Кіріспе
1990 жылдан 2000 жылға дейін Венгрияның президенті Арпад Гонч (10 ақпан 1922 – 6 қазан 2015) – венгр жазушысы, аудармашы, заңгер, агроном және либерал саясаткер, 1990 жылдың 2 мамырынан 2000 жылдың 4 тамызына дейін Венгрияның президенті қызметін атқарған. Гонч 1956 жылғы Венгрия революциясында белсенді қатысқан, осы үшін алты жыл түрмеде отырған. Бостандыққа шыққаннан кейін ол ағылшын тіліндегі әдеби туындыларды аударумен айналысты. Ол сондай-ақ, Еркін демократтар альянсының (SZDSZ) негіс қалаушы мүшесі және президент болуына дейін Венгрияның Ұлттық ассамблеясының спикері (де-факто мемлекет басшысы) болды. Ол Венгрияның тұңғыш еркін сайланған мемлекет басшысы және соңғы 42 жылда коммунист немесе олармен байланысы бар адам емес бірінші басшы болды. Ол Коммунизм құрбандары еске алу қорының халықаралық кеңесінің мүшесі болды.
Árpád Göncz (; 10 February 1922 – 6 October 2015) was a Hungarian writer, translator, lawyer, agronomist, and liberal politician who served as President of Hungary from 2 May 1990 to 4 August 2000. Göncz played a role in the Hungarian Revolution of 1956, for which he was imprisoned for six years. After his release, he worked as a translator of English language literary works. He was also a founding member of the Alliance of Free Democrats (SZDSZ) and Speaker of the National Assembly of Hungary (de facto head of state) before becoming president. He was Hungary's first freely elected head of state, as well as the first in 42 years who was not a communist or a fellow traveller. He was a member of the international advisory council of the Victims of Communism Memorial Foundation.
Ерте өмір (1922-1945 жж.)
Арпад Гёнч 1922 жылғы 10 ақпанда Будапештте ақсүйектік тегі бар шағын буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Оның әкесі – почта қызметкері болған Лайош Гёнч де Гёнч (1887–1974), анасы – Илона Хайман (т. 1892). Рим-католик Гонч отбасы Зала округіндегі (қазіргі Хорватиядағы Чаковец) Цсактёрнядан шыққан, Гончтың арғы атасы Лайош Гонч аға фармацевт болған. Кейіннен ол 1848 жылғы венгр революциясына қатысып, жеңіліске ұшырағаннан кейін тоғыз жылға түрмеге кесілді. Арпад Гёнчтің әкесі Лайош Гёнч та 1924 жылғы жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан, екінші турда Рене Лакосттан жеңілген табысты теннисші болды. Арпад Гончтың ата-анасы ол алты жаста болғанда ажырасып, оның әкесімен қарым-қатынасы шиеленісіп кетті. Гончтың анасы – унитарий, Трансильванияда туған, еврей және секель тегінен шыққан. Ол бала кезінде жетім қалған, қысқа ғана уақыт жетімханада болғаннан кейін Будапешттен келген Бати саудагер отбасы тәрбиеледі. Төрт сыныптық бастауыш мектепті бітіргеннен кейін, Гёнч 1932 жылы Вербочи орта мектебінде оқуын жалғастырды. Ол Венгр скауттар қауымдастығының қызметіне белсенді қатысты. Скаутинг Гончқа әлеуметтік мәселелерді, әсіресе кедей шаруалардың проблемаларын көрсетті, ол кейінірек сұхбатында айтқандай. Гёнч 1936 жылы Поль Телеки құрған Пал Телеки жұмыс тобына қосылды. Бұл жұмыс тобы университет студенттері үшін маңызды семинар және форум болды. Бағдарламада ұлт, отбасы және қоғамның маңыздылығы, сондай-ақ венгр тарихы мен географиясын жақсы білу баса назар аударылды. Келесі жылдары жұмыс тобына Тәуелсіз шағын шаруашылық иелері партиясының белгілі өкілдері, мысалы, Эндре Байчи Зсилински қосылды. Оның саяси көзқарасына 1930 жылдардан бері «ауылдық ұлттық» (népi nemzeti) идеологиялық қозғалысы әсер етті. «Халық жазушылары» (népi írók) тобы, оның ішінде Зигмонд Мориц немесе Янош Кодолани капитализмді сынап, шаруалар қоғамын және жер реформасын қолдады. Гонч либералды саяси теоретик Иштван Бибомен бірдей саяси көзқарас ұстанғанын айтты. 1938 жылғы желтоқсанда Гёнч «Мажар скауты» журналындағы қысқа эссесінде Венгрияның Бірінші Вена шешіміне сәйкес Комарноға кіргенін құптады. Гёнч 1944 жылы Будапешттегі Пазмань Петер өнер және ғылым университетінде заң мамандығы бойынша бітірді. Оқу жылдарында ол Екінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке шақырудан босатылды. Алайда, 1944 жылғы 19 наурызда Германия Венгрияны басып алды. Желтоқсан айында Гёнч Венгрия Корольдік армиясының 25-ші резервтік таулық жаяу әскер батальонына шақырылып, Германияға жіберілді, бірақ ол қашып, қарсылық қозғалысына қосылды. 1944 жылдың соңында Гёнч Қызыл армия Будапештті қоршаған кезде Будапештте болды, бұл Будапештті қоршаудың басталуы болды. Нацистік режимге қарсы тұру үшін Венгр қарсылық фронты құрылды, оның көптеген аймақтық бөлімшелері болды, соның ішінде 1944 жылғы 7 қарашада Жебелі крест партиясының үкімет кезінде ресми құрылған Венгр студенттерінің бостандық фронты (MDSZ). Гёнч 1944 жылғы желтоқсанда Танчиц батальонына қосылып, Будапешттегі Жебелі крест режиміне қарсы партизандық әрекеттерге қатысты. Соғыстан кейін ол ауыл шаруашылығы ғылымын оқыды.
