Кіріспе
1920 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Венгрияға қатысты бейбіт келісім – Трианон келісімшарты (; Trianoni békeszerződés;; Tratatul de la Trianon) көбінесе Венгрияда Трианонның бейбіт диктаты немесе Трианон диктаты деп аталады. Ол Париж бейбітшілік конференциясында дайындалды және 1920 жылғы 4 маусымда Версальдегі Гранд Трианон сарайында қол қойылды. Бұл келісім Бірінші дүниежүзілік соғыстағы көптеген одақтастар мен Венгрия Корольдігі арасындағы Бірінші дүниежүзілік соғысты ресми түрде аяқтады. Жаңадан құрылған мемлекеттердің француздық коалициясын құру мақсатында келісімді жасауда француз дипломаттары маңызды рөл атқарды. Келісім Венгрия Корольдігінің мәртебесін реттеді және оның шекараларын 1918 жылдың қараша-желтоқсан айларында белгіленген қару тоқтату желілерінің ішінде анықтады. Венгрия соғысқа дейінгі Венгрия Корольдігінің (Австро-Венгрия монархиясының венгр бөлігі) 28% құраған құрлыққа шығу мүмкіншілігі жоқ мемлекет болып қалды. Қырқылған корольдіктің халқы 7,6 миллион адамды құрады, бұл соғысқа дейінгі корольдіктің 20,9 миллион халқымен салыстырғанда 36% болды. Көрші елдерге берілген аумақтарда венгр еместер басымдық құрғанымен, олардың ішінде 3,3 миллион венгр – венгрлердің 31% – өмір сүрді және кейіннен азшылыққа айналды. Келісім Венгрия армиясын 35 000 офицер мен сарбазға дейін шектеді, ал Австро-Венгрия теңіз флоты таратылды. Осы шешімдер мен олардың салдарынан Венгрияда үлкен наразылық туды. Басты пайдалы алғандар – Румыния Корольдігі, Чехословакия Республикасы, Сербтер, хорваттар және словендер Корольдігі (кейін Югославия) және Бірінші Австрия Республикасы. Келісімнің маңызды элементтерінің бірі – «халықтардың өзін-өзі анықтау құқығы» доктринасы болды, және ол венгр еместерге өз ұлттық мемлекеттерін құруға бағытталған тытыс болды. Сонымен қатар, Венгрия көршілеріне соғыс өтемақысын төлеуге міндетті болды. Келісім келіссөздер арқылы емес, одақтастар тарапынан диктатталды, венгрлердің оның шарттарын қабылдаудан басқа амалы қалмады. Венгрияның қазіргі шекаралары көбінесе Трианон келісімшартымен белгіленген, 1924 жылға дейін венгр-австрия шекарасына қатысты шағын түзетулер және 1947 жылы Чехословакияға үш ауылдың берілуі болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, одақтас державалардың «халықтардың өзін-өзі анықтау құқығы» идеясына қарамастан, Венгрия Корольдігінің бұрынғы аумағындағы даулы шекараларды реттеу үшін тек бір референдумға (кейін Сопрон референдумы деп аталды) рұқсат етілді. Бұл Бірінші Австрия Республикасы мен Венгрия Корольдігі арасындағы кішігірім аумақтық дауды шешті, себебі бірнеше ай бұрын Ронгос Гарда аймаққа кірген австриялық күштерді қуғыш үшін бірқатар шабуылдар жасады. 1921 жылдың соңында Сопронда өткен референдумда сайлау учаскелерін одақтас державалардың британдық, француз және итальяндық әскери офицерлері қадағалады.
The Treaty of Trianon (; Trianoni békeszerződés; ; Tratatul de la Trianon) often referred to as the Peace Dictate of Trianon or Dictate of Trianon in Hungary, was prepared at the Paris Peace Conference and was signed in the Grand Trianon château in Versailles on 4 June 1920. It formally ended World War I between most of the Allies of World War I and the Kingdom of Hungary. French diplomats played the major role in designing the treaty, with a view to establishing a French led coalition of the newly formed states. The treaty regulated the status of the Kingdom of Hungary and defined its borders generally within the ceasefire lines established in November–December 1918 and left Hungary as a landlocked state that included , 28% of the that had constituted the pre war Kingdom of Hungary (the Hungarian half of the Austro Hungarian monarchy). The truncated kingdom had a population of 7.6 million, 36% compared to the pre war kingdom's population of 20.9 million. Though the areas that were allocated to neighbouring countries had a majority of non Hungarians, in them lived 3.3 million Hungarians – 31% of the Hungarians – who then became minorities. The treaty limited Hungary's army to 35,000 officers and men, and the Austro Hungarian Navy ceased to exist. These decisions and their consequences have been the cause of deep resentment in Hungary ever since. The principal beneficiaries were the Kingdom of Romania, the Czechoslovak Republic, the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes (later Yugoslavia), and the First Austrian Republic. One of the main elements of the treaty was the doctrine of "self determination of peoples", and it was an attempt to give the non Hungarians their own national states. In addition, Hungary had to pay war reparations to its neighbours. The treaty was dictated by the Allies rather than negotiated, and the Hungarians had no option but to accept its terms. The current boundaries of Hungary are for the most part the same as those defined by the Treaty of Trianon, with minor modifications until 1924 regarding the Hungarian Austrian border and the transfer of three villages to Czechoslovakia in 1947. After World War I, despite the "self determination of peoples" idea of the Allied Powers, only one plebiscite was permitted (later known as the Sopron plebiscite) to settle disputed borders on the former territory of the Kingdom of Hungary, settling a smaller territorial dispute between the First Austrian Republic and the Kingdom of Hungary, because some months earlier, the Rongyos Gárda launched a series of attacks to oust the Austrian forces that entered the area. During the Sopron plebiscite in late 1921, the polling stations were supervised by British, French, and Italian army officers of the Allied Powers.
