Кіріспе

Ориноко (oɾiˈnoko) – Оңтүстік Америкадағы ең ұзын өзендердің бірі. Оның су жинау алабы, кейде Оринокия деп аталады, – жартылайдан астам аумағы (76%) Венесуэлаға, ал қалғаны Колумбияға тиесілі. Ол әлемде су шығыны көлемі бойынша төртінші үлкен өзен. Ориноко өзені және оның салалары Венесуэланың шығысы мен ішкі аймақтарында, сондай-ақ Колумбияның Льянос аймағындағы маңызды көлік жүйесі болып табылады. Ориноко бассейніндегі орта және жануарлар әлемі өте бай және әртүрлі.

Этимология

Өзеннің атауы варао тілінде "ескек қағуға арналған жер" деген мағынаны білдіреді, ол өзі гуири (ескек) және ноко (орналасқан жер) сөздерінен туындаған, яғни қайық жүзе алатын жер.

Тарих

Ориноко өзенінің Атлант мұхитындағы сағасын Христофор Колумб 1498 жылғы 1 тамызда үшінші сапарында тіркеген. Оның бастауы – Парима тауларындағы Серро-Дельгадо-Чальбауд тауы 453 жылдан кейін, 1951 жылы ғана зерттелді. Теңіз деңгейінен жоғары орналасқан, Венесуэла мен Бразилия шекарасына жақын бұл бастау 1951 жылы француз-венесуэлалық экспедициясымен зерттелді. Ориноко, сондай-ақ оның шығыс ланостағы Апуре және Мета сияқты салалары 16 ғасырда Амброзиус Эхингер және оның ізбасарлары басқарған неміс экспедицияларымен зерттелді. 1531 жылы Диего де Ордас дельтаның басты сағасынан, Бока-де-Навиостан басталып, өзенмен Метаға дейін жүзіп өтті. Антонио де Беррио Касанардан Метаға, содан кейін Ориноко өзенімен Короға дейін жүзіп өтті. 1595 жылы, ағылшын саяхатшысы сэр Уолтер Рэли Эль-Дорадоның аңызға толы қаласын табу үшін экспедиция жүргізіп, де Беррионы тұтқындап, ақпарат алғаннан кейін, өзен бойымен төменге қарай жүзіп, саваннаға жетті. Александр фон Гумбольдт 1800 жылы осы аймақты зерттеді және қызғылт түсті өзен дельфиндері туралы хабарлады. Ол өзеннің флорасы мен фаунасы туралы көптеген жарияланымдар жасады. Ориноко өзенінің бастауы Cerro Carlos Delgado Chalbaud (2°19’05” N, 63°21’42” W) орналасқан. 1951 жылы француз-венесуэлалық экспедициясы оралып, Ориноконың жоғарғы ағысын Бразилия шекарасына жақын Сьерра-Паримаға дейін зерттеді, бұл экспедицияны Венесуэла армиясының офицері Фрэнк Рискез Ирибаррен басқарды. Ориноко өзенінің үстінен салынған алғашқы көпір – Венесуэланың Сиудад-Боливар қаласындағы Ангостура көпірі 1967 жылы аяқталды. 1968 жылы National Geographic және Hovercraft Манаустан (Бразилия) Порт-оф-Испанияға (Тринидад) экспедиция ұйымдастырды. SR. N6 үстінде жүретін кемедегі экспедиция мүшелері Негро өзенінің ағысымен Колумбия мен Венесуэла шекарасындағы Касикиар каналына дейін барды. Касикиар арқылы Ориноко өзеніне жеткен соң, олар Майпурес және Атурес өзендерінің қауіпті тасылдарынан өтті. Ориноко Пария шығанағына дейін, содан кейін Порт-оф-Испанияға дейін кесіп өтті. Экспедицияның басты мақсаты 1970 жылы көрсетілген BBC-нің "Біз туралы әлем" телесериалының "Амазоннан Оринокоға дейін жер бетіндегі соңғы үлкен саяхат" атты эпизодын түсіру болды. Бұл эпизодта үстінде жүретін кеменің мүмкіндіктері көрсетіліп, осы британдық өнертабыстың сатылымын арттырды. Ориноко өзенінің үстінен салынған алғашқы электр желісі 1981 жылы екі биік тіреуіш мұнараны пайдалану арқылы 800 кВТЛ бір ұзындығымен аяқталды. 1992 жылы Морокуренің батысында (Сиудад-Боливар және Сиудад-Гуаяна қалалары арасында), 1 және 19-шы бағыттардың қосылысынан солтүстікке қарай екі 400 кВ тізбегі үшін әуе электр желісінің құрылысы аяқталды. Ол үш тіреуіш мұнарадан тұрды, ал екі аралықтың ұзындығы сәйкесінше және құрады. 2006 жылы Сиудад-Гуаянаның жанында Оринокия көпірі деп аталатын екінші көпір аяқталды.