Саяси мансабының алғашқы жылдары және кері қайтқан (19451956)
Венгрияның совет оккупациясынан кейін Гёнч коммунистерге қарсы Тәуелсіз шағын шаруалар партиясына (FKGP) қосылды, ол 1945 жылғы қарашадағы парламенттік сайлауда айқын жеңіске (57,03%) жетті, бірақ партия маршал Климент Ворошиловқа (Одақтас бақылау комиссиясының төрағасы) мойынсұнуға мәжбүр болды. Ворошилов коммунистердің бұрыннан қол жеткізген табыстарын сақтаған (яғни Ішкі істер министрлігі мен полицияны бақылау) үлкен коалицияның ғана кеңестік үкімет үшін қабылданатынын нақты айтты. Гёнч жеке кандидат ретінде парламенттік сайлауға түсуден бас тартты, себебі ол депутат болуға дайын емес деп ойлады. Оның орнына ол партия машинасының басқарушысы болған Тәуелсіз шағын шаруалар партиясының бас хатшысы Бела Ковачтың жеке көмекшісі болды. Гёнч кейіннен осы қызметін өміріндегі жағымсыз кезең деп атады, бірақ Ковачқа құрметпен қарады және оны кейінірек сұхбатында «мемлекет қайраткері» деп еске алды. Хатшы лауазымынан өзге, Гёнч апталық партия газеті «Немезедек» («Ұрпақ») редакторы болып жұмыс істеді. Ол сондай-ақ Будапешттегі партия жастар ұйымының басшысы қызметін атқарды. Келесі екі жылда коммунистер (МКП) Коммунистік көшбасшы Матьяш Ракосидің «салями тактикасы» аясында Шағын шаруалар партиясын ең батыл мүшелерін «фашистер» және фашистік көзқарастарды қолдайтындар деп жариялап, партиядан қуғынға түсіруге қысым жасады. 1947 жылдың 25 ақпанында Бела Ковач заңсыз тұтқындалып, Венгрияда сот процесіз Кеңес Одағына жеткізілді. Содан кейін Гёнч 1946 жылдың соңында Румынияға барған сапары кезінде тұтқындалды, онда ол венгр этникалық саясаткерлерімен келіссөздер жүргізген. Ол үш апта бойын ұсталды, сұраққа тартылды, содан кейін босатылды. 1949 жылғы парламенттік сайлауда FKGP коммунистер басқаратын Венгрия Тәуелсіз Халық майданына (MFNF) енді, ал Гёнч жұмыссыз қалды. Осыдан кейін ол жұмысшы болып жұмыс істеді (дәнекерлеуші, металл өңдеуші және құбыр монтаждаушы), сонымен қатар Гёделлө ауыл шаруашылығы университетінің сыртқы оқу курсына қабылданды, онда топырақ эрозиясы және оны қорғау саласын зерттеді. Гёнч білімін 1956 жылғы венгр революциясына дейін «Топырақ жақсарту» компаниясында (Talajjavító Vállalat) агроном ретінде жұмыс істеу үшін пайдаланды.
an agronomist at the Talajjavító Vállalat (Soil Improvement Co.) until the outbreak of the Hungarian Revolution of 1956 against the communist rule.
