Кіріспе

1988 жылдан 1990 жылға дейін Венгрияның премьер-министрі болған Миклош Немет (1948 жылдың 24 қаңтарында туған) – Венгрияның 1988 жылдың 24 қарашасынан 1990 жылдың 23 мамырына дейін премьер-министр қызметін атқарған зейнеткердегі мажар экономисі және саясаткері. Ол Шығыс және Орталық Еуропада коммунизмнің құлауына әкелген күрделі жылдары Венгрияның коммунистік партиясы – Социалистік жұмысшылар партиясының басшыларының бірі болды. Ол Венгрияның соңғы коммунистік премьер-министрі еді.

Ерте өмір

Немет 1948 жылғы 24 қаңтарда Монок қаласында, революционер Лайош Кошуттың туған жерінде, кедей католик шаруа отбасында дүниеге келді. Ол анасының жағынан шваб тегінен шыққан, Стайздер 18 ғасырда аристократ Кароли отбасымен бірге қоныстанған. Неметтің әкесі 1944 жылдың күзінде Моноктан Кеңес Одағына жер аударылды. Оның әкесі Андраш Немет, діншіл католик, Воронеж шайқасында соғысып, 1943 жылдың басында Дон өзені бойындағы кеңес әскерлерінің шабуылынан аман қалды. 1946 жылы Венгрияға оралды. Неметтің саяси өмірінде осындай екі жақтылық болды, себебі ол коммунистік партиядағы мансабының артында христиан отбасынан шыққан. Мысалы, 1971 жылы ол Эрджебет Силагиге үйленгенде, азаматтық некеден кейін шіркеуде де үйленді. Немет 1956 жылғы Венгрия революциясы кезінде 8 жаста болды. Ол оқиғалар туралы тек жеке тәжірибелерді бастан өткерді; оның ата-анасы «Еркін Еуропа» радиосын тыңдады, ауылдың орталық алаңында 1848 жылғы тулар тігілді, жергілікті партия хатшысы тұтқындалды және революционерлер оны «Пәтершаның дұғасын» оқуға мәжбүр етті. Немет АҚШ-та оқығанға дейін мемлекеттік пропаганда мен жасыру салдарынан оқиғалардың толық шындығын біле алмады. Немет Szerencs қаласындағы бастауыш мектепті бітіргеннен кейін 1962 жылы Мишкольцтегі Берзевичи Гергели сауда және тамақтандыру мектебіне түсті, онда теолог және тарихшы Габор Деак оның ұстаздарының бірі болды. 1966 жылы соңғы емтиханды тапсырды, содан кейін Карл Маркс атындағы экономика университетіне қабылданды. Коммунистік дәуірдегі академиялық жүйеде ерекшелік ретінде, университет күшті және ықпалды ректор Кальман Сабоның арқасында белгілі бір автономияға ие болды, ол 1968 жылы «Жаңа экономикалық механизм» деп аталған маңызды экономикалық реформаны дайындауға және жүзеге асыруға қатысты, ол венгр экономикалық жүйесіне нарықтық және капиталистік элементтерді енгізді. Осы реформаторлық басшылық астында батыстың оқу бағдарламасымен таныс және шетелде оқуға мүмкіндік алған ортодоксалды марксистік сарапшылардың орнына жаңа экономист-интеллигенция пайда болды. Немет 1971 жылы бітіргеннен кейін көмекші оқытушы, кейін толық уақытты университет профессоры болды. Немет 1975/76 оқу жылында Халықаралық зерттеулер және алмасулар кеңесінің стипендиясын жеңіп алып, АҚШ-қа барып, Гарвард университетінде оқыды. Ол шешім қабылдау теориясы, шығын-пайданы талдау және бизнес құқығын оқыды. Кейін Неметтің Гарвардта оқып жүрген кезінде Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) оны тартқан деп қатты коммунистік көшбасшылар айыптады, бірақ ол бұл айыптауларды «ақылға сыймайтын» деп мәлімдеді.

