жер аударылу
Кеңес Республикасының құлдырауынан кейін бір жылға созылған коммунизмге қарсы тазалау өтті, ол «Ақ террор» деп аталды. Истван Бетлен басшылығымен келген жаңа ұлтшыл үкімет осы кезеңде 1000-нан 5000-ға дейін адамды өлтірді, ал мыңдаған адамдар түрмеге қамалып, азапталды. Көптеген КМП-ның бұрынғы басшылары өлім жазасына кесілді немесе, негізінен Венаға, елден қуылды. Венада КМП Орталық Комитетінің қалдықтары, тағы да Кун басшылығымен, Уақытша Орталық Комитетке қайта құрылды. Олар партияның Венгриядағы заңсыз статусына қарамастан, оны біріктіруге тырысты. 1920 жылдары көптеген венгр коммунистері, Кунның өзі де соның ішінде, Мәскеуге көшті. Кунның Ресейдегі әрекеттері, әсіресе 1921 жылы ақ гвардиялық тұтқындарды жаппай қырғынға салуын ұйымдастыруы, Кеңес Одағының басшысы Владимир Лениннің және басқа да көрнекті большевиктердің наразылығын тудырды. Дегенмен, Кун 1937 жылға дейін Коминтернде маңызды лауазымды сақтап тұрды, содан кейін Иосиф Сталиннің тазалауларының бірі кезінде тұтқындалып, жазаланды. Сонымен қатар, Кун соғыстар аралық кезеңде КМП-ның сөзсіз басшысы болды, ал оның басты қарсыласы Женьо Ландлер 1927 жылы қайтыс болды. Партия сонымен қатар Венгриядағы өкілі ретінде әрекет ету үшін Венгрияның Социалистік жұмысшылар партиясын (MSzMP) құрды, ол заңды партия болып табылды. Алайда, венгр үкіметі MSzMP-ні таратуға көшті, және 1927 жылға қарай партия тек қана есімде қалды. Соғыстар аралық кезеңнің қалған бөлігінде КМП-ның Куннан басқа ішкі басшылығы үнемі өзгеріп тұрды, ал партия мүшелерінің саны өте аз болды. 1931 жылы Биаторбагиде Силвестер Матуска жасаған жолаушылар пойызының апаттық жағдайынан кейін үкімет әскери жағдай режимін енгізіп, коммунистер деп күдіктенгендерді тұтқындауға мүмкіндік алды. Тұтқындалғандардың екеуі, сондай-ақ партияның жетекші мүшелері Имре Салай мен Сандор Фюрст, келесі жылы өлім жазасына кесілді. КМП осылайша зардап шекті, нәтижесінде Коминтерн 1936 жылы оны таратып жіберді. 1930 жылдардағы Коминтерннің беймәлім саясаты, оның 1939 жылғы Кеңес-Германия шарттасуымен және соңғы он жылдықтан бері коммунистік идеологияны анықтаған Халық фронты тактикасынан бас тартумен аяқталды, коммунистердің қатарын одан әрі шатастырды. Бұған қоса, 1930 жылдардың соңындағы Сталиннің тазалаулары Мәскеудегі венгр эмигранттарына ауыр соққы берді.
The fall of the Soviet Republic was followed by a year long anticommunist purge, known as the White Terror, by the new nationalist government under István Bethlen in which anywhere from 1,000 to 5,000 people were killed, and thousands more were imprisoned and tortured. Much of the old KMP leadership was executed or exiled, primarily to Vienna. There, remnants of the KMP Central Committee, once again led by Kun, reformed into a Provisional Central Committee, which attempted to keep the party together despite its illegal status in Hungary. Throughout the 1920s, many Hungarian Communists moved to Moscow, with Kun among them. Kun's actions in Russia, most notably the organization of a massacre of White Russian prisoners of war in 1921, drew censure from the Soviet leader Vladimir Lenin and other prominent Bolsheviks. Nonetheless, Kun maintained a prominent position with Comintern until 1937, when he was arrested and executed during one of Joseph Stalin’s purges. Furthermore, Kun was the unquestioned leader of the KMP during the interwar period, with his main rival, Jenő Landler, dying in 1927. The party also organised a legal cover party, the Socialist Workers Party of Hungary (MSzMP), to act as its representative in Hungary. However, the Hungarian government soon took steps to abolish the MSzMP, and by 1927, the party existed in name only. For the remainder of the interwar period, the internal leadership of the KMP beyond Kun fluctuated tremendously, and membership was minuscule. After the deadly derailment of a passenger train at Biatorbágy by Szilveszter Matuska in 1931, the government declared martial law and used the opportunity to arrest suspected communists. Two of those arrested, and the leading party members Imré Sallai and Sándor Fürst, were executed the following year. The KMP was damaged to the point that the Comintern dissolved it in 1936. Further throwing the communists into disarray were the inconsistent policies of the Comintern throughout the 1930s, which culminated in the 1939 Soviet German Non Aggression Pact and the abandonment of the Popular Front tactic, which had marked communist ideology for the last decade. Besides, Stalin's purges in the late 1930s had taken a heavy toll on the Hungarian émigrés in Moscow.