1956 жылғы революция және оның салдары (19561957)
Гёнч 1955 жылы наурыз айында жұмысшы жастар одағының (ДИСЗ) қолдауымен реформашы зиялылар құрған жаңа құрылған Петёфи шеңберінің (Petőfi Kör) жұмысында белсенді рөл атқарды. 1956 жылдың бірінші жартысында бұл шеңбер он екі кездесу өткізді. Агроном ретінде Гёнч форумдардың бірінде советтік ауыл шаруашылығы моделі туралы өз пікірін білдірді. 1956 жылы 17 қазанда ол Карл Маркс экономикалық ғылымдар университетінде ауыл шаруашылығы мәселесі бойынша ("Kert Magyarország?") дебатқа қатысты. Онда ол советтік үлгіні мажар жағдайларына сәйкес келмейтін деп тағы да сынға алды. Гёнч сондай-ақ шаруалардың тегін білім алуының маңыздылығын атап өтті. 1995 жылдың маусым айында сөйлеген сөзінде Гёнч 1956 жылғы оқиғаларды өміріндегі "шешімді нүкте" ретінде еске алды, ол қарулы қарсылыққа қатыспағанына қарамастан, өмірінің соңына дейін тағдырын анықтады. 1956 жылы 23 қазанда ол өзінің тоғыз жасар үлкен қызы Кингамен бірге Венгрия Парламентінің алдында өткен бейбіт шеруге қатысты. Гёнчтің 1956 жылғы қазан оқиғаларындағы рөлі толыққанды жарияланбады. 1956 жылдың 29 қазанында ол оқиғаларда саяси рөл атқарды. Ол премьер-министр Имре Нагдың үйінде өткен кездесуге қатысты, онда Нагқа Суэц каналы дағдарысы туралы хабарланды және премьер-министр "Мырзалар! Енді біз басқа бір мәселені талқылауымыз керек, өйткені үшінші дүниежүзілік соғыс басталу қаупі бар" деді. Гёнч революция кезінде жаңадан құрылған Венгрия шаруаларының одағында белсенді жұмыс істеді. 1985 жылғы сұхбатында Гёнч Имре Нагдың саяси көзқарасына симпатия танытқанын айтты. Ол сондай-ақ, егер советтік интервенция болмаса, Наг басқаратын Венгрия Социалистік жұмысшылар партиясына (MSZMP) қосылатынын айтты. Гёнч Наг үкіметі мен жаңа коммунистік партияның таза беттен басталатынын атап өтті. Социолог Пьер Кенде Гёнчтің "демократиялық социализмге" сенуі Иштван Бибоның пікіріне ұқсас екенін айтты. 1956 жылдың 4 қарашасында советтік әскерлер араласуынан кейін Янош Кадар советтік бағытталған үкімет құрды. Венгрия интеллигенциясының революциялық кеңесі, оның құрамына жазушылар, журналистер және т.б. кірді, совет әскерінің басып кіруіне наразылық білдіріп, Батыс әлемінен көмек және делдалдық сұрады. Гёнч бірнеше меморандумдарды жазуға қатысты. Ең ықпалды жазбалардың бірі - Имре Нагтың екінші және үшінші үкіметтерінде мемлекеттік министр болып қызмет еткен зиялы Иштван Бибоның Венгрия мәселесін шешудің компромистік жолдары туралы ұсынысы болды. Гёнч ұсыныстың талқылауына қатысты. Гёнч Будапешттегі Үндістан елшілігінің іскерлік уәкілі Мохамед Атаур Рахманмен жақсы қарым-қатынаста болды, сондықтан ол революциядан кейін венгр және совет үкіметтері арасында делдалдық жасауға тырысқан Үндістан үкіметімен де байланыс орната алды. Бұрын Үндістанның премьер-министрі Джавахарлал Неру мажар азаттық күрескерлеріне симпатия білдіргенімен, Үндістан сақтық танытып, Кеңес Одағын мажарлық интервенцияны тоқтатуға шақырған БҰҰ Бас Ассамблеясының дауыс беруінен бас тартты. Гёнчтің араласуы нәтижесінде Үндістан үкіметі венгр мәселесінде одан да қатаң ұстанымды қабылдады. Ол 1956 жылдың желтоқсанында Бибоның Рахманға жолданған ұсынысын тапсырды, бірақ Үндістанның делдалдық әрекеті Кеңес Одағының қызығушылық танытпауына байланысты сәтсіз аяқталды. Гёнч сонымен қатар Имре Нагдың ("Жаңа бағытты қорғаудағы коммунизм туралы") қолжазбасын Будапешттегі британдық делегациясының басшысы Кристофер Ли Коуптың жүргізушісі Ласло Режечи Нагдың көмегімен шетелге шығаруға көмектесті. Олар қолжазба Имре Нагды сот процесінен және өлім жазасынан құтқаруға көмектеседі деп үміттенді. Коуп қолжазбаны Страсбургтегі эмигранттық венгр революциялық кеңесіне жіберді, ал құжат Италия, Франция және Батыс Германияны қоса алған бірнеше ел үшін бірнеше тілге аударылды. Қамауға алынар алдында Гёнч Венгрияға көмек (Magyar Segély) қозғалысы үшін үгіт жүргізді. Гёнч эмигрант венгрлердің көмегін мұқтаж отбасыларға жеткізуді ұйымдастырды.
Түрмеде болған жылдары (1957-1963 жж.)