Бірінші дүниежүзілік соғыс және Австрия-Мажарстанның қарулы келісімін
1914 жылғы 28 маусымда Австрия-Мажарстан тағының мұрагері, Австрияның эрцгерцогы Франц Фердинанд серб ұлтшылының қолынан қаза тапты. Бұл шілдедегі дағдарыстың жылдам күшеюіне әкеп соқты, нәтижесінде Австрия-Мажарстан Сербияға соғыс жариялады, ал одан кейін көптеген еуропалық державалар Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Екі одақ қарама-қарсы тұрды: Орталық державалар (Германия жетекшілігімен) және Үштік Антанта (Ұлыбритания, Франция және Ресей жетекшілігімен). 1918 жылы Германия батыс майданда одақтастарды жеңуге тырысты, бірақ сәтсіз болды. Оның орнына одақтастар сәтті қарсы шабуылға көшті және 1918 жылғы 11 қарашада Орталық державалардың капитуляциясына ұқсас қару тоқтату келісімін жасады. 1917 жылғы 6 сәуірде АҚШ Германияға қарсы, ал 1917 жылғы желтоқсанда Австрия-Мажарстанға қарсы соғысқа кірді. Американың соғыс мақсаты Берлин мен Венада көрсетілгендей, агрессивті милитаризмді тоқтату болды. АҚШ ресми түрде одақтастарға қосылмады. Президент Вудро Вильсон тәуелсіз күш ретінде әрекет етті, ал оның он төрт қағидасы Германиямен 1918 жылғы қарашадағы қару тоқтату келісімінің негізі ретінде қабылданды. Ол еркін сауда, ашық келісімдер және демократия саясатын белгіледі. Өзін-өзі анықтау құқығы туралы термин қолданылмаса да, ол болды. Ол соғысты келіссөздер арқылы аяқтауды, халықаралық қарусыздандыруды, Орталық державалардың оккупацияланған аумақтардан шығуын, Польша мемлекетін құруды, Еуропаның ұлттық шекараларын қайта қарауды және барлық мемлекеттердің саяси тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ететін Ұлттар Лигасын құруды талап етті. Ол аумақтық аннексияға жол бермейтін әділ және демократиялық бейбітшілікке шақырды. Оныншы қағидада Вильсон Австрия-Мажарстан халқына автономия беру туралы "тілегін" жариялады, бірақ Вена оны қабылдамады. Сондықтан оның партиясы, Ұлттық жұмысшы партиясы, парламенттік сайлау кезінде этникалық азшылықтардан көп дауыс алды. Венгрияның венгр емес этникалық топтарына тек шағын жеңілдіктер берілді. Парламенттің жалғыз словак мүшесі Фердинанд Юрига [sk] сөзін венгр парламентінің словактар атынан сөйлеуге немесе әрекет етуге құқығы жоқ екенін мәлімдеумен бастады, словак Ұлттық Кеңесінің ғана словактарды бейбітшілік конференциясында өкілдік етуге құқығы бар екенін айтты және Венгрияның барлық ұлттарының өзін-өзі анықтау құқығын талап етті. Венгрия парламенті ашуланып: "Бұл кеңес қайда? Словакия халқы қайда? Олар қай округте тұрады? Бұл кім? Сөзін тоқтатыңыз!!" 18 қазанда Вудро Вильсон Австрия-Мажарстан монархиясының бейбітшілік ұсынысына жауап беріп, федерализация оның аумақтық тұтастығын сақтайтынына үміт білдірді. Вильсон 8 қаңтардағы он төрт қағидасынан кейін жағдай өзгергенін, АҚШ Париждегі Чехословакия Ұлттық Кеңесін де-факто үкімет ретінде мойындағанын және "Аустрия-Мажарстанның қысымға ұшыраған халықтары өздерінің үміттері мен құқықтарын қанағаттандыратын нәрсені өздері анықтайды" деп атап өтті. Векерле олармен келіссөздер жүргізетіндерін айтты, "егер олар алдымен Венгрияны Шығыс Швейцариясына айналдыру идеясынан бас тартса ғана". Векерле парламентке Вильсонға "Біз Чехословакия одағы туралы емес, тек Чехия одағы туралы білеміз" деп айтамыз деп уәде берді. Венгрия үкіметі ұлттармен келіссөздер бастауға келісті, оларға кейбір шағын жеңілдіктер беруге уәде берді, егер олар қабылданбаса, плебисцит өткізіп, оның шешімі венгрлерге және Венгрияның тұтастығына жағымды екеніне көз жеткізді. Олар президентке оның нәтижесі туралы хабарлап, бейбітшілік шарттары орындалатынын күтіп тұрады. Тек Михайи Каройи бастаған венгр саясаткерлерінің аз бөлігі жартылай феодалдық патшалықты демократияландыру арқылы сақтауға тырысты, онда әлі де жалпыға бірдей сайлау құқығы болмады. Бірінші дүниежүзілік соғыста Австрия-Мажарстанның негізгі одақтасы Германия 1918 жылдың тамыз және қараша айлары аралығында жүз күндік шабуыл кезінде көптеген шығынға ұшырады және 1918 жылдың қазан айының басынан бастап одақтас державалармен қару тоқтату келісімі туралы келіссөздер жүргізді. 1918 жылдың 15-29 қыркүйегінде Франше д'Эсперей гректердің (9 дивизия), француздардың (6 дивизия), сербтердің (6 дивизия), британдықтардың (4 дивизия) және итальяндықтардың (1 дивизия) салыстырмалы түрде кішігірім армиясының қолбасшылығымен Вардар Македониясында сәтті Вардар шабуылын жүргізді, нәтижесінде Болгария соғыстан шықты. Оңтүстік (Италия) майданының құлдырауы 1918 жылғы қарашадағы қару тоқтатуға себеп болған бірнеше факторлардың бірі болды. 1918 жылдың қазан айының соңына қарай Австрия-Мажарстан армиясы соншалықты шаршаған еді, командирлері қару тоқтату туралы келісімге келуге мәжбүр болды. Чехословакия және Словендер, хорваттар мен сербтер мемлекеті жарияланды, әскерлер дезертирлік жасап, бұйрықтарға бағынбай, шегіне бастады. Көптеген чехословакиялық әскерлер, шындығында, одақтастардың мүддесі үшін жұмыс істей бастады, ал 1918 жылдың қыркүйегінде итальян армиясында бес чехословакиялық полк құрылды. 1918 жылғы 24 қазанда итальян майданының бойымен 51 одақтас дивизиясы шабуылға шығып, Австрия-Мажарстан армиясын талқандады. Австрия-Мажарстан әскерлері Витторио-Венето шайқасы кезінде хаостық түрде шегінді, ал Австрия-Мажарстан 1918 жылғы 28 қазанда татуласу туралы келісімге келіп, 3 қарашада Падуада қол қойды. Венгрия Парламенті 23 қазанда Риекада (Хорватия) төңкерілгенін білгеннен кейін таратылды, онда 79-шы жаяу әскер полкі көтеріліс жасап, қаланы басып алды. Хорватиядан Венгрияға төңкеріс тарауынан қорқып, премьер-министр Векерле қысыммен отставкаға кетті.
