Кіріспе

Украинадағы мемлекеттік қызметтерге саяси сайлаулар Украинада президентті (мемлекет басшысын), Жоғарғы Раданы (заң шығарушы орган) және жергілікті басқаруды таңдау үшін өткізіледі. Ерекше жағдайларда референдумдар да ұйымдастырылуы мүмкін. Украина көп партиялық жүйеге ие, онда көптеген партиялар бар, көбінесе ешбір партия жеке билікке келе алмайды, сондықтан партиялар коалициялық үкімет құру үшін бірігіп жұмыс істеуі қажет.

Заңнама

Украинада сайлау президентті (мемлекет басшысын) және Жоғарғы Раданы (заң шығарушы орган) сайлау үшін өткізіледі. Украина Конституциясы әскери жағдай сақталып тұрғанда Жоғарғы Радаға сайлау өткізуге рұқсат бермейді, бірақ президенттік сайлауға рұқсат етеді. Президент бес жылдық мерзімге сайланады. Жоғарғы Рада 450 мүшеден тұрады және ол да бес жылға сайланады, бірақ үкімет құра алмаған жағдайда президент оны мерзімінен бұрын таратуға құқылы. 2023 жылға жоспарланған Жоғарғы Радаға кезекті сайлау алғаш рет аймақтық ашық тізімдер бойынша (тағы да 5% сайлау шегімен) өтеді және округтерді бірінші өткенге дауыс беру жүйесімен жойып, жалғыз ұлттық округке қайта оралады. 2012 жылдан 2019 жылғы украин парламент сайлауына дейін Жоғарғы Рада аралас сайлау жүйесі бойынша сайланды. Өкілдердің жартысы 5% шегі бар Hare квотасымен партиялар арасында бөліскен ұлттық жабық партия тізімдерінен сайланды. Қалған жартысы сайлау округтерінен бірінші өткенге дауыс беру арқылы сайланды. Бұл жүйе 2012 жылғы сайлауда қабылданды және 2014 жылғы сайлауда да қолданылды, себебі барлық мүшелерді ашық партия тізімдері арқылы сайлауға көшуге бағытталған жаңа заң жобасы Радада қажетті қолдау таппады. Қазіргі заңға сәйкес, 2023 жылы өтетін Жоғарғы Радаға сайлауда Украинаның сайлау заңы саяси партиялардың немесе сайлау кампанияларының сырттан қаржыландырылуын тыйымдайды. Президенттікке үміткерлер сайлау күніне дейін соңғы он жыл бойы Украинада тұруы керек. 2016 жылдың ақпан айының соңынан бастап партия съезі Орталық сайлау комиссиясы оны сайлап алмас бұрын партия тізімінен кез келген үміткерді алып тастауға құқылы. Яғни, сайлаудан кейін партиялар өз кандидаттарының партия тізіміндегі орнына сәйкес парламенттегі мандатты алуына кедергі келтіре алады. Партияға (ақпан айының соңынан бастап) соңғы парламент сайлауындағы сайлау тізімінен адамдарды шығаруға рұқсат етіледі. Украинада сайлау кампаниясы кезеңінен тыс саяси кампания жүргізуге тыйым салынған.

Жергілікті сайлау

Украина Конституциясына сәйкес, ауыл және қала басшыларының, сондай-ақ осы ауылдар мен қалалар кеңестері мүшелерінің қызмет мерзімі бес жылды құрайды.

Бұрынғы заңнама

Парламент сайлауы туралы заң 1991 жылдан 2015 жылға дейін төрт рет өзгертілді. 1998 жылға дейін Парламент мүшелерінің барлығы бір мандатты сайлау округтері бойынша (әр сайлау округінен) сайланды. 1998 және 2002 жылдары депутаттардың жартысы пропорционалдық өкілдікпен (фракциялық дауыс беру арқылы), ал қалған жартысы бір мандатты округтер бойынша сайланды. 2006 және 2007 жылғы парламент сайлауында Жоғарғы Раданың барлық 450 мүшесі жабық тізімдермен партиялық тізімдер бойынша пропорционалдық өкілдікпен сайланды (осы принцип жергілікті сайлауларға да қатысты). 2010 жылғы Украинаның жергілікті сайлауында ауыл және қала басшыларының, сондай-ақ осы ауылдар мен қалалар кеңестерінің мүшелерінің өкілеттік мерзімі төрт жылға белгіленді.