Ерте мансап

Немет үйге оралғаннан кейін Экономика университетінен шығып, 1977 жылдан бастап Ұлттық жоспарлау басқармасында (ҰБ) жұмыс істеді. Осы кезеңде ол Венгрия Социалистік жұмысшылар партиясына (MSZMP) қосылды. 1978 жылға дейін теориялық зерттеуші болып жұмыс істеді, содан кейін басқарманың Экономика бөліміне ауыстырылды. Ондағы оның міндеті – өнеркәсіптік, аграрлық, әлеуметтік және тағы да басқа салалардағы зерттеулер негізінде қысқартылған жоспарлық құжаттарды дайындау болды. Осы жобалар Министрлер Кеңесіне жіберілді. Неметтің сөзінше, сол кезде ол экономикалық шындықпен танысып, мемлекеттік қарыздың шын көлемін білді. Коммунистік режим мен Венгрия Ұлттық Банкі екі есеп жүргізіп, партияның Саяси комитетінің көп бөлігіне де нақты деректер жетпеді. Немет 1981 жылы Социалистік жұмысшылар партиясының Экономика бөлімінде жұмыс істей бастады. Ол және Ференц Барта 1982 жылы Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) өкілдері Алан Уиттом мен Жак де Ларозьермен келіссөздер жүргізді, сонымен қатар Немет Кеңес Одағынан айналып өтіп, Қытайдан қарыз алу мүмкіндіктерін қарастыруға қатысты. 1986 жылы Михаил Горбачев Кеңес Одағының басшысы болғанда Немет Экономика бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалды. Жаңа Бас хатшыны бұрыннан таныс Немет, жаңа кезең әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалармен бірге келеді деп күтті. 1987 жылдың маусым айында Немет Орталық Комитетке Экономикалық саясат жөніндегі хатшы болып сайланды. 1988 жылдың мамыр айында ол Политбюроға көтерілді. Сол кезде ұзақ жылдар бойы Бас хатшы болған Янош Кадарды премьер-министр Кароли Грош ауыстырды. Грош «технократиялық» үкімет құруға тырысып, Deutsche Bank-пен миллиард маркалық қарыз алу мақсатында келіссөздер жүргізуді Неметке тапсырды.

Венгрияның премьер-министрі

1988 жылдың жазында Бас хатшы Гроз партия ұйымына толыққанды көңіл бөлу үшін премьер-министр лауазымынан кету ниетін жариялады. Алдыңғы тәжірибеден өзгеше, ол төрт үміткерді – Реже Ньерс, Имре Позгай, Илона Татай және Пал Иванайды партияның жергілікті комитеттерімен, кәсіби одақтармен және Патриоттық халық фронтымен талқылау үшін ұсынды. Гроз экономиканың апаттық жағдайын және жақын арада төлем қабілетсіздікке ұшырау мүмкіндігін ескергендіктен, экономикалық сарапшы ретінде танылған Неметті де осы лауазымға кандидат ретінде қарастырды. Ақырында, егде жастағы Ньерс Неметтің пайдасына өзінің кандидатурасын қайтарып алды. 1988 жылдың 24 қарашасында ол қызметке кірісті, сол кезде ол Пәкістан премьер-министрі Беназир Бхуттоның 1988 жылдың желтоқсанында сайлануына дейін әлемдегі ең жас үкімет басшысы болды. Немет бұрынғы үкіметтерде министрлік немесе мемлекеттік хатшы лауазымын атқармағандықтан, премьер-министр болып салыстырмалы түрде төменгі лауазымнан тағайындалды. Ол сонымен қатар Гроз кабинетінің ықпалды министрлерін (мысалы, Фригиес Береч және Иштва́н Хорва́т) «мұрагерлікке» алды, бұл партия ішінде Неметтің сол айларда Гроздың жақтасы екені туралы пікірге әкелді. Келесі жылға арналған бюджет әлі әзірленбегендіктен, Неметтің пікірінше, бюджетті қысқартусыз жүйе тұрақты бола алмайды. Гроздың мақсаты – өзінің билігі мен коммунистік идеологияны қорғау үшін премьер-министрін жазықсыз айыпкер ету болды. Қатаң бағытты ұстанушылар мен реформаторлар арасындағы қайшылықтар Гроздың Будапешттің «Спортса́рно́к» спорт сарайында сөйлеген сөзінен кейін күшейді, онда ол таптық күрестің күшеюіне сіңіп, Ақ террордің Венгрияға оралу қаупі бар екенін айтты. Немет партия басшылығынан біртіндеп алшақтады. Гроз өзінің ізбасарының өзіндік күшпен дамитынын білмеді, тіпті Неметтің телефонын тыңдады, ал оның қызметкерлері кейін премьер-министрдің резиденциясынан жасырын тыңдау құрылғыларын тапты. 1989 жылдың 7 қазанында Венгрияның Социалистік жұмысшылар партиясы Венгрияның Социалистік партиясына айналғаннан кейін ол Венгрияның коммунизмнен кейінгі алғашқы премьер-министрі болды – бұл Неметтің негізін қалаушы мүшесі болған орталық-солшыл әлеуметтік-демократиялық партиясы. 1989 жылдың 23 қазанында парламент қабылдаған конституциялық түзетулер конституцияның коммунистік сипатын жойғаннан кейін, Немет Үшінші Венгрия Республикасының бірінші (уақытша) премьер-министрі және, тиісінше, Венгрияның жаңа басшысы болды.