Экология

Бото және алып сусар Ориноко өзен жүйесінде мекендейді. Ориноко крокодилы – әлемдегі ең сирек кездесетін бауырымен жорғалаушылардың бірі. Оның табиғаттағы ареалы Ориноко өзенінің орта және төменгі бассейндерімен шектеледі. Өзен алабында 1000-нан астам балық түрі тіркелген, олардың шамамен 15%-ы эндемиктер. Өзендегі балықтардың арасында Ориноко сағасында тұзды немесе ащы суда кездесетін түрлер де бар, бірақ көптеген түрлер тек тұщы суға бейімделген. Ең көп кездесетін отрядтар – Characiformes және Siluriformes, олар тұщы су түрлерінің 80%-дан астамын құрайды. Олардың ішіндегі ең танымалдары – қара дақты пирания және кардинал тетра. Соңғы түр, аквариум шаруашылығында маңызды, Рио-Негрода да кездеседі, бұл Касиквайр каналы арқылы осы өзен мен Ориноко арасындағы байланысты көрсетеді. Касиквайр каналында қара сулы және мөлдірден ақ сулы учаскелер болғандықтан, екі өзен жүйесі арасында тек салыстырмалы түрде бейімделетін түрлер ғана өте алады.

Экономикалық қызмет

Өзеннің көп бөлігі кеме жүруге қолайлы, және тереңдету жұмыстары теңіз кемелеріне Карони өзенінің құсылысындағы Сиудад Боливарға дейін, ағысқа қарсы жол ашады. Өзендік кемелер жүкті Пуэрто-Аякучо және Атурес шатқалына дейін жеткізеді.

Эль Флореро темір кеніші

1926 жылы Венесуэланың кен инспекторы Ориноко дельтасының оңтүстігінде, Сан-Феликс қаласынан оңтүстікке қарай, Эль Флореро тауында темір кенінің аса ірі кен орындарының бірін тапты. Кен орындарының толық көлемде игеруі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Венесуэла фирмалары мен АҚШ-тың болат компанияларының біріккен консорциумымен басталды. 1950 жылдардың басында күніне шамамен 10 000 тонна кенді топырақ өндірілді.

Қиыршық тас

Ориноко өзенінің кен орындарында Ориноко мұнай белдеуіндегі кең таралған битумді құмдар бар, олар болашақта мұнай өндірісінің көзі болуы мүмкін.

Шығыс Венесуэла алабы

Анзоатеги, Гуарико және Монагас штаттарын қамтитын Ішкі жотасы солтүстік шекараны құрайды, ал Гуаяна қалқаны оңтүстік шекараны құрайды. Матурин шығыс аймақтық бассейнін, ал Гуарико батыс аймақтық бассейнін құрайды. 26-шы отырыс 2016 жылы өтті.

Мәдениетте

Ирландиялық әнші және ән жазушы Enya 1988 жылы "Orinoco Flow" әнін жазып, орындады. Жюль Верннің "Суперб Ореноке" романының негізгі тақырыбы – осы өзен.