Дауыс беру үлгілері

Кеңес Одағының тарағаннан бері Украинаның көп бөлігінде Украина Коммунистік партиясы саяси үстемдік құрды. 1990 жылдардың ортасына қарай коммунистер Батыс Украинадағы қолдауын толығымен жоғалтты, аймақ тұрғындары коммунистерден өзге кез келген өкілге дауыс берді. Леонид Кучма президенттік лауазымнан кеткеннен кейін, 2004 жылы Коммунистік партияға қолдау көрсету Өңірлер партиясына ауысты, ол Украинаның оңтүстік-шығысында саяси басымдыққа ие болды. Сонымен қатар, бастапқыда Украина Халық қозғалысы басшылық еткен, бірақ коммунистік емес лагерьдегі саяси басшылықты «Біздің Украина» және Юлия Тимошенко блогы өз қолына алды. 2002 жылдан бергі сайлауларда Батыс және Орталық Украина облыстарының сайлаушылары көбінесе Батысқа бағытталған және мемлекеттік реформалар платформасындағы партияларға («Біздің Украина», «Батьківщина», «УДАР», «Взаимопомощь», «Радикалды партия», «Петро Порошенко блогы» және «Халық майданы») және президенттік үміткерлерге (Виктор Ющенко, Юлия Тимошенко) дауыс берді, ал Украинаның Оңтүстік және Шығыс облыстарындағы сайлаушылар Ресейге бағытталған және қалыпқа келтіру платформасындағы партияларға (КПУ, «Региондар партиясы» және «Оппозициялық блок») және президенттік үміткерлерге (Виктор Янукович) дауыс берді. Дегенмен, бұл географиялық бөліну азайып келеді. 2014 жылғы Украина парламент сайлауына дейін КПУ және «Региондар партиясының» сайлаушылары оларға өте адал болды. Сайлау қорытындысы Батысқа бағытталған партиялардың жеңісімен аяқталды, ал Ресейге бағытталған лагерь ауыр жеңіліске ұшырады. Украинаның Әлеуметтік және саяси психология институтының 2010 жылғы зерттеуі Виктор Януковичтің қолдаушыларымен салыстырғанда Юлия Тимошенконың қолдаушылары көбірек оптимистік көзқарасқа ие екенін көрсетті. Тимошенконы қолдайтындардың 46 пайызы алдағы жылы өмір жағдайы жақсарады деп күтеді, ал Януковичтің қолдаушыларының 30 пайызы керісінше пікір білдірді.