Ол 1957 жылғы 28 мамырда Ішкі істер министрі Бела Бискудың бұйрығымен Иштван Бибомен бірге тұтқындалды. Келесі айларда Бибо, Гёнч және Режечи Нагжиді құпия полиция Үндістанмен және Батыс блогымен байланыстарына байланысты бір-бірінен оқшаулап тергеді. Бірде прокурор Гёнчке: «Егер адам сатқын болса, екі рет асылуға лайық» деді. Гёнч пен оның тұтқындары «Венгрия халықтық демократиялық мемлекетін құлатуды ұйымдастыру» баптарымен айыпталды. Гёнч 1958 жылғы 2 тамызда, Имре Нагдың жасырын сотталуынан және өлім жазасынан кейін бірнеше апта өткен соң, жасырын сотталып, кінәлі деп танылды және шағымдану мүмкіндігісіз өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Кейін Гёнч Нерудің араласуы арқасында ғана өлім жазасынан құтыла алғанына сенді. Гёнчтің өмірбаяуын жазған Дэ Сун Ким Үндістан премьерінің дипломатиялық күш-жігері Гёнч пен Бибо істеріне қатысты жазалардың қатаңдығына әсер еткен болуы мүмкін деген пікір білдірді. Гёнч түрмедегі жылдарын 1958 жылдың тамызында Будапешт түрмесінде (Gyűjtőfogház) бастады. Ол Тибор Дери, Золтан Тильди, Истван Бибо және Имре Мекс сияқты жүздеген саяси тұтқындармен бірге жазасын өтеді. Гёнч сыртқы әлемнен оқшауланды, әр алты айда он минуттық қабылдауға ғана рұқсат берілді, ал саяси тұтқындар үш айда бір рет хат алмасуға мүмкіндік алды. Кейін Гёнч Вац түрмесіне ауыстырылды. Вацта жағдай біршама жеңіл болды, Гёнч ағылшын тілін оқып, жазуды үйренуге уақыт бөлді. Саяси тұтқындар Батыс әлемінен әдебиеттер, соның ішінде Уинстон Черчилль мен Шарль де Голльдің естеліктері сияқты шығармаларды алуға мүмкіндік алды. Гьёрги Литванның сөзіне сүйенсек, шет тілдерін білмейтін партияның жоғары лауазымды қызметкерлері Вац түрмесінде «аударма агенттігін» құрды, осы арқылы Батыс жұртшылығына қолжетімді ақпаратты білуге тырысты. Гёнч саяси памфлеттерден басқа Джон Галсвортидің «Форсайт сагасын» Литванға аударды, ол түрмеден шыққаннан кейін оның аудармашылық мансабының негізін қалады. Имре Мекс айтқандай, Вац түрмесінің қабырғаларында 1956 жылғы демократиялық көзқарастарды ұстанатын буын бірікті, онда үнемі саяси пікірталастар мен дебаттар өтті. 1960 жылы ол Вац түрмесіндегі саяси тұтқындардың аштық әрекетіне қатысты, себебі Кадардың уәделеріне қарамастан, 1956 жылға дейін Сталиндік диктатураны құруға қатысқан Михалы Фаркас және Габор Петер сияқты бұрынғы коммунистік шенеуніктерден өзге, көптеген оппозициялық зиялылар мен бостандық күрескерлері кешірілмеді. Үкімет тұтқындарды бөліп жіберуге шешім қабылдады, Бибо мен Гёнч Марианостраға, ал Литван мен журналист Сандор Фекте Гюйтьёфогхазға жіберілді. Ақырында, 1963 жылғы наурыз айында Янош Кадар Біріккен Ұлттар Ұйымы тарапынан үкіметінің халықаралық мойындалуы үшін жаппай кешірім жасауға бұйрық берді. Гёнч 4000-нан астам революционерлер мен бостандық күрескерлерімен бірге 1963 жылғы шілдеде, Иштван Бибодан үш ай кейін кешірім арқасында түрмеден босатылды.
Әдеби мансабы (1963-1988)
Келесі онжылдықтарда ол жүзден астам әдеби туындыны аударып, ағылшын тілінде проза жазушы ретінде жұмыс істеді. Оның ең белгілі аудармаларының ішінде Э. Л. Доктороудың «Рагтайм» және «Әлемдік көрме», Мэри Шеллидің «Франкенштейн», Томас Вулфтың «Уақыт және өзен», Уильям Фолкнердің «Сарторис», «Жылап, айғайла» кіреді. Алғашқыда суретші-сыншы Адам Рез «Сақина билегін» аударуды бастады, бірақ он бір тарау (мәтін мен өлеңдер), негізгі терминдер мен ұғымдарды аударғаннан кейін, денсаулығының нашарлауына байланысты жұмысты тоқтатты. Рез 1978 жылы қайтыс болды, ал оның қолжазбасы келесі бірнеше жыл бойы аяқталмай қалды. Кейін Гёнч жобаны өз қолына алып, Толкиннің романындағы прозалық бөлімін аударды, ал өлеңдер мен әндерді Дезо Тандори аударды. Ақырында, бұл туынды 1981 жылы «Gondolat Kiadó» баспасында Венгрияда алғаш рет жарық көрді. 