Кіріспе

Промптуар, сондай-ақ карталы абакус деп те аталады, ол 16 ғасырдағы шотланд математигі Джон Нейпердің өзінің "Рабдология" кітабында сипаттаған және ойлап тапқан есептеу машинасы. Бұл Нейпердің сүйектерінің дамытылған түрі, ол екі жиын таяқшаны қолданып, аралық нәтижелерді жазу қажеттілігін жояды, бірақ соңғы нәтижені есептеу үшін кейбір санау жұмыстары қана керек. Көбейтілмелінің таяқшалары Нейпердің сүйектеріне ұқсас, оларда мәндер қайталанады. Көбейткіш таяқшалары жиынтығы – көбейтілмелі таяқшаларының үстіне қойылатын әрбір санға арналған жапқыштар немесе маскалар. Нәтижелер басқа торлы көбейту әдістеріндегідей көрсетілген сандардан санап шығарылады. Нейпер сипаттаған түрі таяқшаларды ықшамдау үшін симметрияны пайдаланды және сол кездегі материалдарды қолданып, металл пластиналар жүйесін ағаштан жасалған каркасқа орналастырды.

Көбейтуді орындау

Көбейтілетін сандардың біріншісі, көбейтілмелі, үшін сандар есептеу тақтасында жоғарыдан төменге қарай қатар орналасады. Мұнда көрсетілген мысалда көбейтілмелі 772-ні құрайды. Екінші сан, яғни көбейткіш үшін маска жолақтары көбейтілмелі сандар жолақтарының үстіне көлденең орналастырылады. Мысалда көбейткіш 396-ны құрайды. Көбейту нәтижесі маска жолақтарындағы үшбұрышты тесіктер арқылы көрінетін цифрларды қарап, құрылғыдан оқылады. Маска жолақтарымен жабылмаған көбейтілмелі сандар жолақтарының бөліктері ескерілмейді. Маска жолақтарындағы диагональ сызықтар құрылғыны тесіктер арқылы көрінетін цифрларды қамтитын диагональ жолақтарға бөледі. Оң жақтан бастағанда, көзге көрінетін цифрлары бар бірінші жолақта тек бір цифр бар, ол – 2. Бұл сан нәтиженің оң жақтағы ең кіші цифры ретінде жазылады. Оң жақтан келесі жолақта үш цифр бар: 2, 1 және 8. Оларды қосып, 11-ге шығады. Бұл қосудың бірлік цифры, 1, көбейту нәтижесінің келесі цифры ретінде жазылады. Ондық цифр, яғни 1, келесі жолаққа көшіріледі. Оң жақтан үшінші жолақта бес цифр бар: 2, 4, 3, 1 және 6, сондай-ақ көшірілген 1. Олардың барлығын қосып, 17-ге жетеді. Оның бірлік цифры, 7, нәтиженің келесі цифры ретінде жазылады. Ондық цифр, 1, келесі жолаққа көшіріледі. Бұл процесс оңнан солға қарай әрбір диагональ жолақ үшін барлық цифрлар өңделгенше қайталанады. Толық нәтиже 305712 деп жазылды. Бұл 772-ні 396-ға көбейтудің нәтижесі. Көбейту процесі тек қосуды қажет етті, ал аралық нәтижелерді жазудың қажеті болмады.

Испанияның Ұлттық археологиялық мұражайындағы "Промптуардың" үлгісі

Бұл құрылғының бір мысалы Мадридтегі Испанияның Ұлттық археологиялық мұражайында сақталған. Сондай-ақ, Напиер сүйектерінің мысалы да бар. Құрылғы сүйек инкрустациясы бар ағаштан жасалған қорап. Оның жоғарғы бөлігінде «сүйектер» есептеу құрылғысы, ал төменгі бөлігінде – промптуар орналасқан. Бұл мысал 30 шумақта сақталған 300 картадан тұрады. Олардың жүзі сандармен (сандық карталар деп аталады) жабылған. Қалған екі жүз картада кішкентай үшбұрышты тесіктер бар, оларды сандық карталардың үстіне қойғанда пайдаланушыға белгілі бір сандарды ғана көруге мүмкіндік береді. Осы карталарды тиімді орналастыру арқылы 10 таңбалы сан мен 20 таңбалы басқа санның көбейтіндісін табуға болады. Сонымен қатар, қораптың есіктерінде цифрлардың бірінші дәрежелерінің коэффициенттері, биномның бірінші дәрежелерінің коэффициенттері және дұрыс көпжақтардың сандық мәліметтері көрсетілген. Бұл туындыны кім жасағаны, оның испандық немесе шетелдік екені белгісіз, бірақ ол бастапқыда Испан математика академиясына (Филип II құрған) тиесілі болған немесе Уэльс принцінің сыйы болған болуы мүмкін. Бір анық нәрсе – ол сарайда сақталған, кейін Ұлттық кітапханаға, содан кейін Ұлттық археологиялық мұражайға өткен, онда ол әлі де сақталуда. 1876 жылы Испания үкіметі бұл құрылғыны Кенсингтондегі ғылыми құралдар көрмесіне жіберді, онда ол көп назар аударды, соның салдарынан бірнеше қоғамдар испандық өкілдіктен құрылғының шығу тегі мен қолданылуы туралы ақпарат сұрады.