Сайлаушылардың қатысуы

1994 жылдан 2007 жылға дейін Жоғарғы Рада сайлауына сайлаушылардың орташа қатысуы 68,13% құрады. 2012 жылғы парламенттік сайлауда сайлаушылардың жалпы қатысуы 57,99% көрсеткішімен ең төмен болды; осы сайлаулардағы ең төменгі қатысу Қырымда (49,46%), ең жоғарысы Львов облысында (67,13%) тіркелді. Бұл көрсеткіш Орталық сайлау комиссиясы дауыс беру мүмкін болмаған аймақтардағы сайлаушыларды есептен шығарғаннан кейін анықталды. 2014 жылғы парламенттік сайлау Қырымда, сондай-ақ Донецк және Луганск облыстарының бір бөлігінде өткізілмеді. Осы сайлаудағы ең төменгі қатысу Донецк облысында (32,4%), ең жоғарысы тағы да Львов облысында (70%) болды. Шығыс зерттеулер орталығының қызметкері Тадеуш Олшанскийдің пікірінше, Донецк (және Луганск) облыстарындағы төмен сайлаушылар қатысуы Өңірлер партиясының шенеуніктердің сайлаушылар қатысуын жасанды түрде көтеру әрекеттерінің тоқтауымен түсіндіріледі. 2014 жылғы Президент сайлауында Украинаның Орталық сайлау комиссиясы қатысу деңгейін 60%-дан жоғары деп белгіледі; 2014 жылғы парламенттік сайлаулар сияқты, бұл сайлаулар да Қырымда, сондай-ақ Донецк және Луганск облыстарының бір бөлігінде өткізілмеді. Ең танымал президент сайлауы 1991 жылы болды, онда шамамен 30,6 миллион адам дауыс берді, ал 2004 жылғы сайлауда 28 миллионға жуық адам қатысты. 10 миллионнан астам дауыс жинаған үш президенттік кандидат болды: Леонид Кравчук (1991 – 19.6, 1994 – 10.0), Виктор Ющенко (2004 – 11.1) және Виктор Янукович (2004 – 11.0). 1999 жылы Леонид Кучма 10 миллион сайлаушының қолдауын алуға жақын болды, бірақ оған 9,6 миллион адам ғана сенім білдірді. Бүгінгі күнге дейін Кравчук пен Петр Порошенко ғана 1991 және 2014 жылдары бірінші турда 50%-дан астам дауыс жинап, сайлауда жеңіске жеткен президенттік кандидаттар болып табылады. Президент сайлауына ең жиі қатысқан адам – 1994 жылдан бері барлық президенттік сайлауға қатысқан Александр Мороз, ол шамамен 3,5 миллион адамның қолдауын алды, ал 2010 жылы оған 0,1 миллионнан да аз дауыс түсті. Виктор Янукович президент сайлауы тарихындағы ең күшті екінші орын алды, ал Леонид Кучма – екінші турда жеңіске жеткен жалғыз кандидат. Соңғы кездегі ең көп дауыс жинаған екі президенттік кандидат әрқашан 5 миллионнан астам сайлаушының қолдауын алды. 1994 жылғы украин парламент сайлауынан бастап сайлауға қатысу деңгейі төмендеп келеді. 1994 – 75.81%, 1998 – 70.78%, 2002 – 69.27%, 2006 – 67.55%, 2007 – 62.03%, 2012 – 57.43%, 2014 – 51.91% және 2019 жылғы украин парламент сайлауында 49.84% құрады.

Заңнамадағы кемшіліктер

Сайлау кампанияларына жасалған қайырымдалықтарды жариялау үшін нақты жүйе болғанына қарамастан, шенеуніктер мен сарапшылар Украинаның сайлау заңдары тұрақты түрде бұзылатынын айтады. Кандидаттардың ресми қорларынан жұмсалатын қаржы шығындардың нақты сомасының аз бөлігін құрайды және қаржыландырудың қайдан түскені көбінесе белгісіз болады. 2009 жылдың мамыр айының басында "Украина сайлаушылар комитеті" саяси күштердің мемлекеттік әкімшілік ресурстарын ұлттық және жергілікті сайлау науқандары үшін пайдалануы украин сайлауларының нәтижесіне шешуші фактор болмай қалғанын мәлімдеді. 2010 жылдың қазан айында Украинаның екі бейүкіметтік ұйымы – "Демократиялық бастамалар қоры" мен "ОПОРА" жүргізген 2000 адамды қамтыған сауалнамаға сәйкес, әрбір бесінші украиналық 2010 жылғы жергілікті сайлауда өз дауысын сатуға дайын екен. Алайда, (сол кездегі) Украина Премьер-министрі Николай Азаров бұл сайлаулардың "табиғи түрде әкімшілік ресурстарды қолданбай өткенін, ешкім де азаматтарымызға кедергі келтірмегенін" айтты.