2002 жылдың қаңтар айында Гёнч «Сақина билегі» фильмінің Венгриядағы тұңғыш көрсетіліміне қатысты. Гёнч аудармашы ретіндегі мансабын көптеген маңызды туындылармен жалғастырды, соның ішінде Фолкнердің «Абессалом, Абессалом!» және «Аңыз», Эрнест Хемингуэйдің «Ағыстағы аралдар», Малкольм Лоуридің «Жанартаудың астында», Уильям Стайронның «Қараңғылықта жатқанда» және «Нат Тернердің мойындауы», Джон Боллдың «Түннің қызу шағы», Колин МакКаллоның «Тікенді құстар», Ясунари Кавабатаның «Көл», Джон Апдайктың «Қоян Редукс» және «Қоян бай», сондай-ақ Уильям Голдингтің «Мұрагерлер», «Пинчер Мартин», «Шпиль және пирамида» және «Өту рәсімдері». Оның жеке туындылары романдар мен пьесаларды қамтиды: «Құдайдың адамдары» (1974), «Сарусок» (1974), «Мажар Медеясы» (1976), «Торлар» (1979), «Кездесулер» (1980) – ең танымалдары. Ол сонымен қатар «Кездесулер» (мақалалар, 1980), «Отанына оралу және қырқулар» (әңгімелер, 1991), «Мажар Медеясы» (пьеса, 1979), «Темір торлар» (пьеса, 1979), «Тепе-теңдік» (пьеса, 1990) кітаптарының авторы. Гёнч күніне он сағат бойы ешқандай төлемсіз жұмыс істеді. Мысалы, 1982 жылы ол АҚШ-қа ғалымдар конференциясына барғанда, қалтасында бар болғаны 5 доллар болған. 1989 жылдан 1990 жылға дейін ол Венгрия Жазушылар одағының президенті, кейін құрметті президенті болды. Гёнчтің өмірі либералды және «ауылдық ұлттық» зиялыларға оның өткеніне байланысты ұнайтын еді.
Саясатқа оралу (1988-1990)
1980 жылдардың басында Кадар режимі қарыздарға батып, идеологиялық және легитимдік дағдарысқа ұшырады. Оппозициялық қозғалыстар бірінен соң бірі құрылды; зиялылар тобы 1987 жылдың қыркүйегінде Лакителекте Венгрияның Демократиялық форумын (MDF) құрды. 1988 жылдың басында Гёнч 1956 жылғы төңкерістің ресми коммунистік айыпталуын қайта қарастыруды көздеген Тарихи әділет комитетінің (TIB) азаматтық ұйымының негізін қалаушы мүшесі болды. Ұйымды Имре Нагидің қызы Эржебет Наги басқарды. TIB Наги мен өлім жазасына кесілген басқа адамдардың лайықты түрде қайта жерленуін талап етті. 1988 жылдың 16 маусымында Будапешттегі бейбіт шеруді қауіпсіздік күштері күшпен таратып жібергенде, Нагидің өлім жазасына кесілуінің 30 жылдығына орай, Арпад Гёнч Тарихи әділет комитетінің төрағасының орынбасары ретінде полиция әрекетіне наразылық білдіру үшін Кадардың мұрагері, Бас хатшы және премьер-министр Кароли Гроцқа хат жазып, режимді өткеніне қарауға шақырды. Гроз жауап хатында талап етілген саяси реформаларды жүзеге асырудан бас тартты. Ақырында (1988 жылдың қарашасында реформатор Миклош Неметтің премьер-министр болып тағайындалуына байланысты) келесі жылы 16 маусымда қайта жерлеу өтті. Гёнч өзінің ұсынысы бойынша бесінші бос қабірді ұйымдастыруға қатысты, төрт шейіттің қабіріне қатар, революцияның аты-жөні белгісіз ерліктері мен бостандық жолындағы күрескерлері үшін. Гёнч салтанатты рәсімді ресми түрде ашты. 1988 жылдың 1 мамырында Гёнч сонымен қатар ЕРКІН бастамалар желісін (Szabad Kezdeményezések Hálózata; SZKH) құруға қатысты. Бастапқыда SZKH әртүрлі тәуелсіз азаматтық топтардың еркін одағы болды, ол Польшадағы "Солидарность" сияқты бас ұйым болуға ниеттенді. Алайда, кең таралған плюрализмнің салдарынан SZKH-ның жұмысы баяу және жеделдетілген оқиғалардың ортасында көп уақытты қажет ететін болып шықты, сондықтан 1988 жылдың 13 қарашасында ұйымның көпшілігі SZDSZ-ді құру туралы шешім қабылдады, Гёнч сонымен қатар құрылтайшы мүшесі болды және құрылтай декларациясын жасауға көмектесті. Ференц Мизливетцтің айтуынша, Гёнч келесі митингтерде белсенді жақтаушы емес, бақылаушы болды. MDF және SZDSZ-дан басқа, үшінші ірі антикоммунистік блок - либералды Жас демократтар альянсы, кейіннен көбінесе оның аббревиатурасы Фидес арқылы белгілі болды. Гончтың