Астер революциясы және Бірінші венгр республикасы
Соғыс кезінде граф Михай Кароли венгр парламентінде шағын, бірақ өте белсенді пацифистік соғысқа қарсы фракцияға жетекшілік етті. Ол тіпті Швейцариядағы британдық және француздық дипломаттармен құпия байланыстар ұйымдастырды. 1918 жылдың 25 қазанында Кароли венгр Ұлттық кеңесін құрды. Аустрия-Мажарстан монархиясы Италия майданындағы жеңілістен кейін саяси жағынан құлдырап, ыдырады. 1918 жылдың 31 қазанында, соғыс тоқтату келісімдері жүріп жатқанда, Астер төңкерісі басталды және венгр королі Карл IV либералды Каролиді премьер-министр етіп тағайындады. Италия майданындағы австро-венгр армиясының құлдырауы венгрдегі тыл әскерлеріне де әсер етті. 1918 жылдың қараша айының басында құлап бара жатқан мемлекеттік құрылымда "көтерілістер" немесе "тоналған оқиғалар" орын алды. 1 қарашада пацифист және АНТАНТА жақтасы Михай Каролидің жаңа венгр үкіметі венгр Корольдігінің аумағынан шақырылған барлық әскерлерді қайтару туралы шешім қабылдады, бұл Габсбургтер армиясына ауыр соққы болды. Каролидің жаңа үкіметі венгрдің тарихи шекараларын сақтауға талап қойды, бірақ әскери қолбасшылардың күшпен араласу жөніндегі шұғыл талаптарын қанағаттандыра алмады. Кароли Германия мен Австрия одақтастарын ескермей, венгр атынан жеке қарулы келісімге келуді жоспарлады. Осы арқылы, пацифистік көзқарастарымен қатар, ол венгрді соғысқа ең көп жауапты жандардан алшақтатуға және жеңіске жеткен Антантаны өз үкіметінің демократиялық ел екеніне көндіруге тырысты, сондықтан бұрынғы үкіметтердің соғыс әрекеттері үшін жазаланбауы керек, деп словак тарихшысы Мариан Хронски санайды.
Венгрия әскерінің біржақты өзін-өзі қарусыздануы
Кароли президент Уилсонның бейбітшілік талабына мойын бұрып, венгр армиясының бір жақты қарусыздануын бұйырды. Кароли премьер-министр болып тағайындалған кезде Венгрия Корольдік Хонвед армиясында әлі де 1,400,000-нан астам сарбаз болды. Бұл 1918 жылғы 2 қарашада соғыс министрі Бела Линдердің басшылығымен орындалды. Австрия-Мажарстан үкіметінің өтініші бойынша, одақтастар 1918 жылғы 3 қарашада Австрия-Мажарстанға қару тоқтату туралы келісімге келді. Армияның қарусыздануы Венгрияның ерекше осал кезеңде ұлттық қорғаныссыз қалуын білдірді. Бір жақты қарусыздану Румынияның салыстырмалы түрде шағын армиялары, франко-серб армиясы және жаңадан құрылған Чехословакияның қарулы күштеріне Венгрияны тікелей басып алуға мүмкіндік берді. Қарусызданудан кейін, чех, серб және румын саяси лидерлері даулы аймақтар бойынша демократиялық референдумдар өткізудің орнына Венгрияға шабуыл жасауды жөн көрді.
Либералды Бірінші Венгрия Республикасының құлауы және коммунистік төңкеріс
Кароли үкіметі ішкі және әскери мәселелерді басқара алмады және халықтың қолдауын жоғалтты. 1919 жылғы 20 наурызда Марко көшесіндегі түрмеде отырған Бела Кун босатылды. 21 наурызда ол сәтті коммунистік төңкеріс жасады; Кароли биліктен алынып, тұтқындалды. Кун социал-демократиялық және коммунистік коалициялық үкімет құрып, Венгрия Кеңес Республикасын жариялады. Бірнеше күннен кейін коммунистер социал-демократтарды үкіметтен шығарып салды. Венгрия Кеңес Республикасы – кішкентай коммунистік мемлекет болды. Венгрияда Кеңестер Республикасы құрылған кезде ол Венгрияның тарихи аумағының шамамен 23% -ын ғана бақылады. Коммунистер билікке келгеннен кейін Одақтастар Будапештке генерал Ян Смуц басқаратын жаңа дипломатиялық миссия жіберді. Смуцпен болған келіссөздерде Кун үкіметінің Белградтағы қару тоқтату туралы келісімді сақтайтынын және Венгрияда тұратын түрлі этникалық топтардың өзін-өзі анықтау құқығын мойындайтынын мәлімдеді. Қарсылық ретінде Кун Одақтастардың, әсіресе чехтердің сауда блокадасын тоқтатуға және Венгрияға отын мен азық-түлік импорттауға рұқсат беруге шақырды. Коммунистер Венгрияның ауылдық жерлерінде танымал болмады, онда үкіметтің билігі көбінесе болмады. Шаруалар арасында жерді бөлісудің орнына – бұл олардың үкіметке қолдауын қамтамасыз етуі мүмкін еді, бірақ шағын шаруашылықтардың құрылуына әкелуі мүмкін еді – коммунистік үкімет жерді ұлттандыруды жариялады. Бірақ жерді басқаруға білікті адамдар болмағандықтан, коммунистер бұрынғы жер басқарушыларды қалдыруға мәжбүр болды. Олар жаңа үкімет басшыларын формалды түрде қабылдаса да, іс жүзінде құлатылған аристократтарға адалдығын сақтады. Шаруалар революцияның өмірлеріне ешқандай әсер етпегенін сезінді, сондықтан оны қолдауға себеп болмады. Коммунистік партия мен коммунистік саясат тек ірі өнеркәсіптік орталықтардың пролетарлық массалары арасында ғана қолдау тапты, әсіресе Будапештте, онда жұмысшы табысы тұрғындардың үлкен бөлігін құрады. Коммунистік үкімет кеңестік үлгіні ұстанды: партия Венгрияның ауылдық жерлерінде "кедергілерді жеңу" үшін өз террорлық топтарын (әйгілі Ленинші балалар сияқты) құрды. Бұл кейінірек Венгрияда Қызыл террор деп аталды. Мамыр айының соңында Антантаның әскери өкілі Венгриядан қосымша аумақтық жеңілдіктер талап еткеннен кейін, Кун Венгрияның тарихи шекараларын сақтау туралы уәдесін "орындауға" тырысты. Венгрияның Қызыл Армиясына еріктілер негізінен Будапешт пролетариатынан алынды. 