Премьер-министр болғаннан кейін

1990 жылы 23 мамырда коммунизм құлағаннан кейін Венгрияның алғашқы еркін сайлауында Жозеф Анталлдан жеңілгеннен кейін ол қызметтен кетті. 1991 жылдың сәуіріне дейін Серенч қаласының тәуелсіз депутаты болды. Кейін Немет Лондон қаласында орналасқан Еуропалық қайта құру және даму банкінің вице-президенті қызметін атқарды. Бұл банк халықаралық қауымдастық тарапынан Шығыс және Орталық Еуропа елдері мен бұрынғы Кеңес Одағының елдеріне демократиялық нарық экономикасына өтуде көмек көрсету үшін құрылған қаржы институты еді. 2000 жылы ол ЕҚДБ-дан кетіп, Венгрияға оралды. 2007 жылы Неметке БҰҰ Бас хатшысы Пан Ги Мун Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасының (БҰҰДП) Солтүстік Кореяға заңсыз сыйлықтарды жұмсауын тергеп шығу жөнінде тапсырма берді. Бұған дейін Орталық барлау агенттігі әкімші Кемаль Дервиске Солтүстік Корея режимінің азық-түлік көмегі ретінде жіберілген банкноттарды жалғандап, қайта басып шығарғанын хабарлаған болатын. Немет үш мүшеден тұратын тергеу комиссиясына жетекшілік етті, ол осы қаражатты заңсыз пайдаланудың, сондай-ақ Қайыр және Макаодағы тарату бөлімшелерінің бар екенін анықтады. 2008 жылдың маусым айында 380 беттік есеп жарияланды. Германия мен Еуропаның бірігуіне қосқан үлесі үшін 2014 жылдың маусым айында Немет Point Alpha сыйлығымен марапатталды. Немет сонымен қатар Михаил Горбачев, Лех Валенса және неміс саясаткерлерімен бірге Берлин қабырғасының құлауының 25 жылдығын тойлауға қатысты. Сұхбатында Немет Берлин қабырғасының құлауы кенеттен болғанын, бірақ оқиғаға дейін бірнеше ай бойы жағдай қарқынды дамып, 1989 жылдың наурыз айында Горбачев Кеңес Одағының Австриямен Венгрия шекарасын ашқаннан кейін зорлық-зомбылыққа бармайтынын уәделегенін айтты.