Екінші дүниежүзілік соғыс және коммунистік билікті басып алу
1940 жылдары КМП бұрынғы күйінен мүлдем өзгеше, әлсіз қалпына келді. 1941 жылдың соңында Германияның Кеңес Одағына басып кіргенінен кейін Орталық Комитет партия мүшелеріне антигермандық біріккен фронт құру үшін коммунистік емес қарсылық топтарымен ынтымақтастық етуді ұсынды. Бұл Хорти үкіметінің нацистік Германиямен одақтасуына қарамастан, КМП-ны Венгрияда заңды тұлға ретінде қайта құруға ұсыныс жасады. Алайда, бұл әрекет 1942 жылы жаппай тұтқындауларға байланысты КМП жетекшілерінің жойылғандығынан тез тоқтатылды. Бұған 1943 жылы Коминтерннің таратылуы да қосылды, бұл КМП-ның сол кездегідей партия ретіндегі қызметінің аяқталуын білдірді. Олардың қызметін жалғастыру үшін Янош Кадар басқаратын венгр коммунистері KMP-ның орнына «Бейбітшілік партиясы» деген жаңа партияны құрды. Бұл атау 1944 жылдың соңына дейін сақталды, содан кейін Бейбітшілік партиясы қайтадан Коммунистік партия деп аталды. Осы кезде Хорти Венгрияның соғыстағы рөлін аяқтауға тырысты. Германия тарапынан қатысуды шектеу әрекеттері сәтсіз аяқталды, сондықтан Қызыл Армия елдің шекарасына жақындағанда Хорти Венгрияны бейтарап мемлекет деп жариялауға тырысты. Бұл әрекет ауыр салдарын берді: Жебелі крест партиясының күштері астананы басып алып, билікті қолға алды, нәтижесінде мыңдаған адамның өмірін құрбан ететін және Будапештті қиратып жіберетін төрт айлық шайқас басталды. Қала 1945 жылдың ақпанында ақыры азат етілді. Соғыстан кейін партия мүшелерінің саны тез өскеніне қарамастан, MKP деген атпен қайта құрылған партия сайлауда 17 пайыз дауыс алып, Венгрияның Социал-демократиялық партиясымен теңесті. Алайда, партия хатшысы Ласло Райкты Ішкі істер министрі етіп тағайындау, елдегі Қызыл Армияның болуы және басқа партиялардың ішіндегі МКП-ға қолдау көрсетуі венгр коммунистеріне саяси қарсыластарын жоюға мүмкіндік берді. Партия жетекшісі Матиас Ракоси коммунистік емес партияларға қысым көрсету стратегиясын жүзеге асырды, олардың батыл мүшелерін «фашистер» немесе фашистік көзқарастарды ұстанатындар деп жариялап, біртіндеп партиядан шығарып тастады, бұл тактиканы ол кейіннен «салам тактикасы» деп атады. Екі жыл ішінде МКП жаңа үкіметтегі көпшілік партиясы - Тәуелсіз шағын фермерлер партиясының (FKGP) билік негізін жойды, ал 1948 жылға қарай Социал-демократтардан басқа барлық партиялар жойылды немесе коммунистердің мүддесіне жұмыс істеуге дайын болған жақтастарымен ауыстырылды. 1948 жылдың маусымында Социал-демократтар коммунистермен күштерін біріктіруге мәжбүр болды, нәтижесінде Венгрияның Жұмысшы Халық партиясы (MDP) құрылды. Алайда, тәуелсіз ойлы социал-демократтар тез арада ығыстырылып, MDP жаңа атаумен МКП болып қалды. 1949 жылы сайлаулар өтті, онда сайлаушыларға коммунистер бақылауындағы Тәуелсіз демократиялық фронттан бір ғана тізім ұсынылды.
The KMP entered the 1940s a shell of what it once was. In late 1941, following Germany's invasion of the Soviet Union, the Central Committee advised Party members to work with non Communist resistance groups in order to present a united anti German front. This prompted the KMP to attempt to re establish itself as a legal entity in Hungary, despite the Horthy government's alliance with Nazi Germany. This movement was quickly put to an end, however, as mass arrests in 1942 effectively destroyed the leadership of the KMP. This, coupled with the dissolution of Comintern in 1943, spelled the end of the KMP as a functioning party for the time being. In an effort to continue their actions, Hungarian Communists under János Kádár founded a new party, dubbed the Peace Party, as a replacement for the KMP. This designation lasted until late 1944, at which point the Peace Party reverted to its designation as the Communist Party. By this point, Horthy was frantically trying to end Hungary's role in the war. Attempts to scale back the involvement on the German end failed, and so, with the Red Army approaching the country's borders, Horthy tried to declare Hungary a neutral state. The move backfired horrendously; the Arrow Cross Party forces seized the capital, took power, and set the stage for a four month battle that claimed thousands of lives and left Budapest in ruins. The city was finally liberated in February 1945. Despite rapid growth in membership immediately following the war, the party refounded under the name MKP received 17 percent in the elections, equal to the Hungarian Social Democratic Party. But the appointment of party secretary László Rajk as Minister of the Interior, coupled with the presence of the Red Army in the country and strong support for the MKP within other parties, allowed the Hungarian Communists time to whittle away their political opponents. Party leader Mátyás Rákosi implemented a strategy of pressuring the non Communist parties to gradually push out their more courageous elements as "fascists" or fascist sympathizers, a strategy he later called salami tactics. Within two years, the MKP had broken the power base of the Independent Smallholders Party (FKGP), the majority party in the new government, and by 1948, every party but the Social Democrats had either vanished or taken over by fellow travelers willing to do the Communists' bidding. The Social Democrats were eliminated in 1948 by a forced merger with the Communists in June 1948 which formed the Hungarian Working People's Party (MDP). However, the few independent minded Social Democrats were quickly shunted aside, leaving the MDP as essentially the MKP under a new name. In 1949, elections were held in which voters were presented with a single list from the Communist controlled Independent Democratic Front.