1919 жылғы 20 мамырда полковник Аурель Штромфельд басқаратын күштер Мишколцтан чехословакиялық әскерлерге шабуыл жасап, оларды жеңді. Румын армиясы 16-шы жаяу әскер дивизиясы мен Екінші ванатор дивизиясының күштерімен Венгрияның қанатына шабуыл жасады, чехословакия армиясымен байланыс орнатуды көздеді. Венгрия әскерлері жеңіске жетті, ал румын армиясы Токай көпірбасына шегінді. Онда 25-30 мамыр аралығында румын күштері венгр шабуылдарына қарсы тұруға мәжбүр болды. 3 маусымда Румыния одан әрі шегінуге мәжбүр болды, бірақ Тиса өзені бойындағы қорғаныс шебін кеңейтіп, 22 мамырдан бері Буковинадан келген 8-дивизиямен нығайтты. Венгрия сол кезде аумақты дерлік бұрынғы шекарасына дейін бақылады; Мишколц, Сальготарян, Сельмекбаня (Банска Штиавница), Касса (Кошице) маңындағы өнеркәсіптік аймақтарды қайта бақылауға алды. Маусым айында Венгрияның Қызыл Армиясы жаңадан құрылған Чехословакия мемлекетінің талабы бойынша Жоғарғы Венгрияның шығыс бөлігін басып алды. Венгрияның Қызыл Армиясы ертеде бірқатар әскери жетістіктерге қол жеткізді: полковник Аурель Штромфельд басшылығымен ол солтүстіктен чехословакиялық әскерлерді ығыстырып, шығыста румын армиясына қарсы наурыз жоспарлады. Кун Чехословакияға қарсы шабуылға дайындық жүргізуді бұйырды, бұл Венгрияның шекараларын қалпына келтіру туралы уәдесін орындап, ішкі қолдауын арттырады. Венгрияның Қызыл Армиясы 19 мен 25 жас аралығындағы ер адамдарды қабылдады. Будапешттен келген өнеркәсіп жұмысшылары өз еріктерімен қатысты. Көптеген бұрынғы австро-венгр офицерлері патриоттық себептермен қайтадан әскерге қайта оралды. Венгрияның Қызыл Армиясы 1-ші және 5-ші артиллериялық дивизияларын – 40 батальонды Жоғарғы Венгрияға жеткізді. Венгрияның бұрынғы шекараларын қалпына келтіру туралы уәделеріне қарамастан, коммунистер 1919 жылғы 16 маусымда Прешовта (Эперьеш) Словак Кеңес Республикасының құрылуын жариялады. Словак Кеңес Республикасы жарияланғаннан кейін венгр ұлтшылдары мен патриоттары жаңа коммунистік үкіметтің жоғалған аумақтарды қайтаруға емес, коммунистік идеологияны таратуға және Еуропада басқа коммунистік мемлекеттер құруға ниеттенгенін түсінді, осылайша венгр ұлттық мүдделеріне құрбандық етеді. Қызыл Армиядағы венгр патриоттары мен кәсіби әскери шенеуніктер Словак Кеңес Республикасының құрылуын сатқындық деп қарады және үкіметке деген қолдаулары азайды. Чехословакия армиясына қарсы бірқатар әскери жеңістерге қарамастан, Словак Кеңес Республикасының құрылуы кезінде ұлтшылдар мен коммунистер арасындағы шиеленіс салдарынан Венгрияның Қызыл Армиясы ыдырауға бастады. Келісім венгр Қызыл Армиясындағы кәсіби әскери шенеуніктер мен ұлтшылдардың үкіметке деген қолдауын әлсіретті; тіпті бас штаб бастығы Аурель Штромфельд наразылық білдіріп, лауазымынан кетті. Француздар венгр үкіметіне румын күштері Тисантұлдан шығарылатынын уәделегеннен кейін, Кун Словак Кеңес Республикасымен саяси дағдарыстан кейін адал қалған әскери бөлімдерін Чехословакиядан шығарды. Кун содан кейін румындарға қарсы әрекет етуге тырысты, бірақ Венгрияның Қызыл Армиясының әлсіреген бөлімдері сәтсіз болды.
Нәтижелері мен салдары
Ирредентизм – венгр халқының бірігуді талап етуі – венгр саясаты мен дипломатиясының басты мәселесіне айналды.
1910 жылғы санақ
Трианон келісімінен бұрынғы соңғы санақ 1910 жылы өткізілді. Бұл санақта халық саны тіл және дін бойынша тіркелді, бірақ этникалық принадлежность бойынша емес. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі Еуропада бірнеше елде ғана тілдік санақтар жүргізілді, ал алғашқы этникалық санақтар соғыстар аралық кезеңде ғана енгізілді. Дегенмен, сол кезде Венгрия Корольдігіндегі ең ірі этникалық топ – венгрлер екендігі қабылданған. Санақ мәліметтері бойынша, венгр тілінде сөйлейтіндер корольдіктің халқының шамамен 48% құрады (автономды Хорватия-Славонияны қоса алғанда) және "Венгрияның негізгі аумағы" деп аталатын аймақтың 54% құрады, яғни Хорватияны есептемегенде. "Венгрияның негізгі аумағының" шекарасында көптеген этникалық азшылықтар өмір сүрді: 16,1% румындар, 10,5% словактар, 10,4% немістер, 2,5% русиндер, 2,5% сербтер және 8% басқа ұлт өкілдері. "Венгрияның негізгі аумағының" халқының 5% еврейлерді құрады, олар венгр тілінде сөйлейтіндер қатарына енді. Автономды Хорватия-Славония халқының басым бөлігі хорваттар мен сербтерден тұрды (олар халықтың 87% құрады).