бұрынғы партиясы, тәуелсіз шағын шаруашылық иелерінің партиясы (FKGP) сол күндері қайта құрылды, ол партияның Пильвакс кафеіндегі тұсаукесер сессиясына барды, бірақ ол үшін бұл енді тартымды емес, өйткені FKGP бұрынғы мүшелерінің көпшілігі өліп қалған немесе эмиграцияда қалған. Гонц "ауылдық ұлттық" және "қалалық" үрдістер арасындағы ескі дебаттарды ескірген және зиянды деп санады, оның либералды идеологиясы 1988 жылға қарай үстем болды. Имре Нагидің қайта жерленуі катализаторлық оқиға болып шықты; 26 маусымда 1989 жылы МСЖМП-дағы реформашыл қанаттың төрт мүшесі ұжымдық төрағалық етуі қатал желідегі Гроцтан жоғары болды. Билік басындағы коммунистік партия оппозициялық топтармен «дөңгелек үстел» деп аталатын келіссөздер аясында талқылау бастады. Коммунистік кезеңнен кейінгі президенттік лауазым мәселесі партиялар арасындағы ең проблемалық даулардың бірі болды. MSZMP тікелей сайланған жартылай президенттік жүйені ұсынды, бірақ бұл ұсынысты коммунистерге қарсы SZDSZ және Fidesz қатты қабылдамады, өйткені реформатор коммунист Имре Позгай сол айларда ең танымал венгр саясаткері болды. 1989 жылдың тамызында MDF басшысы Йозеф Анталл жаңа ұсыныс ұсынды (парламентпен жанама сайлаулар жүргізілетін салтанатты президенттік жүйе, бірақ халық бірінші сайлау). SZDSZ, Fidesz және LIGA-ны қоспағанда, қалған бес оппозициялық топ және MSZMP ұсынысты қабылдады және қол қойды. Алайда, Фидес пен СЗДСЗ қол жинағаннан кейін, 1989 жылы 26 қарашада төрт бөлімді референдум өткізілді, онда сайлаушылар «президент парламент сайлауынан кейін сайлануы керек пе?» деген сұраққа «иә» деп дауыс берді. Венгрияның Демократиялық форумы (MDF) 1990 жылы наурыз айында өткен алғашқы демократиялық еркін парламенттік сайлауда жеңіске жетті, ал SZDSZ партиясы екінші орынға 92 депутатпен, оның ішінде Гёнчпен, партияның Будапешт аймақтық тізіміне мандат алды. Жозеф Анталл премьер-министр болып, FKGP және Христиан-демократиялық халық партиясымен (KDNP) коалицияға кірді. Венгрия Конституциясына сәйкес үштен екісі туралы бірнеше заң болғандықтан, Анталл SZDSZ-бен келісім жасады, оның негізінде либералды оппозициялық партия конституциялық түзетулерге үлес қосу үшін Венгрия президенті лауазымына үміткер ұсынуы мүмкін. Кейбір пікірлерге сәйкес, келісім Арпад Гёнч үшін жасалды. Жозеф Анталл мен Арпад Гёнч FKGP-ның қайта құрылуы арқылы танысты. Олардың қарым-қатынасы өзара сеніммен сипатталған, заманауи хабарламаларға сәйкес. Сонымен қатар, Анталлдың әкесі, Йозеф Анталл аға, 1940 жылдары FKGP-ның көрнекті мүшесі және Бела Ковачтың досы болған. Саясаттанушы Ласло Ленгель Гёнч MDF жетекшілігі үшін салыстырмалы түрде беймәлім тұлға болды, олар оны басқа SZDSZ саясаткерлерінен «әлдеқайда қоңыл» деп есептеді, Миклош Вашархели немесе Дьердь Конрад сияқты басқа үміткерлерге қарағанда. Гёнчтің белгілі антикоммунизмі де оның артықшылығы болды. Үшінші мүмкін түсіндірме де бар, Анталл өзінің партиясынан бас мемлекеттік басшыны таңдағысы келмеді (әсіресе Сандор Чори), MDF ішінде екінші билік базасының құрылуынан қорқып. Осылайша, 1990 жылдың 2 мамырында жаңадан құрылған парламенттің ашылу отырысында Гёнч Ұлттық жиналыстың спикері болып сайланды. Спикер ретінде ол Конституцияға сәйкес тамыз айындағы жанама президенттік сайлауға дейін Актілік президент қызметін атқарды, осылайша Венгрияның демократиялық жолмен сайланған бас мемлекеттік басшысы болды. Ол сонымен қатар Золтан Тильдидің 42 жыл бұрын мәжбүрлеп отставкаға кеткеннен кейін Венгрияның алғашқы коммунист емес президенті болды. Жаңа заң шығарушы спикер Дьердь Шабад (MDF) алдында қасамы ішкеннен кейін Гёнч ашылу сөзінде «Мен партиялардың, партиялық мүдделердің құлы емеспін, бола алмаймын. Мен өмірім бойы партия ішінде де, сыртында да ұлттық