Кіріспе
Жақын себеп – байқалатын нәтижеге ең жақын немесе тікелей себеп болған оқиға. Бұл жоғары деңгейдегі түпкі себепке (немесе дистальды себепке) қарама-қайшы келеді, ол әдетте бір нәрсе болғанының "шынайы" себебі деп есептеледі. Бұл ұғым көптеген зерттеу және талдау салаларында, соның ішінде дерек ғылымы және этологияда қолданылады. Мысал: Кеме неге батты? Жақын себеп: Су сызығының астында тесік болғандықтан, кемеге су кірді және кеме оны ұстап тұрған судан ауыр болды, сондықтан ол жүзбеді. Түпкі себеп: Кеме кеме қабығын жарып тастаған тасқа соқтығысты. Көп жағдайларда түпкі себеп өзі де басқа түпкі себепке қарағанда жақын себеп болуы мүмкін. Осы мысалды былай жалғастырамыз:
A proximate cause is an event which is closest to, or immediately responsible for causing, some observed result. This exists in contrast to a higher level ultimate cause (or distal cause) which is usually thought of as the "real" reason something occurred. The concept is used in many fields of research and analysis, including data science and ethology. Example: Why did the ship sink? Proximate cause: Because it was holed beneath the waterline, water entered the hull and the ship became denser than the water which supported it, so it could not stay afloat. Ultimate cause: Because the ship hit a rock which tore open the hole in the ship's hull. In most situations, an ultimate cause may itself be a proximate cause in comparison to a further ultimate cause. Hence we can continue the above example as follows:
Example: Why did the ship hit the rock? Proximate cause: Because the ship failed to change course to avoid it. Ultimate cause: Because the ship was under autopilot and the autopilot's data was inaccurate. (even stronger): Because the shipwrights made mistakes in the ship's construction. (stronger yet): Because the scheduling of labor at the shipyard allows for very little rest. (in absurdum): Because the shipyard's owners have very small profit margins in an ever shrinking market.
Мысал: Кеме неге тасқа соқтығысты? Жақын себеп: Кеме оны болдырмау үшін бағытын өзгерте алмады. Түпкі себеп: Кеме автопилотта болғандықтан және автопилоттың деректері дұрыс болмағандықтан. (одан да күшті): Кеме жасаушылар кемені құрастыру кезінде қателіктер жіберді. (күштірек): Кеме жасау зауытындағы еңбек графигі тынығуға мүлдем мүмкіндік бермейді. (абсурдқа дейін): Кеме жасау зауытының иелері қысқарып бара жатқан нарықта өте аз пайда табады.
A proximate cause is an event which is closest to, or immediately responsible for causing, some observed result. This exists in contrast to a higher level ultimate cause (or distal cause) which is usually thought of as the "real" reason something occurred. The concept is used in many fields of research and analysis, including data science and ethology. Example: Why did the ship sink? Proximate cause: Because it was holed beneath the waterline, water entered the hull and the ship became denser than the water which supported it, so it could not stay afloat. Ultimate cause: Because the ship hit a rock which tore open the hole in the ship's hull. In most situations, an ultimate cause may itself be a proximate cause in comparison to a further ultimate cause. Hence we can continue the above example as follows:
Example: Why did the ship hit the rock? Proximate cause: Because the ship failed to change course to avoid it. Ultimate cause: Because the ship was under autopilot and the autopilot's data was inaccurate. (even stronger): Because the shipwrights made mistakes in the ship's construction. (stronger yet): Because the scheduling of labor at the shipyard allows for very little rest. (in absurdum): Because the shipyard's owners have very small profit margins in an ever shrinking market.
Биологияда
Түпкі себеп-салдарлық қасиеттерді оларға әсер ететін эволюциялық күштер тұрғысынан түсіндіреді. Мысал: Ұрғашы жануарлар көбінесе еркектердің мінез-құлқындағы белгілі бір ерекшеліктерді, мысалы, ән салуды жақсы көреді. Жыныстық таңдауға негізделген түпкілікті түсіндірме бойынша, қалауларын көрсететін Ұрғашы жануарлар күштірек немесе тартымдырақ еркек балалар табады. Жақын себеп-салдарлық биологиялық функцияларды дереу физиологиялық немесе қоршаған орта факторлары тұрғысынан түсіндіреді. Мысал: Ұрғашы жануар жұптасу таңдау кезінде белгілі бір еркекпен жұптасуды таңдайды. Мүмкін жақын себепті түсіндірме бойынша, бір еркек күшті сигнал берген, бұл Ұрғашы жануарда гормон деңгейінің жоғарылауына және жұптасу мінез-құлқына әкелген. Бұл екі мысалдағы мінез-құлық бірдей болғанымен, түсіндірмелер эволюциялық және физиологиялық факторларды қамтитын әртүрлі факторлар жиынтығына негізделген. Оларды одан әрі бөлуге болады, мысалы, жақын себептерді жергілікті бұлшық қозғалыстары немесе даму биологиясы тұрғысынан қарастыруға болады (Тинбергеннің төрт сұрағын қараңыз).