1910 жылғы санақтың сын-пікірлері
1910 жылғы санақ Венгрия Корольдігінің тұрғындарын ана тілдері мен діндері бойынша жіктеді, сондықтан ол адамның таңдаған тілін көрсетеді, ол адамның этникалық тегімен сәйкес келуі мүмкін немесе келмеуі мүмкін. Жағдайды одан әрі күрделендіретін нәрсе – көптілді патшалықта этностық құрамы әртүрлі халықтар тұратын аймақтар болды, онда адамдар екі немесе тіпті үш тілде туғаннан сөйлейтін. Мысалы, қазіргі Словакия аумағында (сол кезде Жоғарғы Венгрияның бөлігі) словактардың 18%, венгрлердің 33% және немістердің 65% екі тілді болған. Сонымен қатар, немістердің 21% неміс тілінен өзге словак және венгр тілдерінде де сөйлеген. Бұл факторлар санақтың дұрыстығы туралы пікірталас тудыруда. Бірнеше демограф (Дэвид В. Пол, Питер Ханак, Ласло Катус) санақ нәтижелерінің жеткілікті дәлдікпен екенін (дұрыс түсіндірілген жағдайда) айтады, ал басқалары 1910 жылғы санақтың венгр тілінде сөйлейтіндердің үлесін көтеріп көрсету арқылы манипуляцияланғанын санайды. Олар 19-ғасырдың соңындағы мажарландыру салдарынан басқа тілдерде сөйлейтіндердің үлесінің төмендеуі мен венгр тілінде сөйлейтін халықтың мүмкін емес сияқты өсуі арасындағы қарама-қайшылыққа назар аударады. Мысалы, Трианон келісімінен кейін бір жыл өткен соң, 1921 жылғы Чехословакия санағы Словакиядағы венгрлердің үлесін 21% көрсетсе, 1910 жылғы санақ бойынша бұл көрсеткіш 30% болған. Кейбір словак демографтары (мысалы, Ян Светон [sk] және Юлиус Мезарос) соғысқа дейінгі барлық санақтардың нәтижелерін күмәнді санады. Америкалық тарихшы Оуэн Джонсон 1900 жылға дейінгі санақтардың деректерін қабылдайды, онда венгрлердің үлесі 51,4% құраған, бірақ ол 1910 жылғы санақты ескермейді, себебі соңғы санақтан бергі өзгерістер тым үлкен деп санайды. Сондай-ақ, Венгрия Корольдігіндегі бұрынғы санақтар мен жаңа мемлекеттердегі кейінгі санақтардың нәтижелерінің өзгешелігі туралы айтылады. Айырмашылықтардың шамасын ескеретін болсақ, кейбір демографтар бұл санақтардың биліктегі ұлттың мүддесіне сай бейтарап емес болуы мүмкін деген пікірде.
Венгриялық емес және венгрлік тұрғындардың үлесі
1910 жылғы санақ деректеріне негізделген әртүрлі аймақтардағы венгр емес және венгр қауымдастықтарының саны (осы жерде адамдарға тікелей олардың ұлты туралы емес, туған тілі туралы сұралды). Әр аймақтың қазіргі орналасқан жері жақшада көрсетілген. Аймақ Басты сөйленетін тіл Венгр тілі Басқа тілдер Трансильвания және Партиумның бір бөлігі, Банат (Румыния) Румын – 2,819,467 (54%) 1,658,045 (31.7%) Немец – 550,964 (10.5%) Жоғарғы Венгрия (қазіргі Словакия аумағымен шектелген) Словак – 1,688,413 (57.9%) 881,320 (30.2%) Немец – 198,405 (6.8%) Дельвидек (Воеводина, Сербия) Серб-хорват – 601,770 (39.8%)* Серб – 510,754 (33.8%)* Хорват, Буньевка және Шокац – 91,016 (6%) 425,672 (28.1%) Немец – 324,017 (21.4%) Карпатал (Украина) Русин – 330,010 (54.5%) 185,433 (30.6%) Немец – 64,257 (10.6%) Хорватия Корольдігі, Славония және Муракез, Бараньяның бір бөлігі (Хорватия) Хорват – 1,638,350 (62.3%) 121,000 (3.5%) Серб – 644,955 (24.6%) Немец – 134,078 (5.1%) Фиуме (Хорватия) Итальян – 24,212 (48.6%) 6,493 (13%) Хорват және Серб – 13,351 (26.8%) Словен – 2,336 (4.7%) Немец – 2,315 (4.6%) Őrvidék (Бургенланд, Австрия) Немец – 217,072 (74.4%) 26,225 (9%) Хорват – 43,633 (15%) Муравидек (Прекмурйе, Словения) Словен – 74,199 (80.4%) – 1921 жылы 14,065 (15.2%) – 1921 жылы Немец – 2,540 (2.8%) – 1921 жылы
Жаңадан анықталған шекарадан тыс мажарлар
Бұрынғы Венгрия Корольдігінің келісімшарт бойынша көрші елдерге өткен аумақтарында (соның ішінде әрқайсысында жеке-жеке) венгр емес ұлт өкілдері басымдық құрды; алайда, венгр этностық аймағы жаңадан құрылған Венгрия аумағынан әлдеқайда кең болды, сондықтан этникалық венгрлердің 30 пайызы шетелдік үкіметтің билігінде қалды. Келісімге қол қойылғаннан кейін келесі онжылдықтарда Венгриядан тыс венгр халқының саны да, пайыздық көрсеткіші де азайды (бірақ, олардың кейбіреулері абсолюттік санының уақытша өсуін тіркеді). Халық азаюының бірнеше себебі бар, олардың ішінде өздігінен ассимиляция және Словакияландыру, Румынияландыру, Сербияландыру сияқты мемлекеттік саясаттар да болды. Басқа маңызды факторлар – венгрлердің көрші елдерден Венгрияға немесе Батыс елдеріне көшіп кетуі, сондай-ақ венгр халқының туу көрсеткішінің төмендеуі. Ұлттық Босқындар жөніндегі басқарма мәліметтері бойынша, 1918-1924 жылдар аралығында Венгрияға көрші елдерден көшіп келген венгрлердің саны шамамен 350 мың адамды құрады.
Саяси салдарлар
Ресми түрде бұл шарт халықтардың өзін-өзі анықтау құқығын және ескі көпұлтты Австро-Венгрия империясын алмастыратын ұлттық мемлекеттер тұжырымын растау мақсатында жасалған. Шартта кейбір ұлттық мәселелер қарастырылса да, жаңа мәселелер де туды. Қазіргі уақытта Венгрия шекарасының сыртындағы аумақтарда мажар халқы азшылық құрады, бірақ жаңа белгіленген шекараларға жақын мажарлар көпшілік тұратын үлкен аймақтар да болды. Соңғы ғасырда осы этникалық мажар қауымдастықтарының жағдайына қатысты көрші мемлекеттерде жиі алаңдаушылық білдірілді. Мажар халқының көп шоғырланған аймақтарына Шығыс Трансильваниядағы Секели жері, жаңа белгіленген Румыния-Венгрия шекарасы бойындағы аймақ (Арад, Орадя қалалары), жаңа белгіленген Чехословакия-Венгрия шекарасының солтүстігіндегі аймақ (Комарно, Чаллокоз), Субкарпатияның оңтүстік бөлігі және Воеводинаның солтүстік бөлігі кірді. Одақтастар Венгрия жағында дауыс берген Сопрон қаласын қоспағанда, даулы аймақтарда референдум өткізу туралы ұсынысты қабылдамады. Одақтастар Австрия мен Венгрия арасындағы жаңа шекараның нақты жолына бейжай қарады. Сонымен қатар, этникалық тұрғыдан алуан түрлі Трансильвания, румындардың басымдығымен (1910 жылғы санақ бойынша 53,8%, 1919 жылғы санақ бойынша 57,1% немесе 1920 жылғы санақ бойынша 57,3%), бейбіт келіссөздерде бірлік ретінде қарастырылды және толығымен Румынияға берілді. Этникалық принцип бойынша бөлу туралы ұсыныс қабылданбады. Жеңімпаз одақтастардың Австро-Венгрияны таратуға шешім қабылдауының тағы бір себебі – Германияның болашақта күшті ықпал етуіне жол бермеу болды, өйткені Австро-Венгрия Германияның сенімді серігі және қарқынды дамып келе жатқан аймақ еді. Батыс державаларының басты мақсаты – Германияның қайта өркендеуіне жол бермеу еді, сондықтан олар аймақтағы одақтастары одақтастарға достық мемлекеттердің шеңберімен «қоршалуы» керек деп шешті, олардың әрқайсысы Австрия мен Венгриядан үлкен болады. Габсбург Венгрия Корольдігімен салыстырғанда, Трианоннан кейінгі Венгрияның халқы 60%-ға азайды, ал аймақтағы саяси және экономикалық ықпалы айтарлықтай төмендеді. Венгрия шекаралар теміржол және автомобиль желісінің концентрлі орналасуының нәтижесінде стратегиялық әскери және экономикалық инфрақұрылыммен байланысын жоғалтты. Сонымен қатар, экономикасының құрылымы күйреп, соғысқа дейінгі корольдіктің басқа бөліктеріне тәуелді болды. Ел Жерорта теңізіне және маңызды теңіз портына қол жеткізу мүмкіндігінен айырылды. Риека (Фиуме) және теңізге шығу мүмкіндігі болмай, теңіз саудасына және стратегиялық теңіз операцияларына кері әсер етті. Соғысқа дейінгі корольдіктің әртүрлі бөліктерінен өтетін көптеген сауда жолдары жаңа белгіленген шекаралардың нәтижесінде тоқтатылды. Этникалық мәселелерге қатысты батыс державалары жаңадан құрылған Венгрия мен Австрия мемлекеттерінің сыртында тұратын көптеген венгрлердің (және немістердің) болуымен туындаған мәселені білді. 1919 жылы Версальдегі румындық делегация одақтастар Трансильванияны этникалық принцип бойынша бөлуді ұсынуға бастады деп қорқып, премьер-министр Ион И.К. Брэтиану тіпті британдық королева Марияны Францияға шақырды. Румыниялықтар соғыста Ұлыбританиядан гөрі жоғары пайыздық қаза тапқандықтан, Батыс державаларының моральдық қарызы бар деп есептелді. Алайда, абсолютті мәнде румын әскерлерінің қазасы Ұлыбритания мен Франциядан әлдеқайда аз болды. Бұл шешімнің түпкі себебі – Антанта мен Румыния арасындағы құпия келісім болды. Бухарест шартында (1916) Румынияға Трансильвания және Тиса өзенінің шығысындағы басқа да аумақтар уәде етілді, егер ол оңтүстік-шығыстан Австро-Венгрияға шабуыл жасаса, онда қорғаныс әлсіз болды. Алайда, Орталық державалар әскери маневрді байқағаннан кейін, бұл әрекет тез арада тоқтатылды және Бухарест сол жылы құлады. Жеңімпаз одақтастар Францияға келген кезде шарттың мәселесі шешілген еді, бұл нәтижені анықтап берді. Даудың түпкі себебі – даулы аумақтардағы венгр халқының болуына қатысты түбегейлі түрлі көзқарастар болды. Венгрлер үшін сыртқы аумақтар отарлық емес, ұлттық аумақтың бөлігі ретінде қарастырылды. Паннония ойпатында тұратын венгр еместер венгрлерді 1848 жылдан бері славяндар мен румындарды қанаушылықпен басқарған отаршылдық үкімет ретінде қарастырды, олар білім беру және жергілікті органдарда қолданылатын тілді венгр тілі деп белгіледі. Паннония ойпатынан келген венгр еместер үшін бұл Венгриялықтардың қарастырғандай жазалаушы тарапқа бөліну емес, деколонизация процесі болды. Венгрлер бұлай ойлаған жоқ, өйткені жаңа белгіленген шекаралар этникалық топтардың аумақтық таралуын толығымен ескермеді, тіпті Клемансо жеке Брэтианудан жиіркенді. Венгриялық қоғамдық пікір үшін соғысқа дейінгі корольдіктің үштен екі бөлігінен астам аумағы мен көптеген этникалық венгрлердің көрші елдерге берілуі үлкен ашу-ыза тудырды. Көптеген венгрлер соғысқа дейінгі корольдіктің аумақтық тұтастығын сақтауды жөн көрді. Венгрия саясаткерлері венгр емес этникалық топтарға үлкен автономия беруге дайын екендерін мәлімдеді. Көптеген венгрлер шартты ұлттың абыройына жасалған