тәуелсіздікке, ой еркіндігіне, сенім еркіндігіне, еркін отан идеясына және кемсіздіксіз және мұқтажсыздықсыз адам құқықтарымен әлеуметтік әділеттілікке қызмет еттім және қызмет етемін» деді. Ол сондай-ақ «Мен қорғалмаған, қорғауға шамасы жетпеген адамдарға, «феодалдық қаз тұрқы» [Миклош Хортидің Венгриясына сілтеме жасап] және «теңдер арасындағы теңдер әлемінде» [1945-1989 жылдар арасындағы коммунистік режим] екеуінде де өзін қорғау құралдары жетпегендерге қызмет етуді қалаймын» деді. Гёнч Венгрияның Батыспен, әсіресе Ұлыбританиямен интеграциясын жақтаушы болды. Корольдік жұбайлар әуежайда жаңадан сайланған Актілік президент Гёнчпен күтіп алынды. Ол Венгрияның НАТО-ға және Еуропалық Одаққа қосылуы үшін де талапкер болды. Ол сонымен қатар Орталық Еуропада АҚШ президенті Билл Клинтонның «Бейбітшілік үшін серіктестік» жобасын ынталы түрде қолдады. Нәтижесінде, 2000 жылы ол біртілді Еуропаны құруға жасаған еңбегі үшін «Еуропаға деген көзқарас» сыйлығымен марапатталды. Гёнчтің Батыс әлеміне берілгендігі отандық жағымсыз сынға ұшырады; 1991 жылы, кейіннен MDF-тен шығып, ұлтшыл Венгрия әділеті және өмір партиясын (MIÉP) құрған алыс оңшыл саясаткер Ишван Чурка оны Франция, Израиль және Америка Құрама Штаттарының құралы деп айыптады. Оның премьер-министр Йозеф Анталл және оның кабинетімен қарым-қатынасы келесі жылдары шиеленісті болды. Гёнч консервативті кабинетке қарсы салмақ ретінде қызмет етті, сыншылардың пікірінше, ол өз партиясының, SZDSZ-дің мүдделерін қорғады. Сыншылар Гёнч ұлттың бірлігі үшін әрекет етпеді деді...
Кейінгі өмірі (20002015)
Гёнч өзінің бес жылдық екінші мерзімін 2000 жылдың 4 тамызында аяқтады. Оның орнына 2000 жылдың 6 маусымында Ұлттық Ассамблеяның оңшыл көпшілігі сайлаған Ференц Мадль келді. Коссут алаңында өткен салтанатты шарада ол Мадльға "құрмет және достық" сезімімен қызметті тапсыратынын айтты. Сондай-ақ, ол Ференц Мадльдың табысты жұмысына Құдайдың күші тисін тіледі. Гёнч 10 жылдық мерзімі ішінде "демократиялық мемлекет – тек халыққа бағытталған ұйым болуы мүмкін" екенін есінде ұстауға тырысқанын жеткізді. Президенттік қызметтен кейін Гёнч саясаттан толығымен шеттеді және 2015 жылдың қазан айында қайтыс болғанға дейін әйелімен бірге Бела Король көшесіндегі мемлекеттік резиденцияда тұрды. 2000 жылдың қыркүйегінде ол жыл сайын әдеби жүлделер табыстайтын "Еуропадағы Венгрия" қорының президенті болып тағайындалды. 2000 жылдың 23 қазанында сөйлеген сөзінде ол "жыл сайынғы естелік шараларында жиі айтылатын сөздер 1956 жылғы төңкерістің нақты оқиғаларын көлеңкеге түсірді" деді. 2000 жылдың қарашасында Гёнч Будапешт қаласының құрметті азаматы атанды, осы құрметті қала әкімі және SZDSZ мүшесі Габор Демски табыстады. 2000 жылдың желтоқсанында АҚШ Гёнч есімімен жүлде тағайындады. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт алғашқы рет Гёнч жүлдесін Ганди мектебінің директоры Эрика Цовчицке табыс етті. 2003 жылдың сәуірінде Гёнч Грекияның Афина қаласында Венгрияның Еуропалық Одаққа қосылуына қатысты. 2003 жылдың шілдесінде Гёнч Тивадар Фаркашази ұйымдастырған, көбінесе солшыл зиялылар мен саясаткерлер қатысатын "Саарсо" саяси форумында сөз сөйледі. 2003 жылдың қыркүйегінде ол Хавел мен Валенсамен бірлесіп, Фидель Кастродан Кубадағы саяси тұтқындарды босатуды талап еткен ашық хат жариялады. 2012 жылдың 10 ақпанында жүздеген адамдар композитор және әнші-ақын Янош Броди, жазушы Гьёрги Конрад және бұрынғы SZDSZ жетекшісі Габор Кунце бастамасымен Гёнчтің 90 жылдық мерейтойына орай ән шырқатып, құттықтау сөздер айтып қарсы алды. Сол кездегі президент Пал Шмитт те Хельсинкидегі Арайолос кездесуінен телефон арқылы бұрынғы президентімен сөйлесіп, саммит қатысушыларының (мемлекет басшыларының) ізгі тілектерін жеткізді.