Философияда
Аналитикалық философияда себептік адекваттылық ұғымдары себептік модельде қолданылады. Әсердің нақты себебін түсіндіру үшін, басқалармен қатар, мыналарды ажырата білуді қамтитын жеткіліктілік шарттарын орындау қажет: нақты себептік қатынастар мен жағдайлардың кездейсоқтығын, себептер мен салдарларын, ортақ себептен туындаған себептер мен салдарларын. Мұның маңыздылығының бір танымал мысалы – Дюгем-Куин тезисі, ол гипотезаны жеке-жеке тексерудің мүмкін емес екенін көрсетеді, себебі гипотезаның эмпирикалық сынағы бір немесе бірнеше алдыңғы шарттарды талап етеді. Бұл мәселені шешудің бір жолы – салыстырмалы түсіндірулерді қолдану. Липтон сияқты көптеген ғылым философтары салыстырмалы түсіндірулер нақты себептерді анықтауға қабілетті деп санайды. Салыстырмалы түсіндірудің мысалы – бақылау тобын қамтитын когорттық зерттеу, онда екі толыққанды бірдей үлгіні қарастыру арқылы себепті анықтауға болады. Бұл көзқарас сонымен қатар жақын себептер тудыратын "неге?" сұрақтарының шексіз регрессиясы мәселесін де айналып өтеді.
Genuine causal relationships and accidents. Causes and effects. Causes and effects from a common cause. One famous example of the importance of this is the Duhem–Quine thesis, which demonstrates that it is impossible to test a hypothesis in isolation, because an empirical test of the hypothesis requires one or more background assumptions. One way to solve this issue is to employ contrastive explanations. Several philosophers of science, such as Lipton, argue that contrastive explanations are able to detect genuine causes. An example of a contrastive explanation is a cohort study that includes a control group, where one can determine the cause from observing two otherwise identical samples. This view also circumvents the problem of infinite regression of "why" questions that proximate causes create.
Әлеуметтану саласында
Әлеуметтанушылар "проксималды себептеме" және "дисталдық себептеме" деген байланысты екі терминді қолданады. Проксималды себептеме: адамның әлеуметтік мінез-құлқын, осы мінез-құлқына әсер ететін символдық өзара әрекеттесу, түсіну (Verstehen) және жеке орта сияқты тікелей факторларды қарастыру арқылы түсіндіру. Көптеген әлеуметтанушылар проксималды себептеме адамдардың тәжірибесіндегі биліктің алғашқы түрі екенін мойындайды; алайда, отбасылық қатынастар сияқты факторлар бастапқыда маңызды болғанымен, институттар мен әлеуметтік желілер сияқты басқа факторларға қарағанда тұрақты, негізгі немесе шешуші емес (Найман 2008: 5). Дисталдық себептеме: адамдардың әлеуметтік мінез-құлқын, жеке адамдар өз әрекеттерін орындайтын кеңірек контексті қарастыру арқылы түсіндіру. Биліктің дисталдық көзқарасын қолдайтындар билік қоғамның тұтастай алғанда (мысалы, экономикалық топтар арасында) көбірек абстрактілі деңгейде әрекет етеді және "біздің барлығымыз өмір бойы екі түрлі билікке де ұшыраймыз" (сол жерде) деп санайды. Осылайша, адамдар бір-біріне қатысты рөлдер мен мәртебелерді иеленгенімен, мінез-құлықтың түпкі себебі әлеуметтік құрылым мен институттар болып табылады. Адамның өмірбаянын әлеуметтік құрылыммен байланыста ғана айтуға болады, бірақ толыққанды картинаны көрсету үшін оны бірегей жеке тәжірибелермен де байланыстыру қажет (Миллс 1959).