құлық деп қарады. Трианонға қатысты венгр саяси көзқарасы «Жоқ, жоқ, ешқашан!» және «Барлығын қайтару!» деген сөздермен жиынтықталды. Шарттың тудырған ұят сезімі соғыстан кейінгі венгр саясатының басты тақырыбына айналды, бұл Германияның Версаль шартына жасаған реакциясына ұқсас. Германия мен Италияның төрелігімен Венгрия Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін және оның кезінде көрші елдерге қарай шекарасын кеңейтті. Бұл Бірінші Вена келісімімен басталды, содан кейін 1939 жылы Чехословакияның таратылуы (Карпат Рутенінің қалған бөлігінің және шығыс Словакиядан шағын аймақтың қосылуы) жалғасты, содан кейін 1940 жылы Екінші Вена келісімі және соңында Югославияның ыдырауынан кейін аумақтардың аннексиясы болды. Бұл аумақтық кеңею ұзаққа соқпады, өйткені 1947 жылғы Париж бейбіт шартындағы соғыстан кейінгі венгр шекаралары 1920 жылғы шекараларға жақын болды (үш ауыл – Хорватьярфалу, Оросвар және Дуначүн – Чехословакияға берілді). Венгрия өзінің аумақтары мен байлығының ең көп бөлігін басып алды. Өркениет пен христиан дінін сақтап қалған бұл кедей ұлы елді айналасындағылардың ашкөздігінен басқа ештеңе түсіндіре алмайтын ащылықпен қабылдады, ал әлсіз халықтар күштілерді жеңгенін көріп, оны әлсіздікке түсіруді қалайды және талап етеді. Мажар аумағында жасалған зорлық-зомбылық пен қарақшылықты ешнәрсе ақтамайды. Румынияның Венгрияны басып алуы қандай болды: ұзақ уақыт бойы жасырылған жүйелі қарақшылық және жүйелі қирату, ал Ллойд Джорджтың Лондонға Румыния премьер-министріне айтқан қатал сөзі толығымен дұрыс болды. Соғыстан кейін әркім Венгриядан құрбандық талап етті, ешкім оған бейбітшілік немесе жақсылық туралы бір сөз айтуға батыл болмады. Мен тырыстым, бірақ кеш болды. Жеңімпаздар Венгрияның мақтан тұтқан қорғанысы үшін оны жек көреді. Социализмнің жақтастары оны жақтырмайды, өйткені ол қиын жағдайларда ішкі және сыртқы большевизмге қарсы тұруға мәжбүр болды. Халықаралық қаржыгерлер оны еврейлерге жасалған зорлық-зомбылық үшін жек көреді. Сондықтан Венгрия қорғаусыз барлық әділетсіздіктерге ұшырайды, көмексіз барлық қайғыға және қарсылықсыз барлық қастандықтарға ұшырайды. Соғысқа дейін Венгрияның ауданы Италияға шамамен тең болды, 282 870 шаршы кило...
Қазіргі заманғы тарихнамада
Келісімнің теңсіздігі Венгрия саясаты мен мәдениетіне ұзақ мерзімді әсер етті, ал кейбір сарапшылар оны тіпті "ұжымдық патологиямен" салыстырып, Трианонды шетелдік державалардың қолынан келген венгр халқының құрбандығы туралы үлкенірек оқиғаға енгізді. Венгрия ішінде Трианон көбінесе "диктант", "трагедия" және "травма" деп аталады. Мұндай территориялық талаптар Венгрияның Екінші дүниежүзілік соғысқа Оккупация державасы ретінде қатысуына ықпал еткен басты факторлардың бірі болды; Адольф Гитлер Трианоннан кейін жоғалған венгр этникалық аймақтарды қайтару үшін Венгрияға көмектесуге уәде берген. Трианонға байланысты венгр халқының наразылығы 1989 жылы Суық соғыс аяқталғаннан кейін де аймақтық шиеленіс тудырды. Трианонның мұрасы қазіргі венгр саясатындағы маңызды мәселе – шетелде тұратын венгр этникалық топтарына азаматтық беру мәселесімен де байланысты. 2004 жылы өткен референдумда көпшілік дауыс берушілер этникалық венгрлерге азаматтық беруді қолдады, бірақ сайлауға қатысу төмен болғандықтан референдум сәтсіз аяқталды. 2011 жылы Виктор Орбанның жаңа құрылған үкіметі азаматтық туралы заңды өзгертіп, жеңілдетті. Орбан бұл жаңа заңды Трианонның салдарынан туған әділетсіздікті түзету ретінде көрсеткенімен, көптеген сарапшылар оның артында қосымша саяси мақсаттар тұрғанын болжады; заң шетелде тұратын венгрлерге дауыс беру құқығын берді, олар Орбанның ұлттық консервативті "Фидес" партиясының сенімді қолдаушылары саналды.
Экономикалық салдарлары
Австро-Венгрия империясы өзінің алтын ғасырында автоархикалық сипаттағы бір экономикалық бірлік болды, сондықтан жылдам өсуге қол жеткізді, әсіресе ХХ ғасырдың басында ЖҰӨ 1,46% өскен кезде. Бұл өсім деңгейі Ұлыбритания (1,00%), Франция (1,06%) және Германия (1,51%) сияқты басқа еуропалық мемлекеттермен салыстырғанда өте жақсы болды. Империяның ішінде еңбек бөлінісі де болды: Австрия бөлігінде өңдеу өнеркәсібі жоғары деңгейде дамыған, ал Венгрия Корольдігінде агроөнеркәсіптік экономика қалыптасты. XIX ғасырдың соңында шығыс аймақтарының экономикалық өсуі батыс аймақтарынан үнемі асып түсті, соның салдарынан бұл айырмашылықтар ақырында азайды. Жылдам дамудың негізгі факторы – әр аймақтың өзінің ең жақсы саласына мамандануы болды. Венгрия Корольдігі империяны бидай, сұлы, арпа және басқа да түрлі тауарлармен қамтамасыз етті, бұл империяның экспорттық саудасының үлкен бөлігін құрады. Ал қазіргі Чехия (Богемия Корольдігі) бұрынғы Австро-Венгрияның өндірістік қуатының 75% -ына ие болды. Бұл бұрынғы монархияның әртүрлі бөліктерінің экономикалық жағынан бір-біріне тәуелді болғанын көрсетеді. Мысалы, Трианоннан кейін Венгрия өзіне қажеттіден 5 есе көп ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірді, ал Будапешт маңындағы диірмендер (сол кезде Еуропадағы ең ірі диірмендердің бірі) қуатының 