Жеке өмір
1947 жылғы 11 қаңтарда Гёнч Мария Зюзанна Гонтерге (1923 жылғы 16 қараша – 2020 жылғы 3 маусым) үйленді және төрт баласы болды: екі ұл (Бенедек, Даниель) және екі қыз (Кинга және Аннамария). Премьер-министр Ференц Гюрчани үкіметтерінде түрлі министрлік қызметтер атқарған, сондай-ақ 2006-2009 жылдары Сыртқы істер министрі болған Кинга Гёнч – оның қызы және үлкен баласы. Ол 2009-2014 жылдары Еуропалық парламент депутаты болды. 2012 жылдың қараша айында Гёнчтің төрт баласы әкесінің өмірі мен қызметін насихаттау және зерттеу, сондай-ақ венгр демократиялық және либералдық дәстүрлерін сақтау мақсатында Гёнч Арпад қорын құрды. Истван Бибо, Андраш Гуляш және Янош М. Райнер кеңесшілер кеңесіне мүше болды.
Өлім және жерлеу
Арпад Гёнч 2015 жылғы 6 қазанда Будапештте 93 жасында қайтыс болды. Гёнчтің қазасы туралы жаңалықтар тараған кезде, Венгрия парламенті мүшелері бір минуттық үнсіздік сақтап, вице-спикер Иштван Хиллер Гёнчтің «өмірінде-ақ аңызға айналғанын» айтты. Премьер-министр Виктор Орбан мен үкіметтік «Фидес» партиясы мәлімдеме жасап, «Венгрия диктатурадан демократияға бет бұрған жылдары Гёнчті белсенді және маңызды саяси тұлға ретінде құрметпен еске аламыз» деді. Коалициялық серіктес «KDNP» партиясы «Арпад Гёнчтің тұлғасы мен өмірі Венгрияның қазіргі тарихымен, [демократиялық] өткел кезеңімен тығыз байланысты» деп қосты. Солшыл оппозициялық партиялар – «MSZP», «Демократиялық коалиция» (DK), «Бірге», «Саясат әртүрлі болуы мүмкін» (LMP), «Венгрия үшін диалог» (PM) және «Венгрия либералдық партиясы» (MLP) Гёнчтің саяси мұрасы мен өміріне құрмет көрсетті, ал оңшыл «Jobbik» партиясы оның отбасына көңіл айтты. 2015 жылғы 7 қазанда мыңдаған адам президент Гёнчті еске алу үшін Коссут алаңында жиналды, Венгрия Парламенті ғимаратының алдында гүлдер мен шамдармен аза тұтты. 2015 жылғы 12 қазанда спикер Ласло Ковер кезекті толық мәжілісте «Гёнчтің өмір жолы Венгрияның 20 ғасыр тарихындағы маңызды оқиғалармен сәйкес келді» деді. Ол сондай-ақ Гёнчтің жазушы және аудармашы ретіндегі қызметін, сондай-ақ «саяси тұлға ретінде де, тіпті 2000 жылы қызметтен кеткеннен кейін де сүйікті және құрметке ие болғанын» атап өтті. Шетелдік БАҚ Гёнчтің қазасын еске алды. «The New York Times» Гёнчтің венгр халқы арасында «көпке танымал және жақсы көрілгенін», оны «Арпи аға» деп атағанын жазды. «The Daily Telegraph» газеті Гёнчтің «өзін Батыспен қайта бағыттау және өткеннің жараларын жазыу үшін он жылдан астам уақыт бойы тиянақты жұмыс істегенін» хабарлады. 7 қазанда Мажарстанға мемлекеттік сапармен келген Хорватия президенті Колинда Грабар-Китарович президент Янош Адер мен венгр халқына Гёнчтің қазасынан көңіл айтты. Социалист Еуропарламент депутаты Ишван Уйхели де Еуропалық парламентте Гёнчті еске алды. Уйхели «Венгрия Еуропаның данагөйінің біріне және венгр демократиясының ең ірі тұлғаларының біріне қайғырып отыр» деді. Гёнчтің өсиетіне сәйкес, ол 2015 жылғы 6 қарашада Обуда зиратында, 1956 жылғы көтеріліс тұтқындары Иштван Бибо, Дьёрдь Литван және Миклош Васарелидің қабірлерінің жанына, ресми мемлекеттік қатысусыз және әскери салтанатсыз жерленді. Архиепископ Астрик Варзеги және актер Андраш Балинт өткізген жерлеу рәсіміне бұрынғы және қазіргі саясаткерлер, парламенттік партиялар мен дипломатиялық миссиялардың өкілдері қатысты. Имре Меч алғашқы сөз сөйлеген жерлеу рәсімінде «Арпи [Гёнч] махаббатқа толы адам болған, бірақ қажет болғанда шешімді де бола білді» деді. Әнші Зсужа Конч пен композитор Янош Броди «Ha én rózsa volnék» («Егер мен қызғалдақ болсам») әнін орындады. Отбасы атынан Гёнчтің үлкен немересі, саясаттанушы Мартон Бенедек әкесімен қоштасты.