20% ғана жұмыс істеді. Келісімнің салдарынан бұрынғы империяның бәсекеге қабілетті барлық салалары жабылуға мәжбүр болды, себебі жаңа шекаралардың салдарынан туындаған экономикалық кедергілерге байланысты үлкен өндіріс сұраныссыз қалды. Трианоннан кейінгі Венгрия соғысқа дейінгі патшалықтың инженерлік және баспа өнеркәсібінің 90% -ына ие болды, ал ағаш пен темірдің тек 11% -ы ғана сақталды. Сонымен қатар, егістік жердің 61%, жалпы жолдардың 74%, каналдардың 65%, теміржолдардың 62%, асфальтталған жолдардың 64%, шойын өндірісінің 83%, өнеркәсіптік кәсіпорындардың 55% және бұрынғы Венгрия Корольдігінің несиелік және банк мекемелерінің 67% Венгрияның көрші елдерінің аумағында орналасқан. Бұл статистика Трианоннан кейінгі Венгрияның соғысқа дейінгі патшалықтың аумағының үштен бірін және халқының шамамен 60% -ын ғана сақтап қалғанын көрсетеді. Жаңа шекаралар көлік байланыстарын да бөліп тастады: Венгрия Корольдігінде жол және теміржол желісі радиалды құрылымға ие болды, орталығы Будапешт болатын. Жаңа шекаралар бойымен өтетін көптеген жолдар мен теміржолдар, радиалды көлік желілерін байланыстырып, әртүрлі, өте жабық елдерге жетті. Соның салдарынан, жаңа мемлекеттердің теміржол жүк тасымалының көп бөлігі дерлік тоқтап қалды. Осы факторлардың барлығы бұрынғы монархияның енді бөлінген экономикалық аймақтарында тепе-теңсіздіктерді тудырды. Экономикалық проблемалардың таралуы Кулиджтің баяндамасында да келісімнің салдары ретінде аталып өтті. Бұл пікір келіссөздер кезінде ескерілмеді. Осылайша, халықтың бір бөлігінің алаңдаушылығы мен күйзелісі кейіннен Екінші дүниежүзілік соғыстың негізгі себептерінің біріне айналды. Австрияда да, Венгрияда да жұмыссыздық деңгейі қауіпті түрде жоғары болды, ал өнеркәсіптік өндіріс 65% -қа төмендеді. Австрияның өнеркәсібінде болған оқиға Венгрияның ауыл шаруашылығында қайталанды, онда астық өндірісі 70% -тан астамға төмендеді. Австрия, әсіресе императорлық астана Вена, империяның даму жобаларына 2,2 миллиардтан астам монархтық капиталды инвестициялаған жетекші инвестор болды. Бұл сома келісім күшіне енгеннен кейін 8,6 миллион кронаға дейін төмендеді, нәтижесінде бұрынғы империяның басқа аймақтарында капитал жетіспеді. Көпұлтты мемлекеттің ыдырауы көршілес елдерге де кері әсер етті: Польшада, Румынияда, Югославияда және Болгарияда ауыл тұрғындарының бестен бірінен үштен біріне дейін жұмыс таба алмады, ал өнеркәсіп оларды жұмысқа қабылдауға жағдай жасаған жоқ. Салыстырмалы түрде, 1921 жылға қарай жаңа Чехословакия мемлекеті соғысқа дейінгі өндірісінің 75% -ына жетті, себебі олар жеңімпаздардың арасында қолайлы орын алды және халықаралық оңалту ресурстарына қол жеткізді. Кедендік кедергілер мен фрагменттелген экономикалардың құрылуымен аймақтағы экономикалық өсім мен перспективалар күрт төмендеді, нәтижесінде терең рецессияға ұшырады. Мұрагер мемлекеттер үшін өз экономикаларын жаңа жағдайларға бейімдеу үшін сәтті өзгерту өте қиын болды. Австро-Венгрияның барлық аудандары өсу мен әл-ауқат үшін бір-бірінің экспортқа тәуелді болды; керісінше, келісімнен кейін 5 жыл өткен соң елдер арасындағы тауар айналымы бұрынғы деңгейінен 5% -тан астам төмендеді. Бұл жергілікті саяси лидерлердің ұлтшылдық саясатын күшейтуіне байланысты болды. Экономикалық жағдайдың күрт өзгеруі елдерді өз жағдайларын қайта бағалауға және олар кемшілікке тап болған салаларды дамытуға мәжбүр етті. Австрия мен Чехословакия диірмен, қант және сыра өнеркәсібіне субсидия берді, ал Венгрия темір, болат, шыны және химия өнеркәсібінің тиімділігін арттыруға тырысты. Мақсаты – барлық елдің өзін-өзі қамтамасыз етуіне қол жеткізу болды. Алайда, бұл тенденция біртекті экономикаларға және ұзақ жылдар бойы қалыптасқан өнеркәсіптер мен зерттеу салаларының бәсекеге қабілеттілігінің жоғалуына әкелді. Маманданбау Дунай-Карпат аймағының барлығына кері әсер етті және Батыс және Солтүстік Еуропа аймақтарымен салыстырғанда өсу мен дамудың айқын төмендеуіне, сондай-ақ жоғары қаржылық осалдық пен тұрақсыздыққа әкелді.
Басқа да салдарлар
Румыния, Югославия және Чехословакия бұрынғы Венгрия Корольдігінің қаржылық міндеттемелерінің бір бөлігін өздерінің билігіне берілген оның бұрынғы аумағының үлесі есебінен қабылдауға міндетті болды. Шарттың кейбір талаптары Версаль келісімімен Германияға таңылған талаптарға ұқсас болды. Соғыстан кейін Австро-Мажарстанның әскери-теңіз күштері, әуе күштері және армиясы таратылды. Трианоннан кейінгі Венгрия армиясы 35 000 адаммен шектелуге тиіс болды және әскери шақыру болмауы керек еді. Ауыр артиллерия, танктер және әуе күштеріне тыйым салынды. Шарттың 54-60-баптары Венгрияны өз территориясындағы ұлттық азшылықтардың түрлі құқықтарын мойындауға міндеттеді. 61-66-баптарда Венгрия Корольдігінің жаңа белгіленген шекарадан тыс жерде тұратын барлық бұрынғы азаматтары бір жыл ішінде Венгрия азаматтығынан автоматты түрде айрылатыны айтылды. 79-101-баптарға сәйкес Венгрия Еуропадан тыс аумақтардағы бұрынғы австро-венгерлік монархияның барлық артықшылықтарынан бас тартты, оның ішінде Марокко, Египет